खांवटे, शेंवटे आनी लेंवटे

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

शेतां आनी नुस्तेमारी तशेंच मिठाचें उत्पादन करपी ही वेवस्था गोंयचे मुक्ती उपरांत कांय वर्सांनी मोडीत काडून सरकारी कायद्या खाला हाडली आनी तेन्नाच ताचो विनाश जावपाक सुरवात जाली.

एकनाथ कवठणकर, पिराय 103, चोडण गांवचो हो शेतकार कांय दिसा पयलीं संवसाराक अंतरलो. हांव कांय ताका केन्ना मेळूंक नाशिल्लों. पूण हालींच प्रदर्शीत जाल्ल्या, गोंयचो एक तरणाटो कबीर नायक हाणें निर्माण केल्ल्या ‘खांवटे’ ह्या म्हायतीपटांत तो आमकां दिसलो. ह्या म्हायतीपटाचें पयलें खाशेलें उक्तावण सप्टेंबराच्या म्हयन्यांत ‘खाजन सोसायटी ऑफ गोवा’च्या पालवान जालें. तेन्ना ताका संवसार सोडून सुमार 12 दीस जाल्ले.
आमच्या पुर्वजांनी कितल्याशाच वर्सां पयलीं सोदून काडिल्ल्या खाजन वेवस्थेचें एकनाथबाब हो एक प्रतिनिधीक रूप. तो खर्‍या अर्थान खाजन शेताचेर जगलो. तो 102 वर्सांचो आसतना कबीर नायकान ताची एक मुलाखत ह्या म्हायतीपटा खातीर घेतली आनी संवसारांत सोंपून लेगीत आयज तो ह्या म्हायतीपटाच्या रुपान जितो आसा. तुमी हो म्हायतीपट पळयत जाल्यार एकनाथ कवठणकाराक विसरूंक शकचे नात. खाजन शेताचें आर्विल्लें स्वरूप, ताचेर आदारीत गोंयांतल्या कितल्याशाच गांवांची अर्थवेवस्था, आयज ह्या खाजनांची परिस्थिती म्हणचे परस तांची दुर्दशा कशी जाल्या हाचेर एकनाथा बरोबरच ह्या विशयाचेर काम करपी कितल्याश्याच व्यक्तींची मुलाखत घेवन कबीर नायकान एका धगधगत्या विशयाक हात घाला.
गोंयच्या तिसवाडी, साश्टी, बार्देस आनी कांय प्रमाणांत हेर तालुक्यांनी प्रचलीत आशिल्ल्या खाजन शेताची आयज दशादशा जाल्या. सुमार 28,000 हॅक्टर खाजन शेतीची जमीन आयज 18,000 सुद्दां आसा काय ना हाचेर दुबाव आसा.
म्हज्या डोंगरी गांवान सरभोंवतणी खाजन शेतां फुलतालीं. गांवांतल्या दरेक मनशा कडेन कमीत कमी एक तरी ल्हास (शेत) आसतालें आनी ताचें पुराय कुटुंब शेताचेर काम करतालें आनी शेताचेरूच जगतालें. खार्‍या उदकाच्या प्रभावा सकयल आशिल्ल्या ह्या शेतांचें काम करप खुबूच कुस्तार. पावसाचेर पुराय तरेन अवलंबून आशिल्ल्या ह्या शेतान खण्णी, मेरो घालप, रोंवप, नण्णी कांडप, लुंवणी करप, दाळप, मळप, भाताचें कुतल्ल शेतानूच कांय दीस कापून दवरप आनी सवड मेळटकच तें घरा हाडप हें करता म्हणटासर पुराय वर्साचो शेताचो वावर. तातूंत दादल्या बरोबर जांकां मानाय म्हणटात, बायलांय बीं कामेर्‍यां म्हणून राबतालीं. गांवचे सगळे सण उत्सव हे ह्या शेताच्या आदारान फळताले. मागीर चवथ येता तेन्ना ‘नवें’ पुजप वा धेंडलो वेळार ताज्या भाताचें गोडशें करप वा धाला मांडार लुंवणी करून हाडिल्ल्या भाताच्या तांदळाचें गोडशें मांडार वाडप आनी मळणी जातकूच डोंगरी गांवचो फामाद उत्सव इंत्रुज मनोवप. इंत्रुजाक सुंवारी वादन, रोमटा मेळ हाच्या बरोबरूच आपापल्या शेतान पिकिल्ल्या तांदळाच्यो शेंवयो सोयर्‍यां मुखार दवरप ही गांवची परंपरा. शेतकामाच्या बरोबरूच मानशेचें नुस्तें खावन आमी व्हड जाल्यात. रुचीक सुंगटां, शेंवटे, काळुंदरां, बुराटे, खरचाण्यो, चणाक आनी कुल्ल्यो तशेंच कितल्याशाच हेर नुस्त्याच्या जातीची पोसवण हांगा जाताली.
