मॅगसेसेची  खुशालकाय

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आंतरराष्ट्रीय नामनेचे समाजसेवक डाॅ. प्रकाश आमटे हांच्या प्रकाशवाटा ह्या मराठी आपजीणेचो देविदास नायक हांणी केल्लो हो अणकार आयच्यान सुरू करतात. तो दर सोमारा येतलो.

दीस 31 जुलय 2008.   हेमलकशाच्या  लोकबिरादरी प्रकल्पा  वेलो फोन घणघणलो. फोन करपी म्हाका आनी मंदाक कम्युनिटी  लीडरशिप खातीर  त्या वर्साचें रॅमन मॅगसेसे इनाम मेळ्ळां म्हूण  सांगतालो. ही खबर  कळतकच  आमच्या घरांत आनी प्रकल्पभर  आनंदाचें ल्हार उसळलें.  मॅगसेसे पारितोषिक  हें आशियेचें नोबेल  म्हूण  वळखतात, त्या खातीर  तशें जावप सभाविक  आसलें. आमच्या  इतल्या  वर्सांच्या कामाची  तोखणाय,  तीय आंतरराष्ट्रीय स्तराचेर  घेतात, हो आनंद  खूब  व्हड  आसलो.

त्या उपरांतचे  दीस खूब ताकतिकेचे आसले. पयले दोन-तीन  दीस तर  घरांतले सगळ्यांचेच फोन  सारके वाजत आसले. इतल्या  बरें मागप्यांक हे खबरेन आनंद  जाला, ही भावनाच सामकी उमेद  वाडयताली.  पत्रां, तारो येत आशिल्ल्यो. पूण, तेन्नाच विदर्भात  मुसळां धारेचो  पावस  सुरू जालो आनी दर वर्सां परी आमचो बाकीच्या जगा कडेन  संपर्क  तुटलो.  रानांत  खंय तरी केबल तुटून  पडिल्ल्यान फोन बंद  जाल्ले आनी  शुभेत्सांचो शिंवर मात्सो थांबलो. तरी आमच्या मेरेन  पावपाक शकनाशिल्ले लोक तारो, चिटयो  धाडतच आशिल्ले. मुख्यमंत्री, राष्ट्रपतींचेय अभिनंदन  करपी संदेश  आयले. खुद्द राष्ट्रपतींचो  १ आॅगस्टाक स्पीड पोस्टान  धाडिल्लो संदेश  हांगच्या कठीण  परिस्थितीक लागून तब्बल तेरा दिसांनी पावलो, ही वेगळीच  मजा.

आतां मेरेन हेमलकसा  हें नांवय खबर नाशिल्ले माध्यमांचे बातमीदार  हांगा पावले.  ताणीं मुलाखती घेतल्यो, परिसराचें  चित्रण केलें. हें सगळें सुरु आसतना आमची फिलिपायन्साक  वचपाची तयारीय चालू आशिल्ली. 2008 त मॅगसेसे पुरस्काराक 50 वर्सां पुराय  जातालीं म्हूण  मनिलाक  जावपी ही कार्यावळ  सदां सारखी फक्त एका दिसाची  नाशिल्ली. आमकां 26 आॅगस्ट तें 3 सप्टेंबर  मेरेन रावपाक जाय आशिल्लें. व्हिसा खातीर प्रत्यक्ष आमकां दोगांकय  वच्चें पडलेंना. पूण  पावसाक लागून  व्हिसाचे  पेपर व्हरपी गाडी मदीं 12 वरां आडकून उरली. पूण  उपरांत  सगळें सुरळीत  जालें आनी आमी फिलिपायन्साक  वचुनय आयलीं. 50 वर्सां पूर्ण  जाल्ले खातीर हयात आशिल्ल्या आतां मेरेनच्या  सगळ्या पुरस्कार  जैतवंतांक थंय आमंत्रित  केल्लें. सगळ्यांची भेट जाली, वळख जाली. हो योग, आनंद  खरेंच  अपूर्व  आशिल्लो.

