लोकवेद शास्त्राक धरून रचिल्लें लोक-काणयांचें भांडार : वेंचीक लोक- काणयो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कोंकणी मौखीक रुपांतल्यान आतां लिखीत रुपांत आयल्या आनी फळत आसा. तिचो आस्पाव शिक्षणांत जाल्ल्यान तिची अदीक उदरगत जाल्या. तिणें घटमूट मुळां रुजयल्यांत. पूण लोक- साहित्याचो अजून जायतो उणाव भासता. लोक-काणयो तांतूंतलोच एक व्हडलो प्रकार. देवनागरी लिपींत कांय प्रमाणांत लोक- काणयो आयल्यात पूण रोमी लिपींत साप्पूच नात. अश्यो काणयो पुंजायतल्यांक प्रेरणा, उर्बा, मार्गदर्शन आनी अर्थीक फाटबळ दिवंक जाय. आमचे कडें कोंकणीचो प्रसार करपी संस्था आसात, पूण तांचे नदरेक असले प्रकार येनात ही दुर्दैवाची गजाल.

ह्या विशयाचेर अभ्यास करतना डॉ. जयंती नायक हांचें ‘वेंचीक लोक- काणयो’ हें पुस्तक हाताक लागलें.  ह्या पुस्तकांत आस्पाविल्ल्यो सगळ्यो काणयो सर्गेस्त फेलिसियो कार्दोजो हांणी लिप्यांतर करून आदीं रोमी लिपींतल्या कांय नेमाळ्यांनी प्रसिद्ध केल्ल्यो. पुस्तक गोवा कोंकणी अकादेमीन उजवाडायलां आनी कस्तुरी ग्राफिक्सान छापलां.  पुस्तकाचें मुखचित्र श्रीधर बांबोळकार हाणें चित्रायलां आनी ताचें मोल 80 रुपया आसा.  पुस्तकाच्या फाटल्या कव्हराचेर पुस्तकाची, बरोवप्याची आनी लिप्यांतरकाराची थोडे भितर वळख आसा. रोमी लिपींत ह्या मोलादीक थेव्या खातीर डॉ. जयंती नायकाक परबीं.

फाटभूंय

‘लोक- काणी’ म्हळ्यार सामान्य काणी. टिवी, विडियो, इंटरनॅट अशीं मन रिझवणेचीं तरेकवार माध्यमां आसतनाय मोटे उमेदीन काणयो सांगपी आनी त्यो आयकुपी लोक आसात. लोक- काणी ना असो संवसारांत एकूय वाठार ना. दर एका समाजांत लोक -काणी आसताच. ती सगळ्यांक आवडटा. चड करून घरांतलीं जाण्टीं भुरग्यांक काणयो सांगतना दिसतात; पूण ती जाण्ट्यांनीच सांगूंक जाय अशें बंधन ना. गावून सांगपाच्यो कांय खाशेल्यो काणयो मात ‘काणयाकाराचें घराणें’ हांतूंतल्या वडिलान तांच्या अमूक उत्सवा वेळार गावपाच्यो आसात. पांच मिनटांत सांगपाची ल्हान आकाराची ‘घटाकाणी’ धरून पांच वरां वयर गावपाची लांब ‘गीत-काणी’ आसता. काणयो आयकतल्यांची मन रिजवण जाता, तरी काणयो म्हणजे निकटें मन रिजवणेचें साधन न्ही. काणयांनी त्या समाजाचो इतिहास, समाजीक चाली-रिती लिपिल्ल्यो आसतात. सरभोंवतणच्या वाठाराची जाणविकाय, नितीची शिकवण, कल्पकताय, अद्भूतताय, संस्कृतीक मुल्यां,  साहित्यीक बिजां, बुद्धीक हाडपी घुडां, ह्या सगळ्यांचो आस्पाव आसता, तांचें जतन जावंचें ह्या उद्देशान हें पुस्तक जल्माक आयलें.

पुस्तकाचो गाभो

पुस्तकांत सगळ्यो मेळून 26 लोक-काणयो आसात.  पयलीच काणी ‘हांशिल्ले कित्याक ते सांगात!’. हातूंत राजा हांसता तें पळोवन राणी ताका कित्याक हांसलो तें सांगूंक आग्रो करता.  खरें सांगल्यार तो मरपाचो भंय आसता, देखून तो सांगना. राणी हट्टाक पेट्टा आनी जेविना- खायना.  राजा तयार जाता सांगूंक आनी मरूंक. ताका जनावरांची भाशा कळटा देखून एका बोकड्या कडल्यान ताका बुद्द मेळटा. मागीर एक माण्णी काडून तो आपलो जीव साल्वार करता आनी आपूण कित्याक हांशिल्लो तें भलतेंच कारण सांगता.

‘हुंदराची हुनुल्ली’ ही सबीत गीत-रुपान सांगिल्ली काणी. तातुंतलें एक गीत, 

‘हुंदराली हुनुल्ली, 

तेला तुपांत तळयाली, 

हुनीरमाम चिंता करी, 

कावळ्या तुजे दोळे फुटूं, 

वडा तुजीं पानां गळूं, 

गाये तुजी शिंगां मोडूं, 

आनी… 

भटणी तुजें कमर धरूं.’ 

अश्या अनेक गितांनी ही काणी सोबयल्या. 

