हांव तत्वगिज्ञान सांगपाच्या हेतून बरयना : रामनाथ गावडे

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

जेन्ना विचारांचो घुस्मटमार जावन हांव अस्वस्थ जालां तेन्ना कवितेन आनी कथेन म्हजो घुस्मटमार कमी जावपाक म्हाका आदार केला. सांगपाचें म्हणल्यार हांवें मुद्दम जावन केन्नाच बरोवंक ना.

आकाश: अरूणव सिन्हा हांणी संपादीत केल्ल्या ‘The Greatest Indian Stories ever told’ ह्या प्रातिनिधीक कथा संग्रहांत तुमची ‘कथा एका संडासाची’ ही कथा आस्पावीत जाल्ले खातीर तुमकां उर्बेभरीत परबीं. अरूणव सिन्हा सारकिल्ल्या नामनेच्या अनुवादकाच्या कथा संग्रहांत तुमची कथा आस्पावीत जाल्या ही खबर कळटकच तुमकां कितें दिसलें?
रामनाथ गावडे: ती कथा अमक्याच एका संग्रहांत येतली आनी तो संग्रह ‘The Greatest Indian Stories ever told’ आसतलो म्हूण म्हाका खबर नाशिल्लें. तांचे कडल्यान म्हाका परवानगी घेवपाक ई-मेल आयली. म्हज्यो हेर कथा अणकारीत करपाक जे तरेन म्हजी पयलीं परवानगी घेतिल्ली तेच तरेच ह्याय फावटीं घेतल्या आसतली अशें म्हाका दिसलें. पूण धा वर्सांच्या संशोधना उपरांत भारतांतल्यो आजून मेरेनच्यो पन्नास सर्वोत्तम कथा वेंचून काडून तांचो एक कथा संग्रह येता आनी तातूंत म्हजी कथा आसा हें कळ्ळें तेन्ना खूब उमेद जाली. हांव जें कितें बरयतां तें दर्जेदार आसा अशें वाचकांक दिसता हें कळटकच भोव खोस भोगली.
आकाश: फाटलीं 30- 35 वर्सां जालीं तुमी लेखन करतात. कुळें- मोलें सारकिल्ल्या ल्हान गांवांत जंय त्या काळार मुळाव्यो गरजो उपलब्ध नाशिल्ल्यो अशे परिस्थितींत तुमी साहित्या कडेन कशे लागीं आयले आनी तुमचो बरोवपाचो प्रवास कसो सुरू जालो?
रामनाथ गावडे: आमी ल्हान आसतना थंडेच्या दिसांनी आमच्या घरा कडेन एक पोल्लो पेटयल्लो आसतालो. त्या पोल्ल्या कडेन आमी सगळे बसताले. थंय आमचो आजो बी काणयो सांगतालो. थोड्यो काणयो अश्यो आशिल्ल्यो की त्यो सात-आठ दीस सोंपच नाशिल्ल्यो. म्हाका त्यो काणयो खुब्ब आवडटाल्यो. अशा ल्हान वयारूच म्हाका काणयांची गोडी लागली. आतां कोंकणी कडेन हांव कसो वळ्ळों जाल्यार भाशा आंदोलनाचो हांव एक प्रोडक्ट कसो. ह्या आंदोलना उपरांत म्हाका आमचे भाशेंत बऱ्योच गजाली नात अशें दिसपाक लागलें. ह्या काळार कितलेय पयस कोंकणीचें कसलेंय संमेलन जांव वा कार्यावळ जांव हांव फाटीं फुडें पळय नासतना सरळ चलूंक लागतालों. ह्या संमेलनांनी आनी कार्यशाळांनी म्हाका स्फूर्त दिली. म्हाका कथेची आवड आशिल्ल्यान हांव कथा चड बरोवपाक लागलों. त्या भायर कविता आनी नाटकां बरोवपाक लागलों. अशे तरेन म्हजी बरोवपाची सुरवात जाली. पूण हांवें बरोवपाक विशय सदांच म्हज्या आशिकुशीकचेच सोदले. गांवांत लोकांचे साबार प्रस्न आसतात. हे प्रस्न साहित्यांतल्यान मांडले शिवाय ते लोकां मेरेन पावचे नात आनी ते लोकां मेरेन पावले नात जाल्यार ते सुटावे जावचे नात. ह्या हावेसान हांव म्हज्या भोंवतणच्या समाजाचे प्रस्न साहित्यांतल्यान मांडपाक लागलों.
