एकवटाचीं बिंया रोयत फुडें या

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

खांडोळ्यां आयज तिसरें गोंय आदिवासी साहित्य संमेलन जाता. ताचे अध्यक्ष, साहित्यीक विन्सी क्वाद्रूस हांचें भाशण.

मोगाळ समाजबांधवांनो,

संमेलनाचो अध्यक्ष म्हण तुमचे मुखार उबो रावूंक अभिमान भोगता. एक साहित्यीक कसो राश्ट्रीय पावंड्यार मजल मारले उपरांत म्हज्या साहित्यांत वाड जावंची होच उद्देश आशिल्लो. पूण 2021 वर्सा जेन्नां आदिवासी साहित्य संघ घडटा अशी बातमी आयकली तेन्नां मनाक वेगळी चालना मेळ्ळी. आदिवासी समाजाचे नदरेंतल्यान आदीं केन्नां बरयलें ना. पूण संघ जातकच समाजा विशीं बरोवंचें अशी इत्सा निर्माण जाली. आतां समाजा विशीं कशें आनी कितें बरोवप? कथा, निबंध वा कविता हें सदां प्रमाणें करून पळेलें, पूण समाधान जालें नां. तेन्नां होलमलें आदिवासीचे जायते प्रस्न आसात जांचेर अजून कोणें आवाज काडूंक ना वा जांची खंयच नोंद जाल्ली ना. समाजाच्या पारंपरीक चाली-रितींचेर अजून अभ्यास जावंक ना.  ह्या विशयांक धरून बरोवप ही काळाची गरज आसा.  

हे खातीर कांय जाण्टेल्यांक हांव मेळ्ळों. तांचे कडल्यान आयकूंक घेतलां. तें बरोवन काडूंक जाय. म्हजे बराबर कोणूय ह्या कार्याक हातभार लावूंक तयार आसा जाल्यार ताका येवकार. आदिवासी समाज कल्याणा खातीर आमी लिखणी हातांत घेवंया आनी वेळ इबाडिनासतना बरोवंक सुरवात करुंया. आमीच आमचो इतिहास बरोवंचो पडटलो, तो रचतल्या मनशांचीं चरित्रां बरोवंचीं पडटलीं. आमी हांगा मेरेन पावचे खातीर कितलींच आंदोलनां जालीं, तांच्या इतिहासाचीं पानां बरोवंचीं पडटलीं. आमचे मनीस आयज व्हड हुद्द्यांचेर पावल्यांत, तांची दखल घेवन तांकां आमचे ‘रोल मॉडेल’ करचे पडटले. आमचे संस्कृतायेचीं दालनां फुलोवंचीं पडटलीं, गांवगिऱ्या वाठारांत शिंपडिल्ल्या शेळयांचो सोद घेवंचो पडटलो, तांच्या राहणीमानाचेर आनी जेवणाचेर अभ्यास करचो पडटलो.  अशे जायते प्रस्न मुखार आसतना साहित्यीक कशे आमच्यान शांत कशे बसूंक जाता? हावेस व्हड आसा, मोख खर आसा, पूण येणाऱ्या काळांत जर आमी कितें केलां अशें दाखोवंक जाय, जाल्यार इतिहासाचे पिकेची लुंवणी करूंक आयजच आमी साहित्य-संस्कृतायेच्या विळ्याक हात घालचो पडटलो. 

एक मागणी

आदिवासी म्हणल्यार कोण, ह्या प्रस्नाची जाप सोदपाचो आयज हो वेळ न्हय, तर आदिवासी आयज कितें करता हाचेर लक्ष दिवपाची गरज.  आदिवासींनी ही जमीन वसयली आनी पिकयली अशें आयकत आयल्यात, पूण ती जमीन आयज आमच्या हातांत आसा काय?  ना. कित्याक आमी आमच्या दुस्मानांचेच इश्ट जाल्यात आनी ताणीं आमच्या अशिक्षितपणाचो फायदो काडून आमच्यो जमनी आपल्यो करून घेतल्यात.  आमी तांकां कांयच म्हणलें ना आनी आयजूय म्हणिनात.  आमचे कडेन झुजपाचें बळगें ना. कांय वेळार सरकारान पासून अत्याचार केलो, तरी आमी ओगी रावले.  हे खातीर आमची पयली मागणी जावंक जाय, जंय आदिवासी लोक आसात, तांकां सुशेगाद रावूंक मेळटलें हाची सरकारान हमी दिवंची. दुसऱ्या अर्थान सांगचें जाल्यार कमुनिदादीच्यो आनी सरकाराच्यो जमनी भांडवलदारांनी हडप केल्यो, थोड्यो उरल्यात, त्यो भुंयपुतांक दिवंच्यो. हो प्रस्न आमच्या साहित्यांतल्यान आमी मुखार हाडुंया. आदिवासी साहित्य संघान ह्या विशयाचेर अभ्यास करचो आनी वाट काडूंक पावलां मारचीं. केन्नां तरी दीस उजवाडटलो ही आस्त बाळगुंया.

