कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतलो ‘दर्या’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गोंयांक 133 किलोमिटर लांबायेची दर्यादेग लाबल्या. ते खातीर गोंयकारांची जीण हे दर्यादेगे कडेन संबंदीत घटकांचेर पातयेवन आसल्यार अजाप तरी कसलें? कदीम काळा सावन शेतकाम करपा वांगडाच दर्यांत वचून नुस्तें पागप आनी दर्यांतली येरादारी हो एक गोंयकारांचो दुसरो मुखेल वेवसाय. ह्या दर्याचेर आमच्या लोकवेदांत साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
‘दर्या कोण धुतीत आनी मार्गाक कोण पुशीत?’, दर्याची खारसाण आनी रस्त्याची म्हेळसाण कोणाच्यानच काडूंक जायना. अशक्य अशी गजाल.
‘दर्या भोंवून (पेंवन) आयलो आनी कोंडांत वचून मेलो’, व्हडले, व्हडले त्रास सोंसले आनी इल्ल्याशा कारणा खातीर जीव वगडायलो. ‘समुद्र पोवूंन पावलभर उदकांत मेलो’, ही ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण. ‘दर्याक भरती तशीच सुकती आसा’, जिवितांत बऱ्यो तश्योच वायट गजाली आसतात हें सांगपी ही म्हण.
‘दर्या समाधानान चलता, व्हाळ घसघशीत व्हांवता’, खरो व्हडलो मनीस बोवाळ करिना पूण ल्हान मनीस चड बोवाळ करतात. ‘दर्यांत नाक बुडोवन मेल्लो हय, पूण कट्टेंत न्हय’, मनशान कसलेंय लजेचें काम करचे परस दर्यांत जीव दिल्लो बरो. ‘दर्यांत आसा मासो आनी तडीर रावन मोलायता तो पिसो’, ‘दर्यांत आसा मासो आळेण वांटून दवरता तो पिसो’, ह्यो म्हणी तुमी आयकल्यात आसतल्यो. Do not count your chickens before they are hatched हे इंग्लीश म्हणी भशेन अर्थ आशिल्ल्यो ह्यो म्हणी. ‘शेंवटो आसा पोंयंत आनी आळ्यान वाटून थेयंन’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण.
‘दर्यांत वचून काष्टी सुकी’, चालाख मनशाक, सगळें करचें करून आपूण तांतलो न्हयच अशें दाखयता अशा मनशाक लेखून ही म्हण वापरतात. ‘दर्यांत आसा तें कडयेंत आसा’, जें नुस्तें दर्यांत आसता तेंच जाळ्यांत मेळटा आनी मागीर तेंच कडयेंत वा हुमणांत पडटा. नशिबांत आसा तेंच मेळटा हें सांगपी ही म्हण.
‘दर्याची गाज तरी बांदू येत, मनशाची जीब बांदूक येना’, दर्याची गाज म्हळ्यार दर्यांतल्या ल्हारांचो आवाज. हो आवाज बंद करप म्हळ्यार अशक्य अशी गजाल. ती एकवेळा बंद करूंक येत पूण मनशाची जीब मात कशीय घुंवता तिका आडावंक येना हें सांगपी ही म्हण.
‘दर्यांत होडें, तडीर घोडें’, व्हडें दर्यांत आसता आनी घोडो जमनीर. ही म्हण दरेती गजालीची सुवात दाखयता.
‘दर्याच्या पोटांत सगळें लिपलां’, दर्या हो विशाळ, ताच्या पोटांत साबार वनस्पती, माणकां-मोतयां, तरेकवार नुस्तीं, तशेंच शेळो अश्यो साबार गजाली आसतात. वयल्यान पळयल्यार तशें कांयच दिसना. जो मनीस सगळें म्हळ्यार मान अपमान पचयता ताका दर्याची देख दितात.
‘यो पाळा व्हर म्हाका’, एकली बायल खंय खूब झगडाळ आशिल्ली. कितें ना कितें निमित्त काडून घरच्यां कडेन झगडटाली. एक दीस अशीच झगडली, आपूण जीव दितां म्हण धांवत वेळेर गेली. वेळेर वचून उबी रावली आनी ल्हारांक पळोवन पळोवन म्हणूंक लागली खंय, ‘यो पाळा, व्हर म्हाका’, खरें म्हळ्यार हिका जीव खंय दिवपाक जाय आसलो? पाळा, पाळां – दर्याचें ल्हार, ल्हारां.
‘दर्याचो तळ कोणें पळयला?’, दर्या हो खूब खोल आसता. ताचो तळ सहजा कोणाक दिसना. तशेंच भितरले गांठीचे लोक आसतात ताच्या मनांत कितें चल्लां तें कळना तेन्ना ही ओपार मारतात. ‘दर्या तुजें घस्स. म्हजें घस्स’, एक झगडाळ बायल आसली. कसलेंय निमित्त काडून ती दुसऱ्यां कडेन झगडटाली. जेन्ना कोणच झगडपाक मेळनाशिल्लो तेन्ना ती दर्यादेगेर वचून दर्या कडेन कडेन “तुजें घस्स (दर्याच्या ल्हारांचो आवाज) म्हजेंय घस्स”, अशें म्हणून झगडटाली. झगडाळ बायलांक लेखून ही म्हण मारतात.
