भांगरभूंय | प्रतिनिधी
हातांत एक कांकण, ओगीच घोवाची राखण, जर घोव बेकार, वेसनी मेळत तर त्या कुटुंबांतले अस्तुरेच्या त्रासांक शीम-मेर नासता. त्या बायल्या आंगार सारकें वस्त्र नासता. घसघशीत हातभर कांकणां नासतात. घोव आसा म्हणपाक मात हातांत एक कांकण आसता. असलो घोव आसून नासून सारको हें सांगपी ही म्हण. ‘हातात ना धड कांकण ओगीच घोवाची राखण’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘घोव वता उडत आनी बायल येता रडत’, घोवान दिवाळें काडल्यार बायलेक त्रास भोगतात आनी ती रडत आपल्या कुळारा आवय-बापायगेर येता हें सांगपी ही म्हण.
‘घोव चललो झुरत आनी बायल चलली भरत’, घोव बारीक जायत वता आनी बायल मोटी जायत वता तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘घोव मेल्ल्याकाई बोड ताशिल्लें दुख होड’, पयलीं घोव मेल्यार बायलेचें मुंडन करताले. चडशा वेळार हें तिचे इत्से भायर जातालें. केंस कापले म्हण तिका खूब दुख्ख जातालें. व्हडल्या दुख्खा परस ल्हान दुख्खाचो चड थातो मातो जाता तेन्ना ही ओपार मारतात. मंगळूर वाठारांतली ही कोंकणी म्हण.
‘घोवाक ना घोवकी, बायल करता शिंदळकी’, घोव जर बायलेक खोशी दवरूंक शकना तर बायल मागीर शिंदळकी करपाक लागता, हें सांगपी ही म्हण.
‘बारा, चल घोवाच्या घरा’, आदीं भुरगेपणांत लग्नां जातालीं. चलयेक बारा वर्सां जावचे पयलीं लग्न करून दितालीं. तेन्नाची चाल दाखोवपी ही म्हण.
‘नाका गे मांय साश्टीचो घोव, माडाक बांदून घालता फोव’, ही म्हण बार्देस वाठारांत फामाद आसली. पयलीं येरादारीचीं सादनां नासलीं वा साप्प उणीं आसलीं म्हणून लग्न जाल्ली चली बेगीन आवय बापायगेर पावनासली. ते खातीर इतले पयस थळाक ती ना म्हणटाली. त्या काळार साश्टीचे नवरे मारकुटे म्हण एक समज आसलो. फोव घालप-मार घालप. ‘बामणाक नाका जाल्ली बायल, सुण्याकय नाका’, बामणान म्हणल्यार घोवान सोडिल्ले बायलेक समाजांत मान मेळना हें सांगपी ही म्हण.
‘बायल नाका जाल्ल्या बामुणाक ताकातुं / धयांतु फ़ातोर मेळटा’, बायल नाका जाल्ल्या घोवाक बायलेच्या बारीक सारीक लेगीत गजालींत दोश दिसतात. ‘बायल नाका जालेल्याक ताकांत फातर येता’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘बायल पळेता मोट, आवय पळेता पोट’, मोट वा मोटली म्हणल्यार पोटली, आवय पुताक जेवंक कितें मेळत हाचो हुस्को आसता. ती ताका बरें कशें जेवंक मेळत तें पळेता. बायल घोवान फाटीर मारून केदी पोटली हाडल्या तें पळेता आनी सांबाळटा. ‘बायल पळेता फाट, आवय पळेता पोट’, अशेंय म्हणटात. फाट म्हणल्यार फाटीर घालून हाडिल्ली पोटली.
‘बायलेक मारका जाल्यार, बशिल्ली माणाय न पुरो वे?’, ‘बायलेक मारचें मन आसल्यारु, रांदणीत कोलीत ना गी?’, बायलेक मारपाचें आसल्यार व्हडलीं आयुधां नाकात. बसपाचो पाट तितलो पुरो. बायलेक मारप ही तेन्नाची सामकी सोंपी गजाल आनी तिका मारपाक कसलीय वस्त उपकारता हें सांगपी ह्यो म्हणी.
‘बायल घोवाक मारताली आनी लजेक लागून घोव म्हणटालो ‘घे रांडे, घे रांडे’, कजाग बायले कडल्यान मार खाता आसतना घोव ‘घे रांडे, घे रांडे’ म्हणून आड्डत राविल्ल्यान आयकतल्यांचो समज घोवूच बायलेक मारता असो जातालो आनी आपली लज वच्ची ना अशें ताका दिसतालें.
