रणमालें कार्यशाळा : एक अणभव

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

भूमी क्रिएशन सांखळी, कला, संस्कृती संचालनालय पणजी आनी रवींद्र भवन सांखळी आयोजीत 15 दिसांचे रणमालें कार्यशाळेंत वट्ट 36 वांटेकारी आशिल्ले. चल्या परस चलयांची संख्या चड आशिल्ली. गोंय विद्यापिठांत कोंकणींत एम.ए. चें शिक्षण घेतना “कोंकणी लोकनाट्यां- स्वरूप आनी अभ्यास” हो विशय आमकां पयल्या सत्रांत आसा. डॉ. प्रकाश पर्येंकार हो विशय आमकां शिकयतना म्हजी लोकनाट्यां विशींची आवड अदीक वाडली. म्हाका प्रस्न पडूंक लागले, लोकनाट्यां विशीं चड खोलायेन वाचूंक आनी समजून घेवपाक पुस्तकांच्या सोदांत म्हजें मन रमलें.
रणमालें नांव आयकल्लें, पूण मुळांत रणमालें म्हणल्यार कितें आनी तें केन्ना- खंय सादर जाता हें नकळो आशिल्लें. शिकतना मनांत भर पडली. तेन्नाच प्रकाश सरान आमच्या व्हॉट्सएप ग्रुपांत रणमालें कार्यशाळे विशीं एक मॅसेज घातली. अशें म्हणटात न्ही “कुड्डो मागता एक दोळो आनी देव दिता दोन” अशेंच म्हजे बाबतींत लेगीत घडलें, हांवें फक्त रणमालें जाणून घेवचें आनी वाच्चें इतलेंच अपेक्षीत केल्लें, पूण म्हाका रणमालें स्वता प्रॅक्टीकल नदरेन शिकूंक मेळटलें म्हूण चिंतूंक नासलें. वट्ट 15 दिसूय हांव रणमालें शिकूंक वचत रावलें आनी खूब कितें जाणून घेतलें. म्हज्या मनांत खत-खतत्या प्रस्नांक मेकळी वाट मेळत रावली.
रणमालें ह्या लोकनाट्यां विशीं सोदतना “रणमालें- स्वरूप आनी दर्शन” हें पुस्तक म्हज्या वाचनात आयलें, ताचे लेखक झिलू लक्ष्मण गांवकार आसात. म्हाका तांकां मेळून ह्या विशीं विचारचें अशें जालें आनी तें सपन लेगीत हे कार्यशाळेंत पुराय जातलें अशें दिसूंक नासलें. झिलू सरांनी कार्यशाळेचे सुरवाते पासून तें निमाणे मेरेन न्याय दिलो.
हांगासर आमकां Theory and Practical दोनूय शिकपाक मेळ्ळें जी खूब बरी गजाल आशिल्ली. ते बारीक-सारीक गजालींचेर आमकां देख दीत रावलें. खरेंच म्हाका मुद्दाम नोंद करूं कशी दिसता कांय नांवां जांणी खरेंच खूब बरे तरेन आमकां व्याख्यानां दिलीं : डॉ. प्रकाश वझरीकार, झिलू गांवकार, अभय जोग, विशाल गांवस, डॉ. साईश देशपांडे, निलेश महाले, श्रीकांत गावडे आनी चेतन खेडेकार. तांणी वेळांत वेळ काडून खूब बरें मार्गदर्शन दिलें.
अपुरबाय दिसता ती त्या जेश्ठ रणमाल्या कलाकारांची, जे सत्तरींतल्या पयसुल्ल्या गांवांत सावन आमकां रणमालें शिकोवपाक उमेदीन येताले. देखीक वासू गावडे, विष्णू नायक, सहदेव गावडे, रामचंद्र नायक हे करंजोळ सावन येताले, जाल्यार राम वझरकार बांबर गांवां सावन, यशवंत गांवस झर्मे सावन, तुळशीदास गांवकार सालेली सावन आनी हेर कांय जाण. कांय ल्हान- ल्हान भुरगे लेगीत तांच्या सांगाता येताले आनी इतल्या ल्हान वयाचेर ते खरेंच बऱ्या पैकीं घुमट वाजयताले. तांकां पळोवन मन तटास जातालें. प्रत्येक दिसा थारायल्लें प्रमाण आमी रणमाल्यांतलें नमन, जत, सोंग वा सवंग, नृत्य, फुगडी, धोंग आनी गोंधळ शिकता आसताना खूब मज्जा येताली. रणमाल्या प्रती मोग वाडतच गेलो. रणमाल्यांत सुरवातेक आमी नमन म्हणून ताची सुरवात करताली देखीक-
परतम नमान गणपते, परतम नमान गणपते,
मगा नमल्या सरस्पते, मगा नमल्या सरस्पते..
दुसरां नमान करून सरस्पते माते बा तिसरां नमान,
तिसरां नमान करून तिनयामुर्ती गा …
सरस्पते सारदा रंगयाल्यो माया..
असो खेळसो खेळो रे बा जोगीण लल्ला,
सरस्पते सारदा रंगयाल्यो माया…
