भांगरभूंय | प्रतिनिधी
शिरगांवच्या श्रीलयराई देवीची जात्रा अग्निदिव्याची जात्रा म्हणून गोंयांतूच न्ही तर गोंयांभायर लेगीत प्रसिद्ध आसा.
शारांतले गर्देचे जिणे पासून पयस विसावो घेवपाक लागून कितलेशेच लोक पर्यटकांच्या रुपान गोयांत येतात. हांगाचें थंड वातावरण, झाडां, दोंगर, नाल्ल- सुपारींचीं कुळागरां, पाचवी शेतां आनी मांडवी, जुवारी सारक्यो न्हंयो, हें सगळें मनाचेर भुरळ घालता.
आतांच्या पर्यटकांच्या मनांत गोंय म्हटल्यार दर्यो आनी थंयची संस्कृताय हीच कल्पना लोकांच्या मनांत आजून आसा. गोंयांत देवळां, इगर्जो, मशिदी बी आसात, हें लोक विसरतात. पुर्तुगेजांचे राजवटींतल्यान मुक्त जावन लेगीत गांवांनी, शारांनी लोकांनी आपली संस्कृताय राखून दवरल्या. मागीर तो शिगमो आसूं नाजाल्यार कार्नवाल, लोकांची उमेद आजून दिसता. जात्रा, उत्सव पुजा लोक आजुनय उमेदीन मनयतात. म्हार्दोळची जायांची पुजा आसूं, नागेशीची टोक्याची जात्रा आसूं, साळांतले गडे, जांबावलेचो गुलाल, सांखळेची चैत्रपुनव आजूनय परंपरा म्हणून लोक उमेदीन मनयतात.
अशे हे गोमंतभुमींत शिरगांवचे श्रीलयराई देवीची जात्रा ‘होमखणाची जात्रा’ म्हणून गोंयांतूच न्ही तर गोंयां भायर लेगीत प्रसिद्ध आसा. हें अग्निदिव्य पळोवपाक लोक खूब गर्दी करतात. देवी लयराई हिका आदिमाया जगदंबा पार्वतीचो अवतार मानतात. देवी लयराईच्या शिरगांवाक येण्या विशीं जाण्ट्या लोकांच्या तोंडांतल्यान ‘घांटाची आळी, कोकणची टाळी’ असो उल्लेख आयकुपाक मेळटा. खूब वर्सा पयलीं देवी घांटावयल्यान आयली आनी कोकणांत स्थायीक जाली.
देवी लयराईचें देवूळ शिरगांवच्या मध्यभागांत आसा. उत्तराभिमूख आशिल्ल्या ह्या देवळाचें बांदप गोंयच्या बाकीच्या देवळां सारखेंच आसा. देवीच्या मुर्तीची मात्र एक खासियत आसा, बाकीच्या देवळांनी मूर्ती आनी उत्सव मूर्ती आसता, तशी हांगा ना, देवी लयराई मात्र भक्तगणाक कलशाच्या रुपान दर्शन दिता.
देवी लयराईच्या देवळांत मूर्तीच्या जाग्यार कलश स्थापन केला. तातूंत देवी तिर्थाच्या रूपान वास करून रावता. जात्रेच्या दिसा देवीच्या तळ्या लागीं आशिल्ल्या झरीचें फक्त हातांची तीन ओंजळींत रावता. इतलेंच उदक कलशांत भरतात आनी कलशाच्या उदकांत एकूच मोगरीचो कळो घालतात. दुसऱ्या वर्सा जात्रेच्या दिसां शिरगांवातल्या घरांघरांनी कलशांतले तिर्थ काइून अभिष्टचिंतनांल्यान लोकांचेर शिंपडटात. तीन हातांच्या ओंजळींतले कलशांतलें तिर्थ वर्सभरांत कितल्यातरी पटीन कलशांत वाडटा आनी कलश उदकान पूर्ण भरता. आदल्या वर्सा घाल्ली मोगरेची कळी एकदम ताजी आसता. वर्सभर हो कलश गाभाऱ्यांत स्थापन केल्लो आसता. पालखेच्या उत्सवाक पेटयेंत बंद करून दवरलेली मूर्ती पालखेच्या दिसाच भायर काडटात.
गोंयच्या हेर देवळांच्या उत्सवां प्रमाण हांगांय बी वर्सभर उत्सव चालूच आसतात. पूण वैशाख शुद्ध पंचमीक येवपी होमखणाची जात्रा म्हणून ही वेगळाच नावलौकीक आसा. ह्या दिसा भक्तगण (धोंड) पांयांनी धगधगपी कोळशांवयल्यान अग्निकुंडांतल्यान चलत वतात हें जात्रेचें खास आकर्शण.
