भांगरभूंय | प्रतिनिधी
कोंकणीचो प्रवास खऱ्या अर्थान आडमेळ्यांनी भरिल्लो आसा, पूण तिणें आपलें सत्व तिगोवन दवरलें. कोंकणी मनशांचे धडपडीक लागून हे भाशेन आपलें अस्तित्व, खाशेलेपण राखलें. कोंकणी राजभास जाली. संविधानाचे आठवे अनुसुचींत मानाची सुवात मेळयली.
एकविसाव्या शेंकड्यांतलें आजचें यूग हें तंत्रज्ञानाचें, इंटरनेट आनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचें! खंयचीय भास जर वेगान बदलपी ह्या डिजिटल युगांत पावल मारपाक फाटीं उरली, जाल्यार तिचो फुडार धोक्याचो जातलो. ती भास पुस्तकां आनी उलोवपा पुरतीच मर्यादीत उरपाची भिरांत आसा. डिजिटल युगांत भास जिवी दवरपाक तिका तंत्रज्ञानाची जोड मेळप काळाची न्हय तर अस्तित्वाची गरज. ती वळखून, कोंकणी भाशेक डिजिटल मळार मुखार व्हरपाक गोंय विद्यापीठान एक म्हत्वाचो प्रकल्प हातांत घेतला, तो म्हणल्यार ‘विद्यापती’ प्रकल्प.
केंद्र सरकारच्या इलेक्ट्रॉनिक्स आनी म्हायती तंत्रज्ञान मंत्रालयान ‘राष्ट्रीय भाशा अणकार मिशना’ खाला ‘भाषिनी’ ही एक म्हत्वाकांक्षी येवजण सुरू केल्या. तिचो मुखेल हेत प्रादेशिक भासां मदलें अंतर पयस करून, एके भाशेंतली म्हायती दुसरे भाशेंत आपोआप आनी अचूकपणान अणकार करपी सक्षम यंत्रणा तयार करप!. ह्याच मिशनाचो एक वांटो म्हूण, आयआयटी बॉम्बे हांच्या फुडारपणा खाला आनी गोंय विद्यापीठाच्या संगणक शास्त्र विभागाच्या जोडपालवान ‘प्रकल्प विद्यापती’ आकार घेता. प्रा. ज्योती डी. पवार हांच्या मार्गदर्शना खाला चलपी ह्या प्रकल्पाची मुखेल मोख म्हणल्यार हिंदी ते कोंकणी आनी कोंकणी ते हिंदी असो उच्च दर्ज्याची मशीन ट्रान्सलेशन सिस्टीम तयार करप. हातूंत कृत्रिम बुद्धिमत्ता, नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग आनी मशीन लर्नींग हांचो वापर करून कोंकणीचो एक व्हड डिजिटल म्हायती साठो वा डेटाबेस तयार करपाचो वावर सध्या चालू आसा.
गरज कितें?
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगांत ह्या प्रकल्पाची गरज कित्याक आसा, हो प्रस्न कोणाकूय पडप साहजीक आसा. आयज आमी गुगल ट्रान्स्लेट, चॅटजीपीटी, जेमिनाय, सिरी वा अलेक्सा सारक्या साधनांचो वापर सतत करतात. पूण जेन्ना आमी कोंकणींतल्यान म्हायती सोदतात वा कोंकणींत उलयतात, तेन्ना हीं यंत्रां आमकां अचूक जाप दिनात वा आमची भास समजपाक फाटीं पडटात. हाचें मुखेल कारण म्हणल्यार, ह्या यंत्रांक कोंकणी भास अजून ‘शिकयिल्ली’ ना. खंयच्याय कृत्रिम बुद्धिमत्तेक वा AI क एक भास शिकोवपाक लक्षावधी वाक्यांचो, उतरांचो आनी आवाजाचो खूब डेटा लागता. ‘प्रकल्प विद्यापती’ तोच डेटा तयार करपाचो मोलादीक वावर करता.
ह्या प्रकल्पाक यश गावल्यार मुखारल्या काळांत खंयचोय गोंयकार आपल्या मोबायलार कोंकणींतल्यान उलोवन अर्थीक, भलायकी वा सरकारी सेवांचो फायदो घेवंक शकतलो. कोंकणी साहित्याचो हिंदी आनी हेर भाशांनी, तशेंच हेर भाशांतल्या साहित्याचो कोंकणींत एका क्लिकार अचूक अणकार जातलो. अशे तरेन कोंकणी भास डिजिटल संवसारांत संवसारीक पांवड्यार पावतली, जाका लागून मुखारल्या पिळग्यांक आपली आवयभास तंत्रज्ञानाच्या माध्यमांतल्यान वापरप सोंपें जातलें.