आदिवासी साहित्य

आदिवासी साहित्य संघ ‘व्हाॅट्सअॅप’ पंगडांत सुमार शंभर वांगडी आसात. हे इतलेच कित्याक आसात तें खबर ना, पूण तो आंकडो नक्कीच चड आसा.  तांकां सगळ्यांक ह्या पंगडांत आस्पावून घेवंक जागृताय करुया. मागीर उद्दिश्टां साध्य करूंक फाटबळ मेळटलें आनी आमच्या विचारांचें दिवप-घेवप अदीक फळादीक जातलें. सध्याचे बरोवपी चडशे काल्पनीक (कथा, कविता, निबंध, कादंबरी, आदी) साहित्य रचतात. हेंच साहित्य अकाल्पनीक रुपान बरोवंक जाता, मात ताचो अभ्यास जावंक जाय. आमचे कडेन बरेच कांपे साहित्यीक पंडीत आसात, वेगवेगळ्या भाशांतले जाणकार आसात, ताणीं नवोदीत बरोवप्यांक मार्गदर्शन केलें जाल्यार नक्कीच गिरेस्त आनी रुचीक वाङमय तयार जातलें. काल्पनीक साहित्य रचचेंच, तेच बराबर दुसरो करिना तें करूंक वावुरचें. अकाल्पनीक साहित्याक चड मागणी आसा आनी त्या साहित्याची चड गरजूय आसा, हें आमी लक्षांत दवरुंया.

आदिवासी बालसाहित्य

बालसाहित्य हो मुळांतूच एक खाशेलो प्रकार, तातूंत आदिवासी साहित्याची भर घाली जाल्यार विशिश्ट वाङमयाक चालना मेळटली. तें भुरग्यां मेरेन पावोवंक जाय. तें योग्य तरेन हाताळ्ळें जाल्यार मुखावेल्या काळांत बरी पीक येवं येता. भुरग्यांक आमच्या बऱ्या साहित्यांतल्यान बरीं तत्वां दिलीं जाल्यार तीं फुडाराक बरीं साहित्यीक म्हण उमजूंक शकतात.  वा आयज आमी बरें बालसाहित्य रचून दवरलें जाल्यार मुखार हेंच तांकां एक मार्ग्दर्शन थारूंक शकता.  तें आमच्या भुरग्यां मेरेन पावतलें हाची मात जतनाय घेवंया. ते खातीर कार्यशाळा आनी मेळावे घडोवन हाडुंया. वाचन- सादरीकरण स्पर्धा मांडून हाडुंया. तांकां उपेगी अशीं पुस्तकां निर्माण करूंक पावलां घालूंया.  बालसाहित्या वरवीं आमी न्हय फकत साहित्यीक निर्माण करूंक शकतात, बगर बऱ्या स्वभिमानी नागरिकांची बिंयां रोवूंक शकतात. कित्याक बरोवप जावन आसा संस्कारीत समाजाची बुन्याद.

पुस्तकां कोण छापतलो?

जायत्या बरोवप्यांची व्हडली अडचण म्हणल्यार पुस्तकां छापपाची.  ही अडचण आदिवासी साहित्यिकांचीच न्हय, ती सामान्य बरोवप्यांचीय अडचण आसा.  पूण जे कोण अकाल्पनीक साहित्य रचतात, तांचीं पुस्तकां छापूंक जायत्यो संस्था आसात आनी नांच जाल्यार पुस्तकां छापपाची वा छापून घेवपाची जबाबदारी कोणें तरी  घेवंक जाय.  हाचेर चिंतन करूंक विनंती.

