कांदळी किरकिरो आनी कांदळी

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

सद्या भारताच्या पुराय अस्तंत दर्यादेगेर तो फकत गोंयांतल्या कांदळींच्या रानांत दिसता. ताका लागून गोंय राज्या खातीर तो खूब खाशेलो आनी म्हत्वाचो पक्षी.

भारतांतलें सगळ्यांत ल्हान राज्य, गोंय. हांगा वेगवेगळया प्रकारचो वस्तेचो सुवातो आशिल्ल्यान 490 सुकण्यांच्या जातींच्या अद्भुत विविधतायेचो अभिमान हें राज्य बाळगता. दर्यादेगे सावन अस्तंत घांटांतल्या रानां मेरेन वस्तेचें ठिकाण आशिल्ल्यान गोंय सुकण्यांचें आश्रयस्थान जालां. सुकणीं पळोवपी लोकुय हांगां खूब आकर्शीत करता. सोबीत वेळो आनी दर्यादेगे खातीर गोंय संवसारांत फामाद आसा. कांय दर्यादेगांच्या लागसारच कांदळींचीं (कांदळी) झाडां आसात. चड करून न्हंयेचो आनी दर्याचो संगम जाता थंय सावन भितरल्या वाठारांत कितलेशेच किलोमीटर मेरेन ही झाडां सांपडटात. खाजनां आनी मानशांचा लागीं हीं आसतात. ह्या कांदळींच्या रानांत एक सामकें खाशेलें सुकणें रावता. तें आसा- कॉलरड किंगफिशर म्हणजेच कोंकणीत कांदळी किरकिरो.

कांदळीच्या रानात जावपी कांदळांची फुलां हांचो आमचे संस्कृतायेंत आनी परंपरेंत म्हत्वाचें स्थान आसा. अशे सुवातेर हो किरकिरो सांपडटा म्हणून ताका ‘कांदळी किरकिरो’ म्हणटात.

भारतांतल्या बारा किरकिऱ्यांच्यो जातीं मदल्यो गोंयांत आठ जाती मेळटात. तातूंतली ही एक जात, जी कांदळी सुवाते पुरती मर्यादीत आसा. संवसारभर हें सुकणें युरोप, आशिया, आफ्रिका आनी ऑस्ट्रेलिया ह्या खंडांनी पातळ्ळां. भारतांत अस्तंत, उदेंत दर्यादेग, अंदमान जुंवो आनी निकोबार जुंवो हांगा दरेकीं एक उपजात मेळटा. सद्या भारताच्या पुराय अस्तंत दर्यादेगेर तो फकत गोंयांतल्या कांदळींच्या रानांत दिसता. जाका लागून राज्या खातीर तो खूब खाशेलो आनी म्हत्वाचो पक्षी. कांदळींत ह्या सुकण्याक खावपाची तशेंच घोंटेर घालपाची, विसव घेवपाची सुवात मेळटा. ह्या किरकिऱ्याची भक्ष्य खावपाची पद्दत भरती-सुकतीचेर आदारून आसता. खास करून सुकतेच्या वेळार जेन्ना उदकाची पातळी उणी जाता, तेन्ना कांदळींतल्यो चिखलाच्यो सुवातो उक्त्यो जातात आनी अशे तरेन किरकिऱ्याक खावपाक कुल्ल्यो आनी हेर नुस्तें धरपाक मजत जाता.

कांदळी किरकिऱ्याची घोंटेर घालपाचीय एक सामकी वेगळी पद्दत आसता. हेर किरकिऱ्याच्यो जाती पावसाच्या दिसांनी चिखलाच्या वण्टींनी घोंटेर घालतात. तो मातयेचे वण्टींत बुराक करून आपली घोंस तयार करता. कांदळी किरकिरो कांदळीचा रानांतल्या झाडाच्या बुराकांत घोंटेर घालतात. ते केन्ना- केन्ना सुतार पक्षाचे बुराकांचोय वापर करतात. तांचो घोंटेर घालपाचो हंगाम गिमाच्या दिसांनी सुरू जाता आनी पावस येवचे पयलीं सोंपता. वेळ असो आसता की पावसांत बुराकांत उदक भरना. हाचे वयल्यान किरकिरो आनी कांदळी हांचे मदलो संबंद कितलो म्हत्वाचो हें स्पश्ट जाता. कांदळी फकत किरकिऱ्याक आदार दिवपाक न्हय तर ताचें भक्ष्य आसा, तांकांय जगपाक आदार दिता. हांगाचीं दाट रानां ताका शिक्रा सारक्या शिकारी प्राण्यांक टाळपाक आलाशिरो दितात.

कांदळी मनशाकूय फायदेशीर थारता. दर्याच्या खर वारें आनी उंच ल्हारां आडची ही पयली राखणे वणत. ती आडखळ म्हणून काम करता. कांदळी दर्यादेगेवेल्या आनी दर्यांतल्या पर्यावरण यंत्रणेक आदार दितात. लागसारच्या वाठारांक सुनामी आनी हवामानाच्या घडणुकां पसून राखण दितात. कार्बन ओडून घेवपाक आनी सांठोवपाकय कांदळीचीं रानां प्रभावी आसात.

कांदळीचीं रानां दर्यादेगेवेल्या पर्यावरण यंत्रणेंत म्हत्वाचें योगदान दितात. तांच्या गुंतागुंतीच्या मुळांक लागून सूक्ष्मजंतू, कुल्ल्यो आनी ल्हान नुस्तें हांच्या प्रसाराक फावो अशें रावपाचें थळ तयार जाता. ताका लागून अन्नसाखळीचे मुळावे थर तयार जातात. हांगाचे जैवीक विवीधतायेक लागून पर्यावरण यंत्रणेंतल्या सुकणीं, सरपटपी प्राणी, सस्तन प्राणी ह्या व्हडल्या शिकारी प्राण्यां खातीर एक म्हत्वाची सुवात म्हूण काम करता. हीं रानां वेपारी नदरेन म्हत्वाच्या जायत्या नुस्त्याच्या जातीं खातीर गरजेचीं नर्सरी म्हूण काम करतात, ताका लागून तांच्या सुरवातीच्या जिविताच्या काळांत तांकां सुरक्षीत वातावरण मेळटा. रावपाची सुवात खंयचीय ना जाल्यार ताचो परिणाम दर्यादेगेवेल्या वाठारांनी तशेंच कांदळी किरकिरऱ्याच्या घराचेर जाता.

ह्या सुकण्या विशीं चड जाणून घेवपाक तुमी फुडल्या लिंकाचेर क्लिक करूंक शकतात : https://bit.ly/collardkingfisher

(लेखक सैमशास्त्रज्ञ, रानां जीव फोटोग्राफर आसात.)

– ओमकार धारवाडकार

90499 11877