गोंयांतले धर्मीक समरसतायेचो इतिहास

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

हिंदू आनी मुस्लीम हांचे मदलें सहअस्तित्व सादारणपणान शांततायेचें आशिल्लें. हिंदू आनी मुसलमान लोक वेपार, प्रशासन आनी वेगवेगळ्या वेवसायांत हातांत हात घालून वावुरताले. संस्कृतीक रिती, पद्दतींचोय मेळ जाल्लो.

दुस्वास आनी सांप्रदायिक विसंगतीच्या वातावरणांत गोंयांतल्या एकचार आनी भावपणाचेर उजवाड घालपी कांय इतिहासीक घडणुको वाचकां मुखार हाडपाचो हो ल्हानसो यत्न. ह्या लेखांत जें आसा, तें ‘मुस्लिम हिस्ट्री अॅण्ड हेरिटेज आॅफ गोवा’ ह्या प्रा. प्रजल साखरदांडे आनी ‘स्नेपशाॅट्स आॅफ इंडो- पोर्तुगीज हिस्ट्री’ ह्या वास्को पिन्हो हांच्या पुस्तकांतल्या कांय वांट्याचो अणकार. 

शेंकड्यांनी वर्सां गोंयांत जायत्या वेगवेगळ्या राजवंशांचो शेक चल्लो आनी दरेक राजवंशान गोंयच्या गिरेस्त इतिहासाक बरें, वायट योगदान दिलां. आठव्या ते धाव्या शेंकड्या मेरेन पयले खेपे शिलाहार लोकांची सत्ता, उपरांत 1006 ते 1356 मेरेन कदंबांची सत्ता आशिल्ली. बाराव्या आनी तेराव्या शेंकड्यांत देवगिरीच्या यादवांनी आपलो शेक गाजयलो आनी चवदाव्या आनी पंदराव्या शेंकड्यांत गोंय विजयनगर साम्राज्याचो एक वांटो जालें. पंदराव्या शेंकड्यांत बहामनी सुलतान राजवटीची सत्ता चलताली. उपरांत 1498 ते 1510 मेरेन आदिलशाही राजवंशाचो शेक चलतालो. 1510 वर्सा पgर्तुगेजांनी गोंयचेर ताबो घेतलो आनी 1961 मेरेन राज्य केलें.

गोंयचे खाशेले अस्मितायेचो एक मुखेल भाग म्हणल्यार ताचो सांप्रदायिक सुसंवादाचो व्हडलो इतिहास, जंय वेगवेगळ्या धर्मांचे आनी वंशीक फाटभूंयेचे लोक शांततायेन एकठांय रावताले. आठव्या शेंकड्यांत मुसलमान पयलेच खेपे गोंयांत आयले, तेन्ना अरब वेपाऱ्यांनी पिलार, गोंय वेल्हा ह्या सारक्या सुवातींनी वेपार सुरू केलो. थळाव्या राज्यकर्त्यां कडेन तांचे इश्टागतीचे संबंद आशिल्ले. एक कथा मेहमूद ह्या अरब वेपाऱ्याची आसा, कदंब राजा गुहल्लादेव पयलो, सोमनाथ देवळांत यात्रेक वतना ताचें तारुं मोडून पडले उपरांत ताका ताणें आदार केलो. मेहमूदाचो पूत सद्दाम हाका राजा जयकेशी पयलो हाणें मुख्यमंत्री म्हणून नेमलो आनी ताका मेरशे गांव दिलो. सद्दाम हाणें गोवा वेल्हा ‘हाऊस ऑफ पूअर’ ह्या नांवान वळखतात ती समाजीक संस्था स्थापन केली आनी तातूंतल्यान अन्नधान्याची वेवस्था जाली. गरिबी आनी बेकारीचे प्रस्न ताणें सोडयले. 

आनिकूय एक काणी चवदाव्या शेंकड्यांतली, तेन्ना हसन गंगू बहमान- सुलतान हसन ह्या बहमनी राजवटीन गोंयाचेर राज्य केलें. ब्राह्मण आशिल्ल्या आनी सुलतानाच्या प्रामाणीकपणाची तोखणाय करपी गंगू वांगडचे दाट इश्टागतीक लागून ताका ‘हसन गंगु बाहमन’ ही पदवी मेळ्ळी. हे इश्टागतीचोच परिणाम जावन सुलतानान आपल्या राज्याक ‘बहमनी राज्य’ अशें नांव दिलें.