ह्या बर्‍या भशेन चलिल्ल्या गांवगिर्‍या अर्थकारणाक आयज खीळ बसल्या. गोंयच्या हेर खाजन वाठारा भशेनूच नेवरा, डोंगरी, करमळी ह्या जुवारी न्हंयेच्या काठार आशिल्ल्या गांवांतलीं शेतां पडंग पडल्यांत, बांद मोडल्यात आनी मानश्यो फकत नुस्त्याचें जाळ लावपा खातीर तिगोवन दवरल्यांत. चडशा जाग्यांनी मानशांक दारांच नात वा ती नश्ट केल्यात. पुराय खाजन शेतांनी खारें उदक भरलां आनी कितलीशींच वर्सां तें उदक भरून आशिल्ल्यान व्हडा प्रमाणांत इपळी (mangroves) जे फकत पयलीं बांदाचे कडेक आसताले तीं आतां पुराय शेतांनी पसरून ताचें व्हडलें जंगल जालां. खारें उदक, इपळीचीं झाडां, तातूंत आशिल्लीं मानगीं (crocodiles) हांच्या भंयान आयज शेतान पावल दवरपाची हिंमत कोणाक ना.
“खांवटे” म्हायतीपटाच्या सुरवातीक कबीरान भारतीय जनता पक्षाचे फुडारी अमीत शाह हांच्या गोंय भेटी वेळार केल्ल्या भाशणाचो अंश दाखयला. तातूंत ते म्हणटात, विमानांतल्यान जेन्ना गोंयाक आमी पळयतात तेन्ना गोंय ही भारतमातेच्या कपलार लायिल्ली एक सोबीत बिंदी कशी दिसता. आनी मातसो सकयल देंवन अमीत शहा हांणी जर गोंयाक नियाळत जाल्यार तांकां मिनाचे खणींतल्यान जाल्लो विनाश आनी खाजन शेताची दुर्दशा कळून येतली आशिल्ली.
तर खाजन वेवस्थेची अशी दशा कशी जाली आनी खाजन शेतीचें पुनर्जिवन जावप शक्य आसा काय ना? हाका लागून तुमी हो म्हायतीपट पळोवप गरजेचें आसा. पूण हांव हांगा म्हजो अणभव सांगूंक सोदतां, जो हांवें ह्या म्हायतीपटांतूय कथन केलां.