1985 वर्सा, बाबांक हो पुरस्कार  मेळिल्लो. त्या उपरांत  परत त्याच कुटुंबांत हो पुरस्कार  मेळप ही भारतांतली  पयलींच घडणूक. पुरस्कारा खातीर तुमचें नांव  कोणेतरी  सुचोवपाचें आसता. आमचें नांव डाॅ.  एम. एस. स्वामीनाथन हाणीं  सुचयलें. हो एक सुखदिणो  योग. आमकां पुरस्कार  मेळ्ळो म्हूण माध्यमांनी खूब  प्रसिद्धी दिली. आमचेर  खास लेख, अग्रलेख  छापले. टीव्हीचेरय  खूब  तोखणाय  जाली. एका रातीत  आमी स्टार  जालीं. पूण खरें तर म्हाका आनी मंदाक ह्या पुरस्कारा खातीर  कितें दिसतालें?…. आमी पुरस्काराच्या पलतडीं  पावल्यांत,   अशें  म्हाका अजिबात  म्हूणपाचें ना. रॅमन  मॅगसेसे  हो फिलिपायन्साचो,  फुडाराच्या नदरेचो,  असाधारण  फुडारी आसलो. प्रत्येकाक स्वातंत्र्यांत  आनी आनंदात  रावपाचो अधिकार  आसा, असो विचार  तो मांडतालो.  आमकांय खंय तरी अशेंच  दिसतालें . ताका लागून  विचारान आपले कडेन  नातें आशिल्ल्या व्यक्तीच्या नांवाचो  पुरस्कार  मेळप, ही खरेंच एक  भोवमानाची गजाल आसली. आनी हो पुरस्कार  आसा  तो कम्युनिटी लीडरशिप खातीर.  जागतिकीकरणाच्या धांवपळेंत व्यक्ती आनी समाज हांचें वेगळें अस्तित्वच उरचें ना, अशी परिस्थिती निर्माण  जावंक  लागल्या. हे फाटभूंयेर  हो पुरस्कार  उर्बा दिवपी.  कांय जाणांक कदाचित  हें आवडचें ना, पूण  वेव्हारीक  नदरेन  पळयत जाल्यार ह्या पुरस्काराक मेळपाचे 50 हजार  डाॅलर्स  म्हूणजे लागीं लागीं,  24- 25 लाख रुपये हेय आमचे खातीर  खूब  म्हत्वाचेच. ‘ लोकबिरादरी प्रकल्पा’ तर्फे चलतल्या  कामांक ह्या पयशांनी कितलें तरी बळगें मेळटलें आसलें.

असो एखादो  पुरस्कार  मेळता तेन्नाच आपुण  योग्य  मार्गार  आसा हाचो साक्षात्कार  जाता, अशेंय ना. कारण ताची खात्री आशिल्ली म्हणूनच तर इतलें अंतर आमी चलून आयल्यांत. फकत आमी दोगांच न्ही तर आमच्या वांगडा प्रतिकूल परिस्थितीत काम करपी, जिवाक जीव दिवपी आमचे सहकारीय. हांतुतले कांय जाण आपलें शिक्षण, आपल्यो  नोकऱ्यो,  शारांतलें आपलें सुशेगाद  आयुश्य  सोडून आयले आनी मना काळजांतल्यान हांगा रमले. हो पुरस्कार  तांच्या वतीन आमी स्वीकारतात, अशीच आमची भावना आशिल्ली. कारण  लोकबिरादरीच्या ह्या प्रकल्पांत  कोणच  मुखेली ना, आमी सगळेच कार्यकर्ते आसात, अशी आमची सुरवाती पसून भूमिका आसा. आपल्या सांगात्यांकय  नेतृत्व  शिकयता  तोच खरो नेतो, फुडारी , अशें बाबा मानताले . ताचोच आधार आमी हेमलकशाच्या ह्या प्रकल्पांत  घेतलो . ताका लागून  हांगा कोण  थराविक  वेळार  थराविक  काम करना, तर सगळेच जशी गरज आसता  तशी  आनी सामकी मनापासून  कामां करतात. त्या त्या वेळार  योग्य  दिसता  ते निर्णय  ते घेतात  आनी ताची जापसालदारकीय  घेतात. सगळ्यांनी ह्या प्रकल्पाक बळगें दिलां.आमी सगळ्यांनी  जें काम सुरू केल्लें ताचीं फळां  आतां खंयतरी दिसपाक लागल्यांत, असोय ह्या पुरस्काराचो  अर्थ  आसा. 

1973 क जेन्ना लोकबिरादरी प्रकल्प सुरू जालो तेन्ना हांगचे गोंड आदिवासी भूक, रोग, अंधश्रद्धा हांच्या चपक्यांत सांपडिल्ले. भामरागड रानापेलें दुसरें  जग तांकां खबरच  नासलें. ह्या जगाच्यो चालीरीती, कायदेनेम तांच्या वळखीचे  नासले. व्हांवत्यो  न्हंयो आनी रानवटी  सावदांच्या आवाजा खेरीज तिसरो आवाज  ह्या वाठारांत  आयकूंक येनाशिल्लो.  हांगचो परिसर सुंदर  आसलो पूण  ती सुंदरताय  भिरांकुळ  आसली. जगा पसून  पुराय  तुटिल्ल्या  ह्या समाजाक  मुखेल प्रवाहाची वळख करून  दिवपाचें आव्हान  आमी सगळ्यांनी स्वीकारलें आनी थोड्या प्रमाणात  यशस्वीय  करून  दाखयलें. 