आकाश: तुमच्या प्रादेशीक कथांनी वैश्वीक विशय सांपडटात. जांकां लागून तुमच्या कथांचो दर्जो बरोच वाडटा. तुमी वैश्वीकतेचो संबंद आशिल्ले प्रादेशीक विशय मुद्दम सोदून काडटात काय सहज तुमच्या लेखनांत ते येतात?
रामनाथ गावडे: तसो अमकोच प्रादेशीक वा वैश्वीक विशय म्हूण धरून हांव बरयना. म्हाका ज्या जाग्यार कथेची कीट मेळटा आनी जो समाजीक विशय म्हाका सतयता त्या विशयाचेर हांव म्हजे कलात्मकतेचो, अणभवांचो आनी विचारांचो वापर करून कथा बरयतां. साहित्य हें फक्त मनोरंजनाचेंच साधन नासता. मानवीय जिवन समृद्ध करपा खातीर साहित्य आसता. धर्तरी मनशाक जिवन कितें तें शिकयता आनी ह्या जिवनाचो सगळ्यांत व्हडलो वाट दाखोवपी आदार साहित्य आसता. हें लक्षांत धरून हांव म्हज्या गांवच्या प्रस्नांचेर साहित्य बरयतां.
आकाश: तुमच्या ‘अंत’ कथेंत जेन्ना एक आवय आपल्या पुताक “नालायका, ज्या अमृताच्या दिव्य तेजान मनीसपणाक कोंबरी फुट्टली म्हूण धर्तरी आशेन आसली. ती तिची आशाच आयज तुवेंन मातयेभरवण केली. सबंद मनीस कुळाकूच पातकी केलें!” अशें म्हणटा, तेन्ना तुमी कथेंतल्यान पुराय मनीसकुळाक एका आरोपाच्या पांदऱ्यांत हाडून घालतात. हातूंतल्यान तुमी कसलें तत्वगिज्ञान वाचकां मुखार हाडपाक सोदतात?
रामनाथ गावडे: हांगा एक आवय ना वा पूत हो एक पूत ना. ही आवय आसा ती वैश्वीक आवय आनी पूत आसा तोवूय एक वैश्वीक पूत. मनीस धर्तरेर जो सांवार करता आनी आपले आवयक म्हणल्यार धर्तरेक जे त्रास दिता, ताचें चित्र हांवें हे कथेंतल्यान दाखोवपाचो यत्न केला. पूण हांव कसलेंच तत्वगिज्ञान सांगपाच्या हेतून बरयना. कांय गजाली म्हजे लेखणेंतल्यान सहज येतात.
आकाश: दर एका बरोवप्याचो एक आदर्श बरोवपी आसता. तुमचो आदर्श बरोवपी कोण?
रामनाथ गावडे: गोंयचो जर विचार करीत जाल्यार महाबळेश्वर सैल आसा, दामोदर मावजो आसा. महाबळेश्वर सैलाच्या लेखनाची जी पद्दत आसा आनी तांच्या साहित्यांतली जी नमळाय आसा ती म्हाका खूब आवडटा. आपूण कितलो नम्र आसा आनी साहित्यांत आपूण कितलो समरस जाल्लो आसा हें तांच्या साहित्यांत बेस बरे तरेन पळोवपाक मेळटा. ताका लागून हांव तांकां आदर्श मानतां.
आकाश: तुमी मोलेंच्या पंचायतीन काम करतात. तुमच्या ‘कथा एका संडासाची’ हे कथेंत सरपंच, सचीव आनी पंचायतीचें वातावरण तुमी उबें केलां. ही कथा वास्तवान घडिल्ले एके घडणुकेचेर आदारीत आसा? काय ती एक काल्पनीक कथा?
रामनाथ गावडे: ही कथा एकाच मनशाची, एकाच वाठाराची वा एकाच पंचायती पुरती मर्यादीत ना. हें वीस ते पंचवीस वर्सां पयलींचें वातावरण. त्या काळार पंचायतीन टॉयलेट बांदपाची नवीच एक येवजण आयिल्ली. ती येवजण मेळोवपाक लोकांक वेग-वेगळे तरेचे प्रस्न येताले, वेग-वेगळ्यो अडचणी येताल्यो. गरज नाशिल्ल्यांक टॉयलेट मेळटाल्यो आनी कांय गरज आशिल्ल्यांक मेळनाशिल्ल्यो. सरकाराचे हे येवजणेक लागून गोंयच्या गांवांनी विचित्र वातावरण जावपाक लागिल्लें. ह्या विशयाचेर सात-आठ वर्सां बोवाळ चलिल्लो. ह्या सात-आठ वर्सांनी हो विशय म्हाकाय बरोच सतायतालो. एक दीस अकस्मात हांवें ह्या विशयाचेर कथा बरोवपाक सुरवात केली आनी एके बसकेंत सतरा-अठरा पानांची कथा बरोवन काडली.
