एका संघर्शाची वाटचाल…

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आयजूय अशे अनेक प्रसंग आमच्या समाजाक भोगचे पडटात जेन्ना कांय समाज घटकां कडेन मुद्दे आसनात तेन्ना जाती वयल्यान हिणसावन तांकां तूं असो आमची बरोबरी करूंक शकना हाची जाणीव करून दिवपी लोक आमच्या भोंवतणी आसात.

गोमंत मराठा समाज ह्या नांवान ज्या समाजाक वळखतात, ताका एक मोटो इतिहास आसा. जरी आमचो समाज हो दलीत ह्या समाजांत येना वा तथाकथीत ‘सवर्ण’ जरी आमी म्हणटात तरी पसून दलिता परस वायट जीण आमच्या माता भगिनींक भोगची पडटाली. देव आनी धर्माच्या नांवान ज्यो वायट चाली-रिती आमच्या समाजाचेर लादिल्ल्यो, आमच्या समाजांतल्यो बायलो ह्यो भोगवस्तू अशेंच देवालयाचे म्हाजन वा तथाकथीत वरिश्ठ वर्ग मानताले.
बायलांनी नाचगाणें करचें, देवळांतलीं सगळीं कामां करपाचीं आनी म्हाजनांनी तांकां भोगपाचें हो जणू ताचो अधिकार जावन आशिल्लो. आनी बायलाच्या कमाईचेर आमच्या समाजांतल्या दादल्यांनी अवलंबून रावपाचें चडांत चड तबलजी ही उपहासात्मक उपाधी आमच्या समाजांतल्या दादल्यांचेर आशिल्ली. गुलामगिरीची जीण आमचो समाज शतकान शतक भोगत आयिल्लो. अंधश्रद्धा, वायट चालीरिती, निरक्षर आशिल्ले आनी देवाच्या भंयान ‘देवदासी पद्दत’ आमच्या समाजाचेर लादिल्ली अशा वेळार जवळ जवळ 1910 सालाक राजाराम पैंगीणकर, नारायणराव कारवारकर आनी हेरांनी प्रत्येक वाड्या-वाड्यांनी सभा घेवन समाजा खातीर जागृताय केली.
हांव सदांच सांगतां, आमच्या समाजाची जी ‘क्रांती’ जाली ती भारतांत आनीक खंयच जाल्या अशी दिसना. वेग-वेगळ्या पोटजातींत विभागिल्लो आमचो समाज. आनी जातूंत रोटी बेटी वेव्हार सुद्दां जायनाशिल्लो. सगळो समाज एक करप आनी आमच्या भितर आशिल्ले सगळे भेद नश्ट करप हाची त्या वेळार कल्पना सुद्दां करपाक जायनाशिल्ली. आमच्या समाजांतल्यो बायलो उदरनिर्वाहा खातीर मुंबई गेल्यो आनी तांचीं भुरगीं थंय शिकून नांवा रुपाक आयलीं तेन्ना तांकां हाची जाणीव जाली आनी मुंबयच्यान गोंयांत करणार्‍या चळवळीक तांणी हातभार लायलो.
समाजांतल्या कार्यकर्त्यांनी आमच्या भितर आशिल्ल्यो वायट चाली-रिती ना करपाचे चळवळी बरोबरच शिक्षणाचो प्रसार करपाचे दृश्टीन वेग-वेगळ्या गांवांत शाळा उगडल्यो. कांय शाळा अजून चालू आसात. अशे तरेन शिक्षणाचो प्रसार आनी म्हाजनाच्या दडपशाहीच्या विरोधांत आवाज अश्या अनेक पातळींचेर समाजांतल्या लोकांक झगडचें पडलें. निरक्षर, परावलंबी आनी कफल्लक अशा समाजान ह्या विरोधांत लढो दिलो.
समाजांतल्या बायलांक वेश्या वेवसायांत धुकलप, शेसविधी नांवान जो विधी भटजी कडेन करून घेवप आनी ताचे उपरांत तांकां देहविक्री करपाक वा रखेल म्हूण दवरप, जो देवाच्या नांवान विधी चलतालो, तो हांचें मूळ कारण आशिल्ल्यान, तो विधीच बंद जावपाक जाय अशें समाजांतल्या तरूण कार्यकर्त्यांचें मत जालें. आनी 1929 क शिरोड्यां जाल्ल्या समाजाच्या संमेलनाक असो कायदो पास करचो म्हूण पुर्तुगीज सरकाराक विनंती करपाचो थाराव पास केलो.
आयज जरी पुर्तुगेजां विरुद्ध आमच्या समांजातले अनेक जाण गळो काडून रडटात तरी आमचो समाज पुर्तुगेजांच्या रिणांतल्यान ‘पडमूर’ जावंक शकनात. 31 जुलय 30 ह्या दिसा सनातनी लोकांच्या विरोधाक जुमानासतना हो कायदो पास करून गोंयभर अंमलबजावणी करपाचो आदेश तेन्नाच्या पुर्तुगेज सरकारान दिलो. स्वतंत्र भारतांत हो कायदो पास जाता आशिल्लो काय ना आनी जाल्यारय बी ताची अंमलबजावणी जाता आशिल्ली काय ना हाचे बद्दल दुबाव आसा.