लोकचळवळ जावची
ह्या प्रकल्पाक यश येवपा खातीर मशीन लर्नींग मॉडेलाक प्रचंड प्रमाणांत म्हायती दिवची पडटा आनी हाचे खातीर ‘भाशादान’ हो उपक्रम चालीक लायला. हातूंत नागरिकांनी फकत चार गजाली करपाच्यो आसात. पयलें म्हणल्यार स्क्रीनार दिल्लीं कोंकणी वाक्यां वाचून स्वताच्या आवाजांत रेकॉर्ड करप, जाका लागून AI कोंकणी उच्चार समजपाक शकता. दुसरें, कोंकणींतलो आवाज आयकून तो तसोच देवनागरी लिपयेंत टायप करप. तिसरें काम, हिंदी वा इंग्लीज वाक्यांचो कोंकणींत अणकार करप वा दुसऱ्यांनी केल्ल्या अणकाराची तपासणी करप. आनी निमाणें कोंकणींतल्या फोट्यांतलीं वा स्कॅन केल्ल्या कागदपत्रांतलीं अक्षरां वळखून तीं टायप करप. हीं सगळीं कामां खंयचोय मनीस आपल्या हातांतल्या स्मार्टफोना वयल्यान सहज करूंक शकता. हो प्रकल्प फकत विद्यापीठाच्या चार वण्टी भितर मर्यादीत नासून ही कोंकणी भाशेची एक व्यापक ‘लोकचळवळ’ जावंक जाय. आजचीं तंत्रज्ञानांत हुशार आशिल्लीं भुरगीं, शिक्षक, साहित्यीक, पत्रकार आनी सामान्य लोकांनी वेळ काडून भाशादान पोर्टलाचेर वचून आपल्या आवाजाचें आनी टायपिंगाचें योगदान दिवंक जाय.
ह्या प्रकल्पांत एके संस्थेन कशें योगदान दिवंक येता, हाचें देख म्हणल्यार कुंकळ्ळेचें सी. ई. एस. कला आनी वाणिज्य महाविद्यालय. ताच्या कोंकणी विभागाच्या फुडाकाराक लागून गोंय विद्यापीठाच्या ह्या प्रकल्पा वांगडा अधिकृत रितीन कबलात केल्या. एक संस्था आपल्या विद्यार्थ्यांक कशी प्रेरणा दिवंक शकता हाची ही एक बरी देख आसा. हांगा सरल्या अठ्ठावीस विद्यार्थ्यांच्या पंगडान ह्या प्रकल्पांत सक्रीय वांटो घेतला. कोंकणी खातीर कितल्याशाच वरांचो आवाजाचो डेटा रेकॉर्ड केला आनी हजारांनी वाक्यांचो उच्च दर्ज्याचो अणकार केला. ह्या लागून ही संस्था ह्या प्रकल्पांतली सगल्यांत चड योगदान दिवपी संस्थां मदली एक थारल्या. महाविद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांचो हो वावर पुराय गोंयच्या हेर महाविद्यालयां खातीर एक ‘बेंचमार्क’ थारला.
शाळांनी मुखार येवचें
कोंकणी भास ही फकत कोंकणीच्या वर्गां पुरती मर्यादीत उरूंक फावना. गोंयांतल्या सगल्या शाळांनी, उच्च माध्यमिक विद्यालयांनी आनी महाविद्यालयांनी सी. ई. एस. कॉलेज कुंकळ्ळीचो आदर्श मुखार दवरून गोंय विद्यापीठा कडेन संपर्क सादचो आनी आपापल्या संस्थांनी ‘प्रकल्प विद्यापती’ चे कॅम्पस ड्रायव्ह घेवंचे. संगणक शास्त्र, वाणिज्य आनी कला अश्या सगल्याच फांट्यांतल्या विद्यार्थ्यांनी हातूंत वांटो घेवचो, ही आमची सामाजीक आनी भाशीक जापसालदारकी आसा. भास फकत उलोवन वा भावनीक उलोवप करून जिती उरना. काळजांतलो कोंकणी मोग आतां बोटांचेर टायपिंगाच्या रुपान आनी आवाजांत रेकॉर्डिंगाच्या रुपान येवंक जाय.
‘प्रकल्प विद्यापती’ हें आमचे आवयभाशेक संवसारीक तंत्रज्ञानाच्या व्यासपिठार व्हरपाचें एक भांगराळें सपन आसा. येयात, गोंयकार म्हूण आमी एकठांय येवया. तंत्रज्ञानाच्या ह्या महायज्ञांत आमचें योगदान दिवया. मुखार येवन ‘भाशादान’ करुया आनी कोंकणी भाशेक डिजिटल युगांत हेर भाशांचे बसकेक मानाची सुवात मेळोवन दिवया. हे लोकचळवळींत आजूच वांटो घेयात आनी आमचे मायभाशेचो फुडार सुरक्षित करात!
(लेखिका प्राध्यापक, संशोधक आसात.)
साईली यशवंत मोरजकार
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