‘आयलें ल्हार, मारलें भायर’, आयिल्लें ल्हार आंगा वेल्यान वचपाक दिता तशें संकश्टांक तोंड दिवप. ‘आंवाळो पिकचो ना, दर्या सुकचो ना’, पिकिल्लो आंवाळो केन्नाच मेळना. पिकचे पयलींच तो गळून पडटा. तशेंच दर्याचें उदक केन्नाच आटना. असल्यो ना घडपी, अशक्य अश्यो गजाली करारांत (Agreement) अटी म्हणून घालतात तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘सुंकावेलो काडून समुद्रा पाळां मेजूंक बसयलो’, ह्या म्हणी फाटली काणी अशी. एक राजाचो मेवणो आसलो. ताका जंय दवरता थंय तो पयशे खातालो. आपले बायलेचो भाव म्हणटगीर ताका कामा वेल्यान काडप राजाक शक्य नासलें. म्हणून जंय पयशे खावंक मेळनात अशा जाग्यार म्हळ्यार ताका दर्याचीं ल्हारां मेजूंक धाडलो. त्या राजाल्या मेवण्यान राजान आपल्याक ल्हारां मेजूंक धाडला, तुमकां थारायिल्ल्या वेळा भायर व्हडीं दर्यांत हाडूंक मेळचीं नात अशें सांगून तो नुस्तें पागप्यां कडल्यान आनी व्हडेकारां कडल्यान पयशे घेवपाक लागलो. सबावाक वखद ना अशें सांगपी ही म्हण. सुंक- जकात
‘दर्याक वंय बांदयेत, उल्लयिल्याचें तोंड बांदूंक जायना’, दर्याक वंय घडये बांदूक येत पूण जे उलयतात तांचे तोंड बांदप ही अशक्य गजाल.
‘दर्यांत गेलो लुका, तो दर्या जाला सुका’, दुर्दैवी मनीस खंयूय गेलो जाल्यार दुर्दैव ताची फाट सोडिना हें सांगपी ही म्हण. ‘दर्यांत बुडी मारून शंख हातांत’, खंयचेंय व्हड काम करपाक वचप आनी अपेस हातांत येवप तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘समुद्रा उदक मापुं जातकिं वेळेवेलीं रेंव मोचंच्याक जाता?’, दर्यादेगे वेली रेंव आनी दर्यांतलें उदक कोण मेजपाक शकता? अशक्य गजाल. कर्नाटक वाठारांतली ही एक म्हण. ‘समुद्रांत बुडून मेल्ल्यांकाई सोऱ्यांत बुडून मेलेले चड’, दर्यांत बुडून मेल्ल्या परस स्वता जावन सोरो पिवन मेल्ले लोक ह्या संवसारांत चड आसात हें सांगपी ही म्हण.

दर्याचेर आदारिल्ले साबार वाक्प्रचार आसात:

• ‘समुद्रा फळ’- कल्पनेचे खेळ.
• ‘समुद्राक जायफळ’, एद्या व्हडल्या दर्यांत जायफळ उडयल्यार तें कशें सोदपाचें? अशक्य अशी गजाल.
• ‘समुद्रांत पावस पडिल्ले वरी’, दर्यांत पावस पडल्यार ताचो कांयच उपेग जायना. जो कांयच लक्षांत घेना, जाका सांगून कांयच फायदो ना अश्या मनशाक लेखून हो वाक्प्रचार वापरतात.
• ‘समुद्रांत सूय सोदप’- व्यर्थ प्रयत्न करप.
• ‘साता समुद्रा पलतडीं’- खूब पयस.
• ‘समुद्रांत उदक हाडून सोडप’- ज्या जाग्यार चड वस्त आसा थंय तसलीच वस्त हाडून दवरप.
• ‘समुद्रांत पडून सुको- आपल्याक कांयच लागून घेना असलो मनीस.
• ‘काळजाक भरती येवप’- उमाळे फुटप
• ‘दोळ्यांक सुकती येवप’- रडून रडून दुकां आटप
  कसलीय व्हड वा विशाल अशी गजाल आसल्यार तिका दर्याची उपमा दितात.
  -‘वेदनांचो दर्या’- खूब दुख्ख भोगप.
  -‘दर्या सारकें मन वा काळीज आशिल्लो मनीस’- खूब बरो आनी मायेस्त मनीस.
  ह्या दर्याचेर आदारिल्लीं कांय उमाणींय आमकां मेळटात.
  1) दर्यांत वल्लीं नासलेलें तारूं.
  जाप- नुस्तें
  2) दर्यादेगेर एक कावळो मेला सगळ्या लोकांक सुतक.
  जाप – गिराण.
  3) दर्यादेगेर पांच केळमे, हालतात पूण मोडना.
  जाप- हाताचीं बोटां
  ह्यो आसल्यो दर्याचेर आदारिल्ल्यो म्हणी वाक्प्रचार आनी कांय उमाणीं. दर्या इतलींच मोट्या आकाराचीं, आवाठाचीं.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751