युसुफ आदिलशाहान 1498 ते 1510 मेरेन गोंयचेर राज्य केलें. तो तुर्कस्तानांत जल्मल्लो. ताका भारतांत हाडलो आनी बहमनी राज्याचो प्रधानमंत्री महमूद गवान हाका गुलाम म्हणून बिदरांत विकलो. आदिलशाह गोंयचो ताबो घेतना 55 वर्सांचो आशिल्लो. गोंय आदिलशाहाचे सत्ते खाला आयलें तेन्ना ताणें बहमनी प्रधानमंत्री महमूद गवन हाणें सुरू केल्ली सुदारणा चालू दवरली. ताचे राजवटींत तिसवाडी, बार्देझ, साश्टी, पेडणें, सांखळी, दिवचल, फोंडें, सत्तरी, सांगें, केपें, काणकोण ह्या वाठारांचो आस्पाव जाता. 1510 त पुर्तुगेजांनी तिसवाडी आपल्या हातांत घेतली जाल्यार बार्देस, साश्टी आनी मुरगांव हे वाठार 1543 मेरेन आदिलशहाच्या शेकातळा उरले. फोंडें, पेडणें, दिवचल आनी सत्तरी पंदराव्या शेंकड्याच्या शेवटाक ते सतराव्या शेंकड्याच्या मध्या मेरेन ताचे सत्ते खाला उरले.

आदिलशाह हो ताच्या काळांतलो एक सहिश्णु मुसलमान राज्यकर्तो, अकबराच्या सारको. ताळगांवां तीन देवळां आशिल्लीं, तांकां आदिलशाहान मुक्तपणान काम करपाक परवानगी दिली. उपरांत पुर्तुगेजांनी हीं देवळां नश्ट केलीं. पुर्तुगेजांनी जेन्ना देवूळ मोडपाक सुरवात केली तेन्ना हिंदू लोकांनी आपल्यो मुर्ती फोंड्यां आदिलशाहाच्या राज्यात  व्हेल्यो आनी थंय ताणें तांकां राखण दिली. ताका लागून  जायतीं देवळां फोंड्यां स्थलांतरीत जालीं. ‘देसाय’ सारकी पदवी आशिल्ल्या हिंदू अधिकाऱ्यांक आदिलशाहच्या राज्यात येणावळ वसुलीचें काम दिल्लें. ‘सरदेसाय’ ही गोंयांतल्या कांय कुटुंबांनी मेळयल्ली खूब प्रतिश्ठीत पदवी आदिलशाहान दिल्ली. देशप्रभु, पेडणेंचे देसाय आनी दिवचल लामगांवचे देसाय हे  ताच्या काळांत सत्ताधारी कुलीन वर्गांतले भाग आसले. सत्तरीच्या कांय राणे कुटुंबांक ‘सरदेसाय’ ही पदवी आदिलशाहन दिल्ली. आदिलशहानय गोंयांत जागीरदारी पद्दत सुरू केली. हिंदू लोकांक तांच्या धर्मीक आचरणांत हस्तक्षेप करिनासतना उंचेले पद दिवन धर्मीक स्वातंत्र्य मेळोवन दिलें. विजापूरच्या आदिलशाही किल्ल्या भितरलें नरसिंहाचें देवूळ ह्या धर्मीक एकचाराचें उदाहरण म्हणून अजून उबें आसा. 

‘भले गा देसाय वतनदार आगरवाडो गांव तुका मोकासो दिला’ हें पेडण्याचें एक फामाद गीत. तातूंत आदिलशाहान प्रभु पार्सेकार देसाय घराण्याक दिल्ल्या पारशें गांवाचो उल्लेख आसा. आयज आमी पळयतात तो राजकी एकवट ताच्या राजवटींत साध्य जालो.

आदिलशाहाच्या दायजांत पणजेचो आदिलशाह राजवाडो, फोंडेंची सफा मशीद, दिवचल तालुक्यांतली सुर्ला मशीद, बाणस्तारीचो किल्लो (मुळांत लश्कराचो पळोवणी टाॅवर), पोरण्यां गोंयांतल्यो किल्ल्याच्यो वण्टी अशा थळचिन्नांचो आस्पाव जाता. पोरण्या गोंयांतल्या ताच्या मोडून उडयिल्ल्या राजवाड्याचे अवशेश, फोंडें आनी दिवचलचे पिरांचे मझार, पणजेंतल्या जनानखानाचे (हरेम) अवशेश हीं हेर उल्लेखनीय थळां आसात. पोरण्या गोंयांतली आदिलशाही मशिद मोडल्या. पणजे सावन पोरण्यां गोंयां मेरेनच्या रस्त्याच्या उजव्या वटेनचो वाठार एकदां आदिलशाहाच्या फुडारपणा खाला शस्त्रां सांठोवपाक आनी तयार करपाक वापरताले. उपरांत पुर्तुगेजांनी ताचें शिपयार्डांत रुपांतर केलें. ते भायर पोरण्यां गोंयां आदिलशाहान सुरु केल्लो दारुगुळो तयार करपाचो कारखानो आशिल्लो.