‘म्हातारे पोर आनी म्हारू’ ही अशीच आनीक एक सुंदर काणी.  “आवो काळ येयला, बांदुंया ताका बेगीन!” हीं म्हातारेचीं उतरां आयकून काळ नांवाचो तो म्हारू भियेता आनी गोंड्यांची खबर करता. म्हातारेलो पोर झाडां कातरूंक रानांत गेल्लो.  थंय तो मारू रावतलो तीं झाडां कातरून गोंडो रोवूंक सोदता.  तेन्ना म्हारू ताका झाडां कातरिनाका, आपुणूच गोंडो हाडून दितात म्हण सांगतात. पोराक बुद्ध शिकोवंक म्हारवांगेलो बुदवंत गेल्लो तोच त्रासांत पडटा. आपलो जीव साल्वार जालो तें व्हडलें म्हण म्हातारे पोराक जाय तशें पीठ आनी गोंडे व्हरून दिता. गोंडे रोयिल्ल्या लोकाचे मात थंय पडटा बोवाळ.

‘मानगें आनी कोलो’ ‘कपील गायो’, ‘एका जोताक बारा जोतां, ‘माम आनी बाचो’, ‘कोलो आनी म्हातारो’, ‘तरंगी पाडूक’, ‘माकडा पील आनी राकेस’, ‘कोलो आनी दुकर’, ‘पडवल्या वाल आनी भंवर’, ‘हारसो’, ‘रायतळें, ‘बेबो जांवय’, ‘भट आनी वाग’, ‘खेतें आनी फुल्गें, ह्यो आनी हेर सुंदर काणयो ह्या पुस्तकांत आस्पावल्यात.

डॉ. जयंतीचे उद्गार

काणयो हें लोक- संस्कृतायेच्या अभ्यासाचें एक म्हत्वपूर्ण साधन हें जाणून, हांवें गोंयच्या लोकवेद-अभ्यास मळार पावल घालतांच सगळ्यांत पयलीं म्हज्या जल्मगांव आमोणें हांगा, तशेंच गोंयच्या हेर वाठारांनी घोळटिकेंत आशिल्ल्यो काणयो पुंजायल्यो. केरळ-कर्नाटकांत रावपी कोंकणी मनशां कडेन आशिल्ल्या काणयांचोय सोद घेतलो. सुमार दोनश्यांच्या लागीं लागीं काणयांचो म्हजे कडेन आंकडो जमलो… कोंकणी लोक-भाशेचो बाज आनी काणयांचे कथनशैलीचें खाशेलेपण सांबाळून हांवें काणयांचें लेखन केलें.”

खाशेलेपण

ह्यो काणयो म्हणजे कोंकणी समाजांत परंपरेन घोळटिकेंत आशिल्लें गोंया शिवाय भायलें साहित्यीक दायज.  नितिकाणी, चातूर्यकाणी, हास्यकाणी, अद्भूतकाणी, अश्यो लोक-काणयांच्यो वेगवेगळ्यो काणयो ह्या पुस्तकांत आस्पावल्यात. लोक-काणयेचें मोटवें तशेंच लांब रुपूय हातूंत आसा. राजा-राणयेच्या काणयां वांगडा सुकण्या-सावजांच्यो काणयो आसात.  दर एके काणये फाटल्यान काणी कोणें सांगल्या ताचें नांव दिल्लें आसा.  काणयांक सोब सारकीं चित्रांय आसपावल्यांत. 

गोवा कोंकणी अकादेमीचे आदले अध्यक्ष पुंडलीक ना. नायक पुस्तकांत म्हणटात, “कोंकणी समाजांत लोक-काणयांचें भांडार मोट्या प्रमाणांत आसा. ह्या काणयांचें संकलन, संपादन, पुर्नकथन वेगवेगळ्या काळांत वेगवेगळ्या भासांनी जालां… पूण डॉ. जयंती नायक हाणें कोंकणी लोक-काणयांचीं जीं संकलनां केल्यांत तीं लोकवेद शास्त्राचे कसवटणेर उजवीं थरल्यांत.”

काणयांतली भास

डॉ. जयंतीन वेग-वेगळ्या वाठारांतल्यो काणयो थंयच्य-थंयच्या लोका कडल्यान आयकल्यात, म्हणून तांचीच भास काणयांनी दवरल्या. सादी आनी संस्कृतायेन भरिल्ल्यो काणयो वाचूंक मेळटात. कितलींशींच नवीं उतरां आदळटात. असली भास जतन जावंकूच जाय.

सोंपयतना…

लोक-काणयो ह्यो ‘लोकां’च्यो, म्हणल्यार भौसाच्यो. तांचेर कोणाचो स्वामित्व-हक्क उरना, हें बरोवपी मानून घेता. तेन्ना दर एका गांवांत आशिल्ल्या जाणट्यां कडल्यान असल्यो लोक-काणयो आसत जाल्यार त्यो पुंजावपाची साप्प गरज आसा. शारिकरणाच्या नांवान आमची संस्कृताय नश्ट जावपाक लागल्या.  तिचो राखणे बराबर लोक-साहित्याची जपणूक करून निदान तें छापील रुपान हाडूंक यत्न जाल्यार भाशीक आनी संस्कृतीक मळार मोटें योगदान थारतलें. डॉ. जयंतीच्यो हेरूय लोक-काणयो रोमी लिपींत येवंच्यो हो हावेस बाळगितां आनी ताच्या साहित्यीक वावरांत यश आवंडेतां.

– विन्सी क्वाद्रूस, 

९८२२५८७४९८