पुस्तकां खपोवंक जी ‘मार्केटिंग स्ट्रेटजी’ जाय आसता, ती आमचे कडेन फावो तितली ना. दुकानाचेर विक्रेक दवरिल्लें पुस्तक चुकून खपता.  कला आनी संस्कृती खातें, गोवा कोंकणी अकादेमी, सँट्रल लायब्ररी आनी हेर संस्था आमचीं पुस्तकां घेतात. जायते पावटीं तांचे कडेन तितलेंच ‘बजट’ आसता.  तेन्नां तें ‘बजट’ सगळ्यांक वांटून घालचें पडटा.  हांव मागूंक सोदतां, आदिवासी बरोवप्यां खातीर तांचीं पुस्तकां घेवंक वेगळें ‘बजट’ आसचें आनी ते प्रमाणें सरकारान आमचीं पुस्तकां घेवंचीं. दिसता जाल्यार आदिवासी कल्याण खात्या वतीन आमचे खातीर वेगळी येवजण करची.  हो एक विचार.  सरकारा कडेन नियोजन करपी खडेगांठ अधिकारी आसात, तांचे कडल्यान बरी येवजण रूप घेवंक शकता, हाचेर गंभीरतायेन विचार जावंचो म्हण मागतां. आमच्या साहित्याची आनी बालसाहित्याची पुरवण शिक्षण खात्यांतूय जावंचे खातीर उपाय घेवंकूय म्हजी मागणी आसा.

साहित्यीक मेळावे

वयले प्रस्न सोडोवंक आनी साहित्यांत भर घालूंक वा नवे साहित्यीक घडोवंक, आसात त्या साहित्यिकांनी परत परत मेळूंक जाय, विचार मांडूंक जाय. ते खातीर म्हयन्याक निदान एक बसका घेवन साहित्यीक भासाभास करुंया. ह्या साहित्य संमेलनाचो व्याप वाडोवंया. काल्पनीक साहित्य बरोवपी ह्या विचारा कडेन सहमत जावंचे नात, घड्ये तांचे कडेन वेळ नासत, पूण जांचे कडेन वेळ आसा, जांकां स्वभिमान आसा, ताणीं हांगा खांद मारचोच पडटलो. मेळाव्यां बराबर कार्यशाळा घेवंया, विचारमंथनां करुंया, साहित्यीक मैफिली घडोवन हाडुंया. आमी शिंपडिल्ले आसत, मोग आसल्यार गरम उंडे घाटार पावतात, म्हणटात. जाता तितले बेगीन हें चालीक लागल्यार बरो परिणाम दिसून येतलो. 

सोद वावर

हो करतलो, तो करतलो म्हण रावनासतना आपलें वजें आपणेंच घेवपाचें मन तयार केलें जाल्यार कितल्योच गजाली सोंपेपणीं जातात.  आमचे कडेन ट्रायबल रिसर्च सेंटर आसा, ताचो फायदो घेवपाचें आमी केन्नां चिंतलेंच ना. आमचे कडेन कितली गिरेस्त आनी प्रगल्भ लोक-संस्कृताय आसा, ती जतन करपाक अजून पावल घालूंक ना.  आमच्या पुर्वजांनी आमचे मेरेन हाडून दिल्लीं संस्कृतायेचीं कितलींच आंगां आसात, तीं मोलादीक करूंक बरो उपाय म्हणल्यार सोद वावर. सुरवातेक म्हणलां तशें, हो तसो विशय नवो न्हय, आयचीं भुरगीं एम. ए. जातकच पीएच. डी. करूंक सोदतात, ताणीं लोकसंस्कृतायेचो विशय विंचून काडल्यार मुदयेर थीक बशिल्ल्या सारकें जातलें. आमचे कडेन कितलें मौखिक साहित्य आसा, ताचें दस्तावेजीकरण जावपाची गरज आसा. सोद वावरांतल्यान आदिवासी कुटुंबकम आमच्यान घडोवं येता.  