महात्मा गांधीजीचें एक प्रसिद्ध वाक्य आसा – “Nature provides for everyone’s need not for greed.” म्हणजे हें सैम आमकां आमचे गरजेक जें जें जाय तें दिता पूण मनशाचो हावेस जेन्ना वाडटा आनी चड मेळोवपा खातीर तो आनीक आनीक सैमाचो नाश करता तेन्ना आमी विनाशा कडेन वाट चलतात. दर एका शेतकार्‍याक, मानशेकाराक आनी हेरांक जगपा खातीर जें जाय तें दिवपी खाजन शेताचेर जेन्ना नुस्तें विकून गब्बर जावपी मनशांची नदर गेली तेन्ना सावन खाजन शेती काबार जाली. खाजन शेताचो इतिहास हो 3- 4 हजार वर्सां पयलींचो. दर्यो फाटीं व्हरून बांद बांदून समुद्र सपाटीच्या खाला वशिल्ल्या ह्या शेतांचो निर्माण आमच्या पुर्वजांनी केलो. खार्‍या उदकाचो निचरो तशेंच वयल्या भागांतल्यान येवपी पावसाच्या उदकाचो निचरो दर्यान जावपा खातीर मानस, पोंय हाची निर्मणी करून स्थापत्यशास्त्राचो एक चमत्कार घडयलो. हें सगळें तंत्रगिन्यान म्हाका दिसता, कितलीशींच वर्सां लागलीं आसतलीं ताका स्थीर स्थावर जावपाक. हें सगळें करतना लागपी मनीसबळूच शेतकार जाले आनी सामुहीक शेतीचो (communidade) चो जल्म जालो. पुर्तुगेजांनी हे पद्दतीचें समर्थन करून ह्या सामुहीक शेतीचें कायद्यांत रुपांतर करून ताचें स्वतंत्रपण तशेंच दवरलें. शेतां आनी नुस्तेमारी तशेंच मिठाचें उत्पादन करपी ही वेवस्था गोंयचे मुक्ती उपरांत कांय वर्सांनी मोडीत काडून सरकारी कायद्या खाला हाडली आनी तेन्नाच ताचो विनाश जावपाक सुरवात जाली.
पयलींच्यो कमुनीदादी आनी शेतकामा खातीर नेमून दिल्ले लोक बांद बांदप, ते सारके करप, मानशांची दुरुस्ती, इपळी ज्यो बांदाचें रक्षण करता तांकां कापूंक दिवप ना, हीं सगळीं कामां करताले. सरकारान Goa agriculture tenancy and fishing Act हाडलो आनी खाजन शेताचो ताबो कूळ संघटणां कडेन दिलो. हाचो हेतू खरेंच बरो आशिल्लो. कोमुनिदाद संख्या हळू हळू नश्ट जावपाक पाविल्ली तेन्ना ह्या कूळ संघटणांनी खरे शेतकार भाग घेवन आपापल्या शेताचें वेवस्थापन करूंक लागले. मानशांची पावणी करप, तातूंतल्या उत्पन्नांतल्यान बांदांची देखरेख दुरुस्ती करप हें सगळें नेटान चलतालें पूण हळू हळू नुस्त्याच्या वेव्हारांत खास करून सुंगटाच्या उत्पन्नान आशिल्लो पयसो ह्या कांय आपसुवार्थी लोकांक पिशें लावन गेलो. मानशेकारांक पावणी दितना भ्रश्टाचार सुरू जालो. तो मागीर शेतान खारें उदक सोडून सुंगटांचें उत्पादन वाडोवपाक लागलो. शेतांत खारें उदक घुसतकूच त्या वर्सा शेतां रोंवप शक्य जायना, हाका लागून शेतकारांनी शेतां करप सोडून दिलें. त्याच बरोबर मानाय आनी कामेरी मेळनात जाली. तांचे दर चड जाले, शेतांच्यो वांटो बंद जाल्यो, शेतां मदीं ट्रॅक्टर आनी हेर यंत्र सामुग्री व्हरप चिखलाच्या ह्या शेतांनी शक्य जायना ह्या कारणा खातीर शेतां पडंग पडपाक लागलीं. ते पळोवन मानशेकार शेतांनी पुराय बुडोवपाक लागले आनी अशे तरेन सुमार 30 वर्सां आतां चडशीं शेतां पडंग आसात. लोकांक सरकाराचो कमी दरांतलो तांदूळ मेळपाक लागलो आनी शेताची कमी तांकां जाणवूंक ना जाली.