आकाश: तुमी कथा, नाटक, बालनवलिका, कादंबरी सारकिल्ले साहित्य प्रकार हाताळ्ळ्यात. फुडाराक हेर खंयचे साहित्य प्रकार हाताळपाची तुमची इत्सा आसा?
रामनाथ गावडे: हांवें मुद्दम जावन कांयच्च बरोवंक ना. जो साहित्य प्रकार म्हज्या विशयाक सोब सारकिलो आशिल्लो, त्या साहित्य प्रकाराचो वापर हांवें म्हजे विचार अभिव्यक्त करपाक केला. जेन्ना विचारांचो घुस्मटमार जावन हांव अस्वस्थ जालां तेन्ना कवितेन आनी कथेन म्हजो घुस्मटमार कमी जावपाक म्हाका आदार केला. सांगपाचें म्हणल्यार हांवें मुद्दम जावन केन्नाच बरोवंक ना.
आकाश: तुमी बालसाहित्य आनी प्रौढ साहित्य रचलां. ह्या दोनाय मदलो फरक कितें अशें तुमकां दिसता?
रामनाथ गावडे: बाल साहित्य जें आसता तें सोंप्या आनी थोड्या उतरांचें आसता म्हूण तें रचप सोंपें अशें म्हणटात. पूण हें खरें न्हय. प्रौढ साहित्यांत कसलींय उतरां घालून, कसलेय विशय सडेतोड मांडपाची मेकळीक आसता. पूण बाल साहित्य रचतना खूब मर्यादा पाळच्यो पडटात. बाल साहित्यांत ल्हान ल्हान वाक्यां कशीं रच्चीं, विचार कसले घालचे, ते भुरग्यांक कितले समजतले, ते भुरग्यांक पट्टले काय अश्या साबार गजालींची जतनाय घेवची पडटा.
आकाश: तुमच्या प्रादेशीक कथांनी मनीसजातीचेर प्रस्न करपी मनशाचीं वेग-वेगळीं विद्रूप रुपां पळोवपाक मेळटात. हीं रुपां तुमकां खंय आनी कशीं सांपडटात?
रामनाथ गावडे: समाजांत तरेतरेचे लोक आसतात. ह्या लोकांचीं वेग-वेगळीं रुपां आमकां दिसपट्टे जिणेंत पळोवपाक मेळटात. कांय फावटीं बरीं जाल्यार कांय फावटीं वायट रुपां पळोवपाक मेळटात. मनीस दर फावटीं आपली इत्सा, आपलो विचार वा आपलो हावेस दुसऱ्यांचेर लादपाक सोदता आनी सगळेया अडचणींची सुरवात जाता. अशे विचित्र लोक आमकां आमच्या घरांत, शेजाराक, गांवांत, शारांत बी वचत थंय सांपडटात. तांकां मुद्दम सोदपाची गरज पडना. हींच विचित्र रुपां म्हज्या साहित्यांत येतात.
आकाश: तुमच्या ‘म्हातारेलो पणस’ हे कथेंतल्या निवेदनांत तुमी “सर्ग आनी नरक खंय आसा तें जर मनशाक कळेंलें जाल्यार ताचेरूय अतिक्रमणां जांवन चढावत सुवात मेळेवपा खातीर झुजां जातलीं आसलीं” अशें म्हणलां… कांय मनशांचो राक्षसी पिंड साहित्यांतल्यांन बदलपाचो यत्न एक लेखक म्हूण तुमी कशे तरेन करतात?
रामनाथ गावडे: राक्षसी स्वभाव आशिल्ले मनीस सहजा सहज वाचन करतलेच अशें ना. पूण जे नवे वाचक आसात वा जे सातत्यान वाचतात तांच्या भितर बरें कितें आनी वायट कितें हें रुजोवन बऱ्या विचारांची कीट तांचे भितर पेटोवपाचें काम साहित्यांतल्यान जावपाक शकता. तेंच करपाचो यत्न हांव एक साहित्यीक म्हूण करतां.