चरित्रां

आमच्या सरून गेल्ल्या फुडाऱ्यांचीं चरित्रां बरोवन दवरप सामकें गरजेचें. ताणीं कसलोच हावेस बाळगिनासतना खासगी जिवीत पणाक लावून समाजा खातीर कश्ट काडले, वेळ दिलो, विचार दिले, म्हणून आमी जायत्यो सवलती घेवंक समर्थ जाले. कांय जण ह्यो सवलती मिरयतात म्हणल्यार हांव चुकचो ना. तांकां ह्या फुडाऱ्यांची इल्ली लेगीत वळख ना, ती उपलब्ध जावंक जाय. हे विशीं एक देख दितां –

एक दीस गोंय विद्यापिठांत राखीवतेंतल्यान प्राध्यापक घेवपाच्यो मुलाखती चलताल्यो.  हांव थंय उपस्थित आशिल्लो. एका आदिवाशी फुडाऱ्यान  मुलाखतीक आयिल्ल्या उमेदवाराक कांय प्रस्न केले.  ताच्यान समाजाच्या एका फुडाऱ्याचें नांव लेगीत सांगूंक जालें ना. बाळ्ळेच्या आदिवासी आंदोलनांत मार्तीर जाल्ले मंगेश गांवकार आनी दिलीप वेळीप हे कोण तें तांकां खबर ना. राखिवतेचो फकत फायदो घेतात. परत समाजाक कितें दितात?  होवूय विचार करपाचो मुद्दो.  निदान जाणीं आमचे खातीर काम केलां तांची एक याद म्हण तांच्या जिविताचेर सोद वावर करून एक- एकल्याचें पुस्तक वा सगळ्यांचें मेळून एक पुस्तक केलें जाल्यार आमचे फुडले पिळगेक एक व्हड थेवो थारतलो. हें काम बेगीन जावंचें ही म्हजी कळकळीची मागणी आसा. दाल्गादो कोंकणी अकादेमी वतीन अशें रोमी लिपींतल्या सर्गेंस्त बरोवप्यांचें पुस्तक काडलां, ताचो हांव एक संपादक आशिल्लों, ते धरतेचेर पुस्तक काडूंक म्हजो तेंको आसतलो.

आदिवासी अकादेमी

वयर नमूद केल्लो सगळो वावर नेटान फुडें वचूंक आमकां अकादेमीची गरज आसा. तिका आमी आदिवासी साहित्य अकादेमी म्हणुंया वा आदिवासी अकादेमी म्हणुंया, ताचेर भासाभास करून निर्णय घेवंचो. अकादेमी म्हणटच, तिका एक व्याप आसता, शिक्षणीक बाजू आसता, सोद वावर आनी ध्येयां हासील करपाची मोख आसता, जाणकार आनी विद्वानांची एक बसका आसता. अकादेमी वरवीं बरोवप्यांक आनी सोद वावर करप्यांक योग्य मार्गदर्शन दिवंक संद आसता.  साहित्यिकांक आनी सोद वावर करप्यांक पुरस्कार आनी तसरिपो दिवपाची मोख आसता, प्रशिक्षण दिवपाचो आवांठ आसता. आमचे संस्कृतायेचीं प्रदर्शनां घडोवंक, दुसऱ्या राज्यांतल्या आदिवासींचेर अभ्यास करून आमच्या आदिवासींचो तुळात्मक अभ्यास करुंक वाव आसता.  आमचे लोक- कलेचें दिवप- घेवप करुंक मेकळीक आसता. आमचो शिक्षणीक पाठ्यक्रम करुंक दिश्टावो आसता वा शिक्षण खात्याक आमच्या साहित्याची पुरवण करूंक वाट आसता.  मोटवे रितीन सांगपाचें जाल्यार अकादेमी म्हणल्यार एक संस्था, जी आदिवासी समाजाचो अभ्यास करूंक, आमच्या भुरग्यांक खाशेलें शिकप आनी प्रशिक्षण दिवंक, आमचो इतिहास, संस्कृतीक भुगोल, समाजीक गतिशिलताय, अर्थीक परिस्थिती, संगीत, कला, खेळ, साहित्य आदी गजालींची उदरगत करचे खातीर कार्यरत आसतली. एक देख म्हूण आमच्यान तेजगढ गुजराताक आशिल्ले आदिवासी अकादेमी कडेन पळेवंक जाता. ही अकादेमी जाता तितले बेगीन घडोवंया आनी सोसायटी कायद्या खाला नोंद करुंया. उपरांत, दोन गजाली, हे अकादेमी खातीर राज्याच्या अदमासपत्रकांत अनुदानाची मागणी करुंया आनी मडगांव वा पणजे शारांत सरकाराच्या खाली पडून आशिल्ल्या कचेऱ्यांतली एक कचेरी आदिवासी अकादेमीक दिवंक आमी अधिकारान विनंती करुंया. अकादेमी घडटकच आदिवासी साहित्य संघाक कसलीच बादा येवंची ना, ताचें साहित्यीक काम चालूच उरतलें. 