आज हेमलकशाक 40 खाटींचें  हॉस्पिटल आसा. थंय उपचार करून  घेवपाक पयस पयस वाठारांतले  लोक येतात. हांगच्या आदिवासींचीं  भुरगीं आज शाळेंत शिकून  शाणीं जांवक  लागल्यांत.  भायल्या  जगांत  वचून  नोकऱ्यो करतात. आज हांगां पाचवेंचार शेत पिकता.  हांगचें घनदाट रान आजून  तशेंच आसा. पूण, सुकण्यांच्या चिंवचिंवाटान आनी मनशांच्या  आवाजान ताका चैतन्य  आयलां. येरादारीच्या साधनांनी  हेमलकसा आनी भायल्या  जगामदीं  एक पुल बांदला. हो सगळो  प्रवास  ‘काळखांतल्यान उजवाडा कडेन असो आसलो. कारण हांगां पयलीं 17 वर्सां वीज  नासली. आतां आमची दुसरी पिळगीय  ह्या कामांत सक्रिय  जाल्या. आनीक  त्याच खातीर हें काम फूडें चालू उरतलें, हो विस्वास  आसाच. हांगचो आदिवासी जेन्ना खऱ्या अर्थान  स्वयंपूर्ण  जातलो, ताका दुसऱ्या कोणाचीच गरज पडचीना,  तेन्नाच हांगचें काम  पूर्ण  जालें, अशें म्हाका दिसतलें. 

आमी  जितलीं वर्सां हांगां आसात, तो काळ खंयचेंय  सुदारप करपाक कमी आसलो, तरी एखादऱ्या व्यक्तीच्या आयुष्याच्या नदरेन तो खूब  व्हड  काळ आसा. हांवें हांगां काम करपाचें थारायलें ताचो विचार  करतना अशें दिसता, की हांव, बाबा आनी ताईचो पुत आसलों म्हूण  हें सगळें म्हजे खातीर सामकें सहज शक्य जालें. हांव वेगळें कितेंय  करतलों अशें नाशिल्लेंच. म्हाका तें बाळकडूच मेळिल्लें. पूण  मागीर बाकीच्यांचं कितें? मंदा वा म्हज्या बरोबर सुरवातीपासून राविल्ले दादा पांचाळ, जगन मचकले, विलास मनोहर,  गोपाळ  फडणीस हांचे सारखे सहकारी ; तांकां तर असली कांयच फाटभूंय नासली. आमी एकमेकांक  पयलींच्यान वळखताले, अशेंय ना. मागीर  ते हांगां खंयच्या ओडीन  आयले आसतले? तांकां खंयच्या पासान  बांदून  दवरलें आसतलें ? संधी आसतनाय ताणीं परत वचपाचो विचार  कित्याक  केलोना?….. ह्या सगळ्या प्रस्नांक  खरेंच  जापो नात. आमी सगळे एकठांय  येवप, हो कदाचित  योगायोग  आशिल्लो. पूण  उपरांतय आमी एकठांय  रावले, हाचें कारण  मात प्रत्येकाची कामावेली  निश्ठा, तळमळ हें आशिल्लें, इतलें खरें.

आज हेमलकसा  प्रकल्प  पळयलो, तर 1973 वर्सा ज्या परिस्थितीत  काम  सुरू जाल्लें ताची कोणाक  कल्पनाय  येवचीना. काळखी  रानांत,  रानवटी जनावरांच्या सांगातान आनी उपरांत  खोपींत  आमचो हांगचो राबितो  सुरू जालो. आजूबाजूक  मनशां आशिल्लीं पूण  तांकां आमची भाशा  कळनासली. ताका लागून  तांच्या परस चड सांगात आसलो तो विंचू, जिवाणीं आनी वांशेला  सारख्या सावदांची. ह्या सगळ्यांतल्यान  आमी तरले.  हाचें खरें कारण बाबांच्या सहवासात  आनी आनंदवनांतल्या  राबित्यांत, ह्या सगळ्याचो  म्हाका सराव  जाल्लो, हेंच आशिल्लें.

प्रकाशवाटो (मूळ लेखक  : डॉ. प्रकाश  आमटे)

देविदास गजानन नायक 

98505 35051