‘बायलांची खोशी पयलीं काजार (लग्न) जावची, दुसरी वेगळी सरची, तिसरी भुरगेंबाळ जावची’, खंयचेय लग्न जाल्या अस्तुरेक सासूमांयच्या खाला रावप आवडना. ती रोखडीच वेगळें बिराड करपाक सोदता. कुशीक रावप बरें. पुर्तुगेजीन म्हण आसा, ‘Quem casa faz casa’. जे काजार जातात ते घर करतात.
‘बायले कडेन गूट सांगू नाका, राया कडेन फट मारूं नाका, चौगांचें उतर मोडूं नाका’, अस्तुरे लागीं गूट धरना, फट मारल्यार राजा ख्यास्त करतालो, चौगाचें उतर मोडल्यार लजेक सांपडटलो. ‘बायलांच्या तोंडात तीळ तिंबना’. हिवूय ह्याच अर्थाची आनीक एक म्हण.
‘बायल पिशी, घोव खुळो घराक जालो बिळकुटो’, घोव आनी बायल दोगांय पिशीं आसल्यार ताचो लाव दुसरे घेतात आनी तें घर उक्ताडार पडटा.
‘बायलेगेलें हाड आनी कलवंतालें धाड’, बायल सदांच हें हाड तें हाड म्हणटा. आनी कलवंत हें धाड तें धाड म्हणटा. येजमानाक अमूक अमूक धाडून दी म्हण सांगपाची कलवंताची रीत आनी घरांत अमूक ना तें हाड म्हण घोवाक सांगपाची संवसारी बायलांची रीत.
‘बारीक चिरी तेचो घोव भिकारी, धामण पटो तेचो सावकार मोटो’, कुकूम हो बायलेचो सौभाग्य अलंकार. तो कुकूम सगळ्यांक दिसत असो मोटो कपलार लावचो असो तेन्ना समज आसलो. मोटो कुकूम लायल्यार घोवाक दिर्घायुश्य लाभता असो समज आसलो. कांय बायलो कपलार आडवें कुकुम लायतालीं. ताका ‘चिरी’ म्हणटाले. थोड्यो बायलो ही चिरी सामकी बारीक लायताल्यो. तें तेन्नाच्या जाणट्या बायलांक आवडनासलें. ते खातीर ‘बारीक चिरी तेचो घोव भिकारी, धामण पटो तेचो सावकार मोटो’ म्हणीत त्यो आपले सुनाक भंय घालताल्यो. धामण पटो म्हणल्यार चिरीचो पट्टो बरो लांबरुंद. धामण म्हणल्यार एके तरेचें जिवाणें. हे चाल-रिती वयल्यान ही म्हण आयल्या.
चाकरमानी घोव नि कापडाक ठिगळां णव’, कोंकणांत जेवपा पुरतें भात पिकलें तरी खर्चा खातीर पयशांचो उणाव भासतालो. त्या खातीर घरांतलो दादलो मनीस मुंबयंत गिरणीत, नाजाल्यार खंयच्याय कम्पनींत वा मिलीटरींत कामाक वतालो. तांकां चाकरमानी म्हणटात. ताचे कडल्यान येवपी मनीऑर्डरीचेर घर चलतालें. पूण हे पयशे घरखर्चाक लेगीत पावनासले. हे वटेन घरकान्न आपलो घोव मुंबयंत काम करता म्हण मिरयताली पूण तिच्या आंगवेल्या ठिगळां लायिल्ल्या चोळये वेल्यान घरांतले दरिद्र सभेमाजार येतालें. हें कोडू सत ही म्हण आमकां सांगता.
‘पडक्या घरांक लिपप कितलें? जाणट्या घोवाक जपप कितले?’, पडपाक आयिल्ल्या घराच्या वणटींक परत परत मातयेचो लेप लावन त्यो सारक्यो करच्यो पडटात. तसोच आपलो म्हातारो घोव हांतरुणार पडल्यार बायलेक ताची सेवा करची पडटा. आदीं गरिबाली चली आसल्यार तिचें लग्न पिरायेंत खूब फरक आशिल्ल्या दादल्या कडेन लायताले. बायल तरणीच उरताली पूण घोव म्हातारो जायत वतालो. आपलें सौभाग्यपण राखपा खातीर तिका घोवाची जतनाय घेवची पडटाली. त्या काळच्या लग्न प्रथेचें चित्र सामकार हाडपी ही म्हण.
‘धनयावाचून दुनिया नाय’, घोवाच्या खंबीर आदाराचेर बायल कश्टाचे दोंगर उपशिता. तिका कश्टाचो त्रास जायना. आपल्या सांगाताक घोव आसप हातूंतच तिचो संवसार. बायलेक घोव म्हणल्यार सगळो संवसार आसता हें दाखोवपी ही म्हण.
ह्यो आसल्यो ‘घोव आनी बायल’ हांचे संबदीत कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचार.
सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