आदिवासी भवन

आदिवासी भौसाचो सर्वांगी विकास करूंक, जाल्लो वावर प्रदर्शीत करूंक वा तो हेर लोकाचे नदरेक हाडूंक, भौसा मदीं जें घडटा ताचें दस्तावेजीकरणांत रुपांतरीत करूंक, आमचे  कलेचें सादरीकरण करूंक, शिक्षणीक उदरगत करूंक आनी सगळ्यांक एकठांय बसूंक आमकां एक जागो आसूंक जाय. हेर राज्यांनी आदिवासी लोका खातीर अशी वेवस्था आसा, तशे तरेन आमकांय एका आदिवासी भवनाची गरज आसा.  जे वरीं गोंयकार दिल्ली वतकच गोवा भवनाचो उपेग करतात, ते तरेन गांवगिऱ्या वाठारांनी आमचे भाव, भयणी शिक्षणा खातीर वा भोंवडे खातीर आयले जाल्यार तांची राजधानींत सोय जावंची असो आमचो हावेस. आमचो वावर स्वतंत्रपणी करूंक आनी आमचीं उद्दिश्टां साध्य करूक आमकां ह्या आदिवासी भवनाची सामकी गरज आसा. गोंय सरकारान आमची मागणी मानून घेवन बेगीन आदिवासी भवनाचो लाव दिवंचो ही विनंती. फकत साहित्यीकांनीच न्हय तर समेस्त समाज बांधवांनी हाचेर विचार सुरू करचो आनी आदिवासी भवन रुप घेवंक लागतलें अशीं पावलां उखलचीं.

अर्थीक वजें

वयर सांगल्यात त्यो गजाली उलोवंक सोंप्यो, पूण करूंक तांकां अर्थीक फाटबळ जाय.  हें अर्थीक फाटबळ कशें आनी खंयच्यान जमोवप?  ह्या प्रस्नांचेर गंभीरतायेन विचार करतना एक गजाल लक्षांत आयली, ती म्हणल्यार आमचें आदिवासी कल्याण खातें.  ह्या खात्या वरवीं जायत्यो येवजणो चालीक लायिल्ल्यो आसात, तातूंत आमचे खातीर ही नवी मागणी आमी सरकाराक दिवंक सोदतात आनी ती मानून घेवंचे खातीर वयर सांगिल्ल्या सगळ्या गजालींचो सांगाडो आमी उपलब्द करूंक सोदतात. आमचीं विधायक कामां सरकारा मुखार मांडूंक ही एक म्हत्वाची वाट जावन आसा.  

आमच्या सामान्य गरजां खातीर ट्रायबल सब- प्लान आसा.  तातूंतले थोडें दुडू काडून वा नवी तरतूद करून आदिवासी अकादेमीक अर्थीक पालव दिवपाची मागणी करतात.  आयज आमचे संस्कृतायेचें व्हडपण बिगर आदिवासी भोगतात. आमचें कापड बिगर आदिवासी न्हेसून आमची कला सादर करतात. ट्रायबल कल्याण खात्या भायर सरकाराचें कला आनी संस्कृती, समाज कल्याण खातें आसा, आमची लोक-कला आनी लोक- संस्कृताये खातीर तांचे कडेनूय आदींच येवजणो राबयिल्ल्यो आसात, तांचो आमी फायदो काडुंयेता. एक बरें नियोजन केलें जाल्यार आमचें उद्दिश्ट कशेंच फाटीं पडूंक शकना.