वयल्या कायद्यान आमच्या समाजाचें स्वरुपूच बदल्लें. जबरदस्तीन ‘शेस’ घालून रखेल वा वेश्या वेवसायाक प्रवृत्त करपाच्या म्हाजनी आनी सनातनी वृत्तीक एक सणसणीत थापट बसलें.
वयल्या कायद्या बरोबरच ‘देवदासी पद्दत’ वा देवाचे सेवेच्या नांवान लादिल्ल्या ह्या चाली-रिती विरुद्ध लग्न हो एकच पर्याय सुदारपाक मदत जातलो हाची जाण आमच्या समाजाक जाली.
आयज आमचो समाज सगळ्या क्षेत्रांत आघाडीचेर आसा. गोंयचें नेतृत्व आमच्या समाजांतल्या ज्या दोन मुख्यमंत्र्यांनी केलां, तें गोंयच्या इतिहासांतल्यान पुसून वचूंक शकना. एका तेंपार अंधश्रद्धा, लाचारी, परावंलबित्व, वायट चाली-रिती, ते आयज ताठ मानेन स्वाभिमान जगणारो समाज. ‘अरेक तुरे’ म्हण जाप दिवपाची धमक आशिल्ली. अशें खंयचेंच क्षेत्र ना जातूंत आमच्या समाजांतल्या लोकांनी योगदान दिलें ना.
गोमंतक मराठा समाज हो जातीयवादी समाज न्ही तर चालती बोलती एक चळवळ अशें म्हजें प्रांजळ मत आसा. हाचो अर्थ असो न्ही की आमचे सगळे बांधव दडपण मुक्त आसात. अनेक गांवगिर्‍या वाठारांत अजून सुद्दां सनातनी वृत्तीच्या दडपशाहीचो त्रास समाजांतल्या घटकाक सोंसचो पडटा.
आमच्या समाजांत आतां एक नवी दरी तयार जाल्या. उच्च विद्या विभुशीत पयशांनी समृद्धी आशिल्ल्या आनीक जांकां आपल्या भुरग्यां-बाळां पासून आपलो इतिहास लिपोवपाचो आसा अशे ‘नव ब्राह्मण’ आनी ताच्या उरफाटे गांवगिर्‍या वाठारांत राबितो करून अजुनूय देवाची सेवा करून परावलंबी जीण जगणारी आनी उदरगतीची प्रतिक्षा करणारी. आमच्या ह्या तथाकथीत ‘नव ब्राह्मणांक’ समजना, जात लिपोवपाचो कितलोय प्रयत्न केलो तरी गोंया सारक्या ल्हान राज्यांत आनी एकामेकांक सहज वळखूंक मेळटा त्या वाठारांत जात तरी सांगली ना आनी समोरा समोर जरी उच्च वर्णियांनी उल्लेख केलो ना तरी तुमची फाट वळटकच ते उपहासात्मक उलोवपाक अनमननात. आयज सुद्दां तें ‘कलवतां’ अशें सर्रास म्हणणारे तथाकथीत उच्चभ्रू बायलो आनी दादले सदांच नदरेक पडटात.
आयजूय अशे अनेक प्रसंग आमच्या समाजाक भोगचे पडटात जेन्ना कांय समाज घटकां कडेन मुद्दे आसनात तेन्ना जाती वयल्यान हिणसावन तांकां तूं असो आमची बरोबरी करूंक शकना हाची जाणीव करून दिवपी लोक आमच्या भोंवतणी आसात. जरी तांचें प्रमाण कमी आसलें तरी तांच्या उतराक आक्षेप घेवपी हेर समाजांतले लोक कमीच नदरेक पडटात.
दोन घटनांचो हांव हांगा उल्लेख करूंक सोदतां.
बाणस्तारी अपघातांत जो साक्षिदार म्हूण फुडें आयिल्लो त्या म्हार्दोळच्या तरणाट्याच्या विरोधांत उलयतल्या एका तथाकथीत सारस्वत समाजांतले एके व्यक्तीन म्हणलें, “म्हार्दोळ हो गांव कित्याक फामाद आसा जाणा, तो ‘कलवतांचो गांव’.” एकाय हेर समाजांतल्या वा म्हार्दोळच्या रहिवाशांनी ताका जाप विचारूंक ना. स्वताक उच्चवर्णीय म्हणणार्‍यांक खबर ना, ‘Maternity is matter of fact, paternity is doubtful’. हें सत्य घडये तांकां जल्म दिवप्यांनी सांगिल्लें नासत. काकूट बाबड्यांची.
तशेंच म्हजे बाबतींत ऐशीच्या दशकांत घडिल्लो एक प्रसंग सांगता.
बाबू नायकाचो पराभव करतगीर जी लोकसमिती स्थापन जाल्ली ते बसकेंत एका राजकारण्याचेर हांव सदांच टिका करतालों तेन्ना ते व्यक्तीन म्हजे जातीच्या आनी आवय वयल्यान म्हाका हिणसावपाचो प्रयत्न केलो. पूण स्वताक पुरोगामी उजवाडाचो फुडारी म्हणणार्‍या बरोबर बसकेक आशिल्ल्या एकाय सभाग्यान ताचेर आक्षेप घेतलो ना.
वयली घटना ही स्वताक फुडारिल्लेपणाचे आनी पुरोगामीत्वाचे बुरखे घातिल्ल्याचीं प्रतिगामी तोंडां आनी ते काळखाचे पुजारी आशिल्ली हाची जाण म्हाका जाली. आयज जर ही परिस्थिती जाल्यार शंबर वर्सां पयलीं कशी आशिल्ली हाची कल्पना करूं नजो.

मोहनदास लोलयेकर
7507448555