गोंयच्या बाजारांनी अदींमदीं हंगामी जात्रा आयोजीत करताले. थंय गांवकारांनी गरजेच्या वस्तूंच्या बदलाक उरिल्ली शेतकी आनी हस्तकला वस्तू, उत्पादनां विकताले. वेपारी भांगर, रुपें, मिरसांग, मसालो, कापूस, कपडो, अत्तर ह्या सारक्या वस्तूंचो वेपार करताले. सूत कातप, विणकाम, पितळेचें आनी कांशें काम, मेस्तपण, दागिने तयार करप, लोखणाच्यो वस्तू, पाटले तयार करप, तेल काडप, मातयेचीं आयदनां हांचो आस्पाव आशिल्ल्या उद्देग ह्या काळांत खूब नेटान चलताले. हिंदू आनी मुस्लीम हांचे मदलें सहअस्तित्व सादारणपणान शांततायेचें आशिल्लें. हिंदू आनी मुसलमान लोक वेपार, प्रशासन आनी वेगवेगळ्या वेवसायांत हातांत हात घालून वावुरताले. संस्कृतीक रिती, पद्दतींचोय मेळ जाल्लो.

‘शबयची बावली तारी कडेन पावली, शबय शबय’ हें लोकगीत आदिलशाहाच्या उगडासाक गायतात, तातूंत ‘शबय’ हें उतर पुर्तुगेजां कडल्यान ताका मेळिल्ले हारीचो उल्लेख करता.

17 फेब्रुवारी 1510  दिसा आल्फोन्सो दे आल्बुकेर्क हाणें गोंयाक वेढो घाल्लो. आदिलशाह सैन्या वांगडा हेर कडेन व्यस्त आशिल्ल्यान शारांत व्हडलोसो प्रतिकार जालो ना. पूण रोखडोच आदिलशाहान प्रतिकार केलो आनी 23 मे मेरेन आल्बुकेर्काक पळून वच्चें पडलें. आल्फोन्सो दे आल्बुकेर्क हाणें गोंयचेर केल्ल्या पयल्या अपेशी हल्ल्या वेळार हवामानाक लागून सुमार तीन म्हयने ताचें आरमार बंदराच्या तोंडार आडकून पडिल्लें. सैन्याक उपासमारीचो आनी दुयेंसांचो त्रास सोंसचो पडलो. युसुफ आदिलशाहाक हें कळ्ळें तेन्ना त्या राजान खऱ्या शूरपणान पुर्तुगेजांक उपासमारीच्या जिवार न्हय तर तलवारीच्या बळग्याचेर जिखपाची इत्सा आसा अशें सांगून पुर्तुगेजांक अन्नधान्य धाडपाची पेशकश केली. आदिलशहाच्या मरणा उपरांत फकत कांय दिसांनी आल्बुकेर्कान 25 नोव्हेंबर 1510 दिसा दुसरो यत्न केलो. आदिलशाहचो वारसदार म्हणल्यार  इस्मायल आदिलशाह तेन्ना सामको ल्हान आशिल्लो आनी जनरल रसूलखान हांचे खाला गोंय आशिल्लें.  थोड्याच काळाच्या पूण रक्तरंजीत झुजा उपरांत ताणें सेंट कॅथरीन दिसा, 25 नोव्हेंबर 1510 क एला शार येसस्वीपणान घेतलें.

अशे तरेन तिसवाडी तालुको पुर्तुगेज सत्ते खाला आयलो. तिमोजाची ठाणेदार म्हूण नेमणूक जाली. 1543 मेरेन पुर्तुगेजांनी साश्टी, मुरगांव आनी बार्देशाचेर आपलो शेक वाडोवन गोंयांत विस्तार करपाचो पयलो टप्पो पुराय केलो.

– नझराना दरवेश 

पणजी