भांगरभूंय | प्रतिनिधी
आयज सगल्यांच्या हातांत मोबायल आसा. मोबायल एक मिनी कंप्युटर, हें सगल्यांत खबर आसतलें. तातूंत कितलेशेच तरेची इलेक्ट्रॉनिक्स यंत्रणा बसयल्ली आसता. तरी ही सगली यंत्रणा विद्यूत- चुंबकीय लहरी बगर काम करपाक शकना. (ह्या लहरींक किरणां अशेंय म्हणटात. देखीक; एक्स रेज, गामा रेज.) जशें दोळ्यांनी दिसपाक उजवाड लागता. तशेंच हें तंत्र आसा. ह्या विद्यूत चुंबकीय लहरीं विशीं थोडें जाणून घेवया.
1865 वर्सा इंग्लिश शास्त्रज्ञ जेम्स मॅक्सव्हेल (James Maxwell) हांणी विद्यूत- चुंबकीय लहरीं विशीं चार गणिती सुत्रां दिलीं. आमकां दोळ्यांनी दिसतात ते उजवाडाचे किरण ह्याच विद्यूत- चुंबकीय लहरींचो एक वांटो आसा, अशेंय ताणें दाखोवन दिलें. विद्यूत-चुंबकीय किरणांचो एक रूंद पट्टो आसा आनी उजवाडाचे किरण म्हणजे एक अशीर अशी फट आसा
1880 वर्सा हेनरिक हर्ट्झ (Heinrich Hertz) ह्या शास्त्रज्ञान पयले खेपे रेडिओ लहरी निर्माण केल्यो आनी अशेंय दाखोवन दिलें, ह्या लहरींची गती उजवाडाचे किरणाचे गती इतलीच आसता. उपरांत 1885-90 सुमाराक गुलियेल्मो मार्कोनीन (Guglielmo Marconi) ह्या लहरींचो उपेग करून एक संदेश धाडून दाखयलो. तेन्ना सावन बिनतारी संदेश वाहनाची सुरुवात जाली. भारतीय शास्त्रज्ञ सर जगदीशचंद्र बोस हांचोय ह्या तंत्राचो विकास करपाक म्हत्वाचो वांटो आसा. रेडिओ लहरी उजवाडाच्या किरणां भशेन विद्यूत-चुंबकीय लहरींचो एक वांटो आसा. तांचो एक म्हत्वाचो गूण म्हणजे तांकां कसल्याच माध्यमाची गरज पडना. म्हणून त्यो अंतरिक्षांतले पोकळींतल्यान अनंत अंतराचेर प्रवास करूं शकतात.
जरी सगल्या विद्यूत- चुंबकीय लहरींचे स्वरूप एक सारकें आसलें तरी तांचे वेगळे- वेगळे प्रकार आसात. हे प्रकार तांच्या परिमाणांचेर आदारून आसात. ते म्हणजे तरंग- लांबी आनी कंपन- संख्या. तरंग- लांबी मेजपाक किलोमिटर, मिटर, मिलीमिटर ते नेनोमिटर अशीं मोजमापां वापरतात. तशेच कंपन-संख्या मेजपाक हर्ट्झ, किलोहर्ट्झ, मेगाहर्टझ आनी गिगाहर्ट्झ अशीं मापां वापरतात. सगल्यात लांब तरंग-लांबी आशिल्यो लहरी, रेडिओ-लहरी ह्या प्रकारांत पडटात आनी सगल्यांत कमी लांबीचे गामा किरण.
विद्यूत-चुंबकीय पट्टो दाव्यान उजवे कडेन, म्हणजेच रेडिओ लहरी ते गामा किरण मेरेन आसा. दाव्या तोंकार रेडिओ लहरी मागीर मायक्रोव्हेव, इंफ्रा-रेड आनी उपरांत उजवाडाचे किरण येतात. ताचे उपरांत उजवे वटेन अल्ट्रा-व्हायलेट, एक्स-रेज आनी सगल्यांत शक्तिमान अशे गामा- रेज. विद्यत-चुंबकीय किरणांचो पट्टो सलग आसा. तांचे मदीं वयर सांगल्यात तशे वेगळेवेगळे वांटे नात. तांचे मदीं शिमो नात. म्हणजे रेडिओ लहरी हांगा सुरू जातात आनी हांगाच्यान सोंपतात अशी सरळ वांटणी ना. म्हणून मायक्रोव्हेवज खूब वेळा रेडिओ लहरींच्या प्रकारांत मोडटात. कारण तांचे गूण लागीं लागीं सारकेच आसात.
विद्यूत- चुंबकीय लहरींचे गूण आनी तांचे उपेग तरंग- लांबी प्रमाणें बदलतात. उजवाडाचे किरण सोडल्यार हेर किरण आमच्या दोळ्यांक दिसनात. ह्या लेखांत आमी चड करून संचार माध्यमां खातीर वापरतात त्याच लहरींचो विचार करुया.
रेडिओ आनी मायक्रोव्हेव लहरींचो उपेग मुखेल करून सगले तरेच्या संचार माध्यमां खातीर जाता. विद्यूत- चुंबकीय लहरींची सुरुवात रेडिओ लहरींच्यान जाता. रेडिओ लहरी 3- 5 किलोहर्ट्झ सावन सुरू जातात. मायक्रोव्हेव लहरी उच्च कंपन- संख्येच्यो रेडिओ लहरी आसात.