श्री लयराई देवीक मोगरेचे कळे, पिटकुळ्यां पिटकुळ्यांची फूलां, आबोल्यांचे झेले खूब आवटात, जात्रेच्या दिसा देवीच्या कलशाचेर हीं फुलां लोक देवीक अर्पण करतात. होमकूंड हें जात्रेंचे खाशेलेपण. गांवकारांच्या आदारान ‘होमखंडी’ कुटुंबा वतीन होमकूंड रचतात. मध्यरातीं देवीचो कळस देवळांतल्यान भायर काडले उपरांत होमखणाक उजो लायतात. मध्यरात्री उपरांत ‘लयराईमाता की जय’ असो जयघोष करीत हजारो धारीक (व्रतस्थ) भक्त होमखणांतल्यान चलतात.
सगळ्यांत पयलीं कलशांतलें तिर्थ प्रक्षलन केलें वता दनपारां श्रीलयराईची आद्यमुर्ती उत्सवमुर्ती सजयतात. पालखेंत बसलेल्या देवीची लोक ओटी भरतात. पालखेची वाजत गाजत मिरवणूक काडली वता. ह्याच वेळार नवीन भक्तगण धोंड हाका अग्निदिव्य करपाची परवानगी देवीकडल्यान मेळटा. देवीचो धोंड कोणी जावं शकता हाका धर्म, जात, पात, लागना. देवीच्या भक्तां मदीं जात, धर्म, भुरगीं, जाण्टो, बायल, दादलो असो भेदभाव नासता. जात्रेक क्रिस्तांव आनी मुस्लीम धर्माचे लोकूय येतात. कोणूय भावीक यात्रेकरू कोणाच्याय आंगणांत वता, तेन्ना तांकांय बी लोक येवकार दितात आनी तांची जेवपाची, रावपाची, न्हिदपाची वेवस्था करतात. ही ह्या जात्रेची खाशेली गजाल.
होमखणांत लागपी लांकडां एकठांय करपाची सुरवात संवसार पाडव्याक जाता. देवीक गाराणें घालून पयलो लांकडाचो भरो होमखणाच्या जाग्यार दवरतात. जमयिल्लीं लाकडांचो चाळीस चौरस फूट क्षेत्रफळ आनी पंचवीस फूट उंचाय आसलेलो मनोरो तयार करतात.
सुर्य अस्ताक वतकच देवळांतली पूजा विधी सुरु जाता आनी रातीं अकरा मेरेन चलतात. वाद्यांच्या आवाजान देवळाचो वांठार घुमघुमता. नवे अग्निप्रवेश करपी धोंड देवळाक पांच फेऱ्यो कागटात. जात्रेच्या धोंडाचें व्रत खूब कडक आसता. जात्रेचे पांच दीस आसा म्हणल्यार ते स्वता वेगळे रावन अन्न रांदून जेवतात. मध्यान जातकूच होमखणा कडेन वचपाक मोगरी, पिटकुळीं आनी आबोल्यांच्या झेल्यांनी सजयलेलो कलश तयार करतात. गाराणें घालून मोडाच्या पुजाऱ्याच्या तकलेर कलश दवरतात, तेन्नाच तांच्या आंगांत भार येता. पेटयलेल्या दिवटेंच्या उजवाडांत हो कलश होमखणा कडेन वता.
होमखण पेटोवपाक मानकरी माडाच्या चुट्टीच्या मशालीचो उपेग करतात. थोड्याच खिणां भितर विस्तवाच्यो ज्वाला मळबांत तेकता काय दिसता. ह्या वेळार आयिल्लो वारो बी ज्वालांक सांगात दिता. फुलांनी सजयलेलो कलश हातांच्यो तीन ओंजळ उदक भरपाक झरीकडे वता. हें सगळें जाता सर लांकडांचे पेटिल्ले कोळशे जातात. देवीचें नांव घेत धोंड भक्तगण ह्या कोळश्या वयल्यान चलत वतात. लांकडांच्या फळेन हे तांबडेभडक पेटणारे कोळशे सपाट करतात, जेणेकरून धोंड तांचेर चलत वचूंक शकतात. अग्निदिव्य जातकच देवी श्रीरवळनाथाच्या देवळांत वता आनी सांतेरीच्या देवळांत वचून कौल दिता.
श्रीलयराई देवी म्हणल्यार कलश देवता. तिचें पुजन म्हणल्यार वायु, पृथ्वी, तेज, आकाश, आप ह्या पंचभूताचीच पुजा, जी आमच्या भारतीय संस्कृतायेंत सांगिल्ल्या प्रमाण सैमाचीच पूजा आसा. आप म्हणल्यार जल (उदक) उदकरूपी देवीची पूजा आमकां आमच्या जिणेंत उदकाचें महत्व पटोवन दिता. उदकाचो बरो उपेग करपाक जाय, उदकाचो अपव्यय करपाक जायना हें सुचयता.
प्रा. किशोर वासुदेव वझे
नागेशीं
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