दुडवां शिवाय कितेंच घडून येना. जांचो हांवें वयर उल्लेख केला, तें सगळें शार्ती पावोवंक दुडवांची भोव गरज. आमचें नशीब बरें म्हणपाचें आमचे खातीर सरकाराचें संचालनालय कार्यरत आसा. ताचे कडेन आमची एक बसका जाली आनी आमच्यो येवजणो मांडल्यो जाल्यार त्यो कश्योच भायर पडच्यो नात, कित्याक सरकार दरबारांत आमचे पेजाद फुडारी, मंत्री आसात, तांचे मार्फत आमच्यो मागण्यो मुखार व्हरुंया. आमचे समाज फुडारी, राजकी फुडारी आसात, तांकां विस्वासांत घेवंया. ह्या सगळ्यांची एक बसका घेवन आमच्या अर्थीक वज्याचो एक आराखडो तयार करुंया आनी सरकाराक एक निवेदन दिवंया.  म्हाका खात्री आसा, आमचें सरकार कशेंच ना म्हणचें ना, कित्याक आमचो मुख्यमंत्री भोवमानादीक डॉ. प्रमोद सावंत होच आदिवासी कल्याण संचालनालयाचो मंत्री आसा. मुखा वेल्या बजटांत आदिवासी अकादेमी खातीर अनुदान जाहीर करूंक आयजूच आमी थाराव घेवंया आनी फाल्यांच तो मुख्यमंत्र्याक व्हरून दिवंया…. आनी पर्वांच्यान नवे दिशेन वावराक लागुंया.

एक विनवणी

पयले प्रधानमंत्री पं. जवाहरलाल नेहरू हांणी म्हणलां, “आमचे भितर सगळ्यांत व्हड उणाव आसा, तो म्हणल्यार आमी खंयच्याय विशयाचेर गजाली चड करतात आनी ताचेर काम मात उणें करतात.” आमी साहित्यीक बुधवंत म्हणटात.  ‘बुधवंतांक फातरां शीत’ ही म्हण्णी बी आमी आयकल्या आसतली. जायते पावटीं ती आमकां लागू जाता. आमी बुधवंत हातूंत मात्तूय दुबाव ना, पूण आमची बुधवंतकाय फावो त्याच जाग्यार वापरूंक कमी पडटात. नाका थंय नाक खोपशिलें म्हणटच सादारण मनीस लेगीत तिडकता. तांकां आमी संद दिवची न्हय. आमची बुधवंतकाय आमी समाजाच्या उद्धारा खातीर वापरुंया, समाजाक नवी दिशा दिवंक, समाजाचीं उद्दिश्टां पुर्णतायेक पावोवंक वापरुंया आनी समाजाक एक दीस बऱ्या नागरिकत्वाचो बावटो घेवन फुडें वचूंक वाट तयार करुंया.  हें करूंक म्हजी खालती विनंती, साहित्या वरवीं बरो समाज बांदूंक आमचें दोळे उगतें दवरुंया, आमचे विचार क्रियाशील करुंया आनी समाज प्रेरीत व्यक्तिमत्वां उबीं करूंक पावलां मारुंया.

सोंपयतना…

आदिवासी अकादेमी ही आमची मोख करुंया.  जाता तितले बेगीन ती स्थापन जावंचे खातीर हावेस बाळगुंया.  हे अकादेमी वतीन साहित्यिकांक उंचेल्या दर्ज्यार व्हरपाचो ध्यास धरुंया. आमचे मदें खंयचेच भाशेचें आनी लिपींचें बंधन ना, म्हणटच कसलेच मर्यादे विरयत जिद्द बांदून फुडें या. हिंदू आनी क्रिस्तांव जरी आमी आसले, जाल्यार पासून एकामेकां मदें आशिल्लें कुटुंबीक नातें अदीक फुलोवंया. लोकजागृताय आनी संस्कृती संवर्धन मनांत दवरून, हातांत हात धरून, ल्हान-व्हडांक घेवन, दादलो-बायलेचो, जाती-कातीचो भेद-भाव नासतना, एकवटाचीं बिंया रोयीत फुडें या. जैत दुबावा विरेत आमचेंच जातलें. 

जय आदिवासी संस्कृताय, जय आदिवासी लोककला आनी जय आदिवासी साहित्य.