आकाश: एक बरो बरोवपी जातलो जाल्यार त्या बरोवप्यान कितें करपाची सगळ्यांत चड गरज आसता अशें तुमकां दिसता?
रामनाथ गावडे: पयलीं म्हणल्यार तो साहित्याचो आनी समाजाचो एक बरो वाचक आसपाक जाय. ताच्याकूय म्हत्वाचें म्हणल्यार तो एक बरो मनीस आसपाक जाय. ताची समाजा कडेन पळोवपाची दृश्टी निवळ आसपाक जाय. तो समाज ताका आपलो असो दिसपाक जाय. त्या समाजाचें सूख-दुख्ख ताका आपलें अशें दिसपाक जाय. अशें जातलें तेन्नाच तो एक बरो बरोवपी जावपाक शकता.
आकाश: तुमच्या कथांनी अभ्यासपूर्ण विशय पळोवपाक मेळटात. तुमी कामांतल्यान वेळ काडून वेग-वेगळ्या विशयांचेर अभ्यास करून लेखनाक कसो वेळ दितात?
रामनाथ गावडे: खंयचोय लेखक जो आसा तो सदांच अभ्यास करुनूच बरयता अशें ना. ताच्या भोंवतणीं जें कितें घडटा, जें कितें तो पळयता, जे संवाद तो आयकता, ज्या प्रसंगांतल्यान तो वता, तातूंतल्यान तो घडत वता. काळंतरा अणभव हो ताचो गुरू जाता आनी तातूंतल्यानूच तो भोव गजाली शिकता. हें सगळें ताच्या साहित्यांत पडबिंबीत जाता. वेळाचें पळयत जाल्यार वेळ हो कोणाकूच नासता आनी म्हाका तर अज्जिबात वेळ मेळना. पूण साहित्य रचतना वेळ लागना. जर म्हज्या मनांत विशय बेस बरे तरेन शिजिल्लो आसत जाल्यार म्हाका रातचीं बारा आनी फातोडचीं चार लागनात. तो विशय म्हाका न्हीद पडपाक दिना. तो म्हजे कडल्यान स्वता आपणाक रचून घेता.
आकाश: ‘साहित्य म्हणल्यार समाजाचो हारसो’, ‘साहित्य हें समाजाचें पडबिंब’ अश्यो साबार व्याख्या साहित्याच्यो आसात. तुमी साहित्याक कितें म्हूण पळयतात? साहित्याची तुमची व्याख्या कितें?
रामनाथ गावडे: साहित्य मनशाचें जिवीत संस्कारक्षम आनी समृद्ध करपा खातीर आसता. साहित्याक हांव मानवतेचो मूळ मंत्र मुखार व्हरपाचें साधन अशें म्हणन.
आकाश: तुमी रचिल्ल्या ग्रामीण साहित्यांत कांय मिथकां आमकां पळोवपाक मेळटात. तुमी समाज आनी मिथकाक कशे तरेन पळयतात?
रामनाथ गावडे: मिथक, आमची चलत आयिल्ली संस्कृती, भावार्थ वा चाली रिती, जें कितें आसा तें खंय तरी आमच्या मनाचेर इतलो प्रभाव घालून आसता की ताका सहजपणान मनशाच्या मनांतल्यान काडून उडोवपाक मेळना. मिथक हें अशेंच तयार जायना. ताचे फाटल्यान एक तथ्य आनी सत्य आसता. कांय फावटी गरज म्हूण तें तयार जाता जाल्यार कांय फावटीं वेग-वेगळ्या भावार्थांक लागून तें तयार जाता. पूण मिथक समाजाचो एक भाग. समाजाचें चित्रण करतना म्हज्या कथांनी वेग-वेगळीं मिथकां सहज येतात.
आकाश: एक लेखक म्हूण समाजाक दिका दिवपाचो हावेस तुमी साहित्यांतल्यान कसो बाळगितात?
रामनाथ गावडे: म्हज्या हिसबान साहित्यिकान सरळ प्रबोधन करपाचें वा दिका दिवपाचें टाळपाक जाय. लेखकान साहित्यांत मुद्दम जावन दिका दिवपाचो यत्न करपाक जायना. कांय गजाली वाचकान साहित्य वाचून तातूंत आशिल्ल्या विचाराचेर चिंतन करपाक जाय. अशें करून स्वताचें प्रबोधन करून आपली दिका थारावपाक जाय. कारण जेन्ना खंयच्याय मनशाक आत्मभान जाता तेन्नाच तो बऱ्या विचारांक पाळो दिता आनी आपली दिका थारायता.