रेडिओ लहरींचे गूण कंपन- संख्ये प्रमाणें बदलतात आनी ते प्रमाणें तांचो उपेग करतात. हे अशीर अशे पट्टे आसात, ताकां बॅन्ड म्हणून वळखतात. देखीक, 30 हर्ट्झ ते 3 किलोहर्ट्झ हे दरम्यान येवपी लहरी एस्ट्रा- लो- फ्रिक्वेंसी बॅन्ड म्हणतात. हो बॅन्ड दर्या भितर पाणबुडये कडेन संपर्क करपाक वापरतात. ताचे फाटलें कारण म्हणल्यार ह्यो लहरी खोल उदकांत वतात. ताचे उपरांत व्हेरी- लो- फ्रिक्वेंसी बॅन्ड आनी लो- फ्रिक्वेंसी बॅन्ड. हे बॅन्ड खासा करून नेव्ही, आर्मी आनी हेर मिलिटरीच्या संचारा खातीर राखून दवरिल्ल्यो आसात. मागीर मिडियम- फ्रिक्वेंसी बॅन्ड खासा करून रेडिओ खातीर वापरतात. तशेंच हाय-फ्रिक्वेंसी हेर रेडिओ संचारा खातीर वापरतात.
ताचे उपरांत येतात व्हेरी- हाय- फ्रिक्वेंसी आनी अल्ट्रा- हाय- फ्रिक्वेंसी येतात. व्हेरी- हाय-फ्रिक्वेंसी टिव्ही, एफएम रेडिओ, रडार, तशेंच कमी अंतरा वयल्या संचारा खातीर वापरतात. मोबायला खातीर अट्रा- हाय- फ्रिक्वेंसी वापरतात. आतां उरल्यो सुपर- हाय-फ्रिक्वेंसी. अंतरिक्षांतल्या सॅटलायट सेवे खातीर हो बॅन्ड वापरतात. पुलिशे खातीर खासा बॅन्ड आसा. तसेंच कांय हौशी लोक हेरां कडेन संपर्क दवरपाक घरांत रेडिओ केंद्र वापरतात. तांकां हॅम रेडिओ म्हणटात. तांच्या खातीर हाय- फ्रिक्वेंसींत जागो दिला. आधुनीक यंत्रणेंचो विकास नेटान जावपाक लागला. ते खातीर रेडिओ बॅन्डांचेर जागा कमी जावपाक लागल्या. दोन रेडिओ केंद्राच्यो लहरी एकमेकांक लागून आसल्यार आडखळी निर्माण जावपाक शकतात. ते खातीर रेडिओ बॅन्ड वापराचेर जागतीक पांवड्यार नियंत्रण दवरपी एक संस्था आसा.
सुपर- हाय- फ्रिक्वेंसीच्यो लहरी मायक्रोव्हेव लहरींच्या सामक्यो लागून आसात. मायक्रोव्हेव लहरी चड करून सॅटलायट संचारा खातीर वापरतात. ह्यो लहरी सरळ रेशेंत वतात. सॅटलायट सेवा उपलब्द जावंचे पयलीं संचार सेवे खातीर चडसो मायक्रोव्हेव लहरींचो वापर जातालो. गोयांत पणजे आल्तिनाचेर व्हड मायक्रोव्हेव टॉवर दिसता. मायक्रोव्हेव लिंक दवरपाक दर 30- 40 किमी अंतराचेर टॉवर बांदचे पडतात. हे टॉवर चडशे वयर दोंगराचेर आसतात. अशे टॉवर गोयांत खूब कडे दिसून येतात. मायक्रोव्हेवाचे अनेक फायदे आसात. एक तर ते कुपां, धुकें अश्या आडमेळेंतल्यान आरपार वतात आनी दुसरे म्हणजे ह्या लहरी खातीर डिश आकाराच्यो ऍन्टिना उपेगांत येतात. डिश- टिव्ही खातीर अश्यो ऍन्टिना वापरप शक्य जालां. ताचे फाटले कारण अशे, ताची सिग्नलां डायरेक्ट सॅटलायटा वयल्यान घेतात.
रडार यंत्रणे खातीर मायक्रोव्हेवांचो उपेग करतात. आधुनीक रडार यंत्रणा एका किमी अंतरा वयलो एक मूस लेगीत स्पश्ट पळोंवक शकता. तशेंच मायक्रोव्हेव लहरी अन्न शिजयतात, हे सांगपाची गरज ना.
सुर्या कडल्यान सगले तरेच्यो विद्यूत- चुंबकीय लहरी धर्तरेच्या वातावरणाचेर आदळतात. पूण रेडिओ, मायक्रोव्हेव आनी उजवाडाचे किरण सोडल्यार हेर किरणां धर्तरेच्या वातावरणांच्या भितर सरूंक शकनात. जशे उजवाडाचे टेलिस्कोप आसात तशेच रेडिओ टेलिस्कोप आसात. तशेंच शास्त्रज्ञांनी हेर विद्यूत-चुंबकीय लहरींचेर चलपी टेलिस्कोप अंतरिक्षांत बसयल्यात ते खातीर अंतरिक्षांतली निरिक्षणां करपाक हेर किरणांचो उपेग जावपाक लागला.
विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