हें सगळें घडटना कायद्या प्रमाण सरकारी अधिकार्‍यांनी आपलें काम करूंक नाशिल्ल्यान चड लुकसाण जालें. तेवूय बी सुंगटाचे धनी जाले आनी तांची बोलती आनी लेखणी बंद जाली.
सगळ्यांत गंभीर प्रस्न आयज जालो तो की जेन्ना कोमुनिदादीच्या खाला आनी मागीर कूळ म्हणून जांचीं नांवां आशिल्लीं तांची फुडली पिळगी आपलो हक्क स्थापीत करपाक शकनाशिल्ल्या कूळ संघटणांनी ते सदस्य जावंक शकनात आनी अशे तरेन चडश्यो कूळ संघटणा आयज हाताच्या बोटार मेजपा इतले सदस्य चलयतात. ताका लागून भ्रश्टाचाराक मेकळीक मेळ्ळ्या.
मानशेकार हे आयज खाजन शेता वयलें सगळ्यांत व्हडलें अरिश्ट. चडांत चड सुंगटाचें उत्पन्न घेवन पावणेचे पयशे फारीक करिनासतना कूळ संघटणांच्या सदस्यांक आनी सरकारी अधिकार्‍यांक इतलेंच न्हय तर मंत्र्यांक देखून ह्या वेव्हारांत सामील करून घेतात.
हें सगळें जाता आसतनाच खाजन शेतीचो जागो real estate म्हणून व्हडा प्रमाणांत वापरपाक लागल्यात. खाजन शेताचेर हो जावपी निमणो घालो जो आतां सगळे एकठांय येवन थांबयना जाल्यार गोंयच्या अस्तित्वाचेरूच हावळ येतली. हवामान बदलान जेन्ना समुद्राच्या उदकाची पातळी वाडटा त्या वेळार सुमार 2050 गोंयचो सकयलो भाग उदका पोंदा वचपाची शक्यताय आसा. आयज मोडिल्ले बांद जर बांदिना जाल्यार ताचे पयलींच खारें उदर गांवांनी आनी पणजे सारक्या शारांनी पावपाक लागतलें. ताकाच लागून आयज गरज आसा ती हे बांद बांदपाची, मानशो सारक्यो करपाची, शेतां करपाची. ताका लागून कायद्यांत ज्यो सुदारणा करपाक जाय त्यो सरकारान करपाची गरज आसा.
अशे तरेन कायद्यान आनी कर्तव्यान जर आमी फुडें पावल घालें जाल्यार खाजन शेताचें पुनरुज्जिवन जावंक शकता.
एकनाथ कवठाणकर जल्मभर शेत करून हालींच संवसाराक अंतरलो, पूण ताचे सारखे शेतकार हे जमनीक देव मानताले आनी तिची सेवा करताले. आयची पिळगी शेतां करपाक तितलीशी उत्सूक ना पूण मानशांच्यो पावण्यो घेवपाक सगळेच मुखार आसतात. ह्या लोकांनी हे जाणपाक जाय की शेताच्या आदारानूच नुस्त्याचीय पोसवण जाता आनी कांय वर्सांनी जर हीं शेतां अशींच पाडंग उरलीं जाल्यार नुस्तेंय ना जातले.
कबीर नायका सारको शारांनी वाडिल्लो भुरगो आयज जर ह्या विशयाचेर असो विचार प्रवर्तक म्हायतीपट काडूंक शकता तर आयचे तरणाटे शेतांय करूंक शकतले. तुमी हो म्हायतीपट हांगा दिल्ल्या लिंका वयल्यान पळोवपाक शकतात https://youtu.be/kuhJJY802bA खुबश्यो व्यक्ती, संस्था आनी शेतकार आयज खाजन शेतीचें पुररुज्जिवन करपाक वावुरतात, तांचे विशीं फुडल्या लेखांत पळोवया.

रामराव वाघ
9423882964