उपरांत रिध्दी -सिध्दी बरोबर गणपती मुखार येता, भटजी येता ताच्या उपरांत सारदा येता आनी नेटयो येता हीं सगळीं सोंगां म्हणल्यार दैवत पात्रां आनी धोंग म्हणल्यार समाजांत जावपी वा घडपी गजालींचेर उजवाड घालपी पात्रां. देखीकः बेबदो आनी ताची बायल, म्हालो, दोन भावालें झगडें, चोट्टो, भाटकार आदी. हें सगळें आमी उमेदीन शिकताली. तोखणाय दिसता ती ते सत्तरी बोलयेची, तांची ती भासशैली, उतरावळ खूब सुंदर आनी त्या जेश्ठ कलाकारांचीं उतरां कानार पडटाच एक वेगळेंच सूख मेळटालें. वासू आनी विष्णू बाबा खूब मायेस्त आनी बऱ्यांतले बरे रणमालें कलाकार. म्हाका सदांच म्हणटालें, “बाय खावन बी इलय मां.. आयज तुका शाळा आसली… बरो अभ्यास कर.. बरां मोठा जा.. आणि वर्सांन वर्स आमचां रणमालां बगूंक ये.. वळख आसुनी आमची.. तांचीं हीं उतरां आशिर्वादा सारकीं कानार पडटालीं. खरेंच रणमालें कार्यशाळा एक मायेस्त घराबो जावन गेल्लो.
जेन्ना हांव नमन, धोंग वा जती शिकतालें तेन्ना “पानुलें” हें उतर घोळणुकेंत आयलें. हें उतर पयलेंच फावट म्हज्या कानार पडिल्लें, तेन्ना झिलू सरान आमकां ह्या उतराचो अर्थ “उदक” म्हूण सांगलें. तेन्ना सावन रणमालें सादर करताना तांची कसली उतरावळ आसता हाचेर म्हजें लक्ष केंद्रीत उरलें. सत्तरींतली बोली तेन्ना सावन कानार पडत गेली आनी हांव ती समजुपाचो यत्न करीत रावलें.
दर दिसाक आमी नमन म्हणटाली, शिकोवपी मायेन शिकयतालें. सारदेचें नृत्य करप, धोंगाचो आनंद घेवप चालूच आसलें. अशें करून केन्ना 13 दीस जायत आयलें कळ्ळेंच ना. उपरांत आमची तयारी नेटान जावपाक लागली आनी निमाणे कडेन रवींद्र भवन सांखळे आमचो पयलो प्रयोग जालो. ह्या सुवाळ्याक सुलक्षणा सावंत, नाट्यकर्मी सतीश गांवस, कला आनी संस्कृती उपसंचालक अशोक परब, रवींद्र भवन सांखळीचें उपाध्यक्ष विठोबा घाडी, भूमि क्रिएशनचे अध्यक्ष झिलू गांवकार हाजीर आशिल्लें. रामा राउत हांणी खास रणमाल्याच्या शैलींत सुंदर उपकाराचें उलोवप केलें.
हांवें पयलेंच फावट रणमाल्यांत धोंग घातलें, तें बी बेबद्याची बायल म्हूण. सगळ्यांनी तुस्त केली. हें धोंग घालत म्हाका अर्चना गांवस (सरकारी म्हाविद्यालय सांखळे शिकपी) हे चलयेची साथ मेळ्ळी, तें म्हजो घोव जालें. आमचें धोंग सगळ्यांक आवडलें आनी तें सादर करूंक खूब उमेद जाली. सारदेचें नृत्य करपाची लेगीत म्हाका संद मेळ्ळी. सुत्रसंचालन करपाचीय संद म्हाकाच मेळ्ळी. एकाच दिसा इतलें सूख म्हज्या वांट्याक आयलें.
योगायोग म्हळ्यार कार्यशाळेच्या पयल्याच दिसा आनी निमण्या दिसा दिप प्रजवलन करपाची संद म्हाकाच मेळ्ळी. एका खिणाक अशें दिसून आयलें रणमाल्याचो म्हाका बरोच आशिर्वाद, साथ आनी मोग मेळ्ळो, कारण मुळांत पळोवंक गेली जाल्यार रणमालें हें एक विधीनाट्य. त्या दिसाचो प्रयोग खरेंच काळजांत घर करून रावलां अशें म्हणप अतिताय जावची ना.
हे कार्यशाळेंत म्हाका खूब कितें दिलें. अश्यो कार्यशाळा जायत रावल्यो जाल्यार नवे पिळगेक एक नवी उर्बा मेळटली, तांकां लोककला शिकपाची संद मेळटली, लोकनाट्यां विशीं मोग निर्माण जातलो, गोंयची अस्मिताय तिगून दवरपाक आनी पिळग्यान-पिळग्यो ती सादर करपाक दिशा मेळटली. प्रत्येकाक लोकनाट्याची आवड आनी समज येतली.
रणमाल्यांत चलयांनी मांडार वचून तातूंत भाग घेवपाक मान्यताय ना आनी हाचीं वेग-वेगळीं कारणां आसात. पूण भायर प्रयोग घेता वा सादर करता आसतना आमी तातूंत भाग घेवं येता. ही खुबूच बरी गजाल आसा. हांव एक चली आनी म्हज्या बरोबर रणमालें शिकूंक आयिल्ल्या चलयांक आनी बायलांक लेगीत हे कार्यशाळेंत वचून रणमालें सादर करपाची एक संद मेळ्ळी देखून खूब बरें दिसता. हे कार्यशाळेंत फकत चल्यांकच न्हय तर चलयांक लेगीत फुडें सरपाची मेकळीक दिली. सांगपाक खूब उमेद जाता परत एक फावट ही कार्यशाळा थंयच थांब नासताना प्रयोग करपाक फुडें सरता आनी ताचें आतां हांव एक भाग जालां म्हूण सांगपाक खोशयेक शीम-मेर उरूंक ना. हाचें सगळें श्रेय झिलू गांवकार सरांक फावो जाता. सगळ्यांचें देव बरें करूं.

प्राजक्ता प्रेमानंद गांवकार
9552018689