चार पांयांचे विरुद्धदोन पांयांचे प्राणी

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

जॉर्ज ऑरवेल ह्या कादंबरीकारान 1945 वर्सा बरयिल्ल्या ‘एनिमल फार्म’ हे कादंबरेंतल्या प्राण्यांच्या रुपकांतल्यान त्या वेळच्या सोवियत क्रांती संदर्भात कृती आनी वक्तव्यांतल्या फरकांचेर उपहासात्मक, उपरोधक टिका केल्ली आसा. सरकारां हीं कशीं क्रूर आनी भ्रश्टाचारी आसूंक शकतात हें प्राण्यांच्या संवादांतल्यान दाखोवन दिलां. स्वतंत्रता आनी समानता मेळोवप हें जरी ‘एनिमल फार्मा’ वयल्या सगळ्या प्राण्यांचें उद्दिश्ट आसलें तरी थंय दुकर सत्तेंत आयले उपरांत उलयतात एक आनी करतात ताचे उरफाटें अशें दाखयलां. कादंबरेंतली टिका आयजूय जगांतल्या हुकूमशाही आनी एकाधिकारशाही सरकारांक प्रासंगीक थारता.
“दोन पांयांचेर चलपी ते आमचे दुस्मान, चार पांयांचेर चलपी वा पांखां आशिल्ले ते आमचे इश्ट” अशे कांदबरेंतलीं जनावरां म्हणटात. आयज मनशाच्या वसाहती आड वा उदरगती आड येवपी जनावरां, पक्षांचो राबितो- रानां, झाडां, झोंपां- मनीसजातींनी नेमिल्लीं सरकारां काबार करतात, तेन्ना “दोन पांयांचेर चलतात ते सगळे इश्ट आनी चार पांयांचेर चलतात ते आनी पक्षी दुस्मान” अशे ह्या काळांतल्या ‘ह्यूमन फार्मा’ तली मनशांची जमात मानपाक लागल्या अशे दिसता.
आदल्या काळांत आमचें पुर्वज सुणें, माजरां, गाय, बैल हांची घरांतल्या सभासदा वरी कुयदाद घेताले. प्लास्टीक पोतयांनी दूद दारांत येवपाक लागलें, ट्रॅक्टर शेत नांगरपाक लागले, सीसीटीव्ही घरा राखपाक लागले, तेन्ना सुवार्थी मनशांनी गाय, बैल, सुणीं हांकां वाऱ्यार सोडून दिलीं. परबां दिसांनी पुजे उपरांत गायेक पान वाडपाक गाय सोदप हो धर्माचो भाग. गोरक्षकांनी वर्गणी काडून गायींचें पालनपोशण करप हो गोरक्षकांच्या पोटांचो आनी राजकारणाचो भाग. हरशीं गायी, बैल, सुणीं कोयराच्या ढिगांत अन्नाचो वास लागिल्लें प्लास्टीक चाबडायतना दिसतात. सरकार 80 कोटी मनशांक जेवण घालता, ताची जायरात करता आनी ते पुण्यायेचेर मतां मेळोवन सत्ता हातासता. मोनजातीक मतां नात, ते खातीर तांचें पोट भरपाची हमी खंयच्याय पक्षाचे वेंचणूक जाहीरनाम्यांत आसना.

पाळीव प्राण्यांची दुर्दशा मनशांनी केल्या तशेंच रानांत राबित्याक आशिल्ल्या प्राण्यांकूय सरकारां, राजकारणी सुखान जियेपाक दिनात. विकासाच्या नांवान प्रकल्पां खातीर रानांत झाडां- झोंपां मारपाचें प्रस्थ वाडत आसा. रस्तो रुंदीकरण, रेल्वे दोट्टीकरण ह्या प्रकल्पां खातीर गोंयच्या रानांतल्या रुखांची कायदेशीरपणान तोडणी करून मोनजातीच्या सैमाची नासाडी चालू आसा तें आमी पळयतात. खणींक लागून रानांची नासाडी जाल्लीच आसा आनी मुखारूय ती तशीच चालू उरतली.
देशांतल्यो न्यायसंस्थाय अदींमदीं सरकारांच्या विकास कामांत भागिदार दिसपाक लागल्यात. उत्तर भारतांत वाग प्रकल्पांतल्यान वचपी रस्त्याचें रुंदीकरण केल्ल्यान वागांचे जिणेक धोको संभवता, हे खातीर त्या प्रकल्पांच्या विरोधांत दाखल केल्ले याचिकेचेर निवडो दितना न्यायमुर्तीन म्हणलां की मनशाचो विकास हो अत्यावश्यक जाल्ले कारणान मनशांच्या विकासांत वागांनी बाधा हाडप समा न्हय.
असल्या ह्या नकारात्मक वातावरणांत म्हादय अभयारण्य आनी भवतालचो भाग ‘वाग क्षेत्र’ म्हूण जाहीर करपी आदेश फुडल्या तीन म्हयन्यां भितर जाहीर करचो हो न्यायालयान गोंय सरकाराक दिल्लो आदेश रानांतल्या वागांक आनी तांचें हितराखण करपा खातीर झगडपी शार, गांवांतल्या दोन पांयांच्यांक सुखावपी असोच आसा.
देशाचें संविधान मनशांनी बरयिल्लें आशिल्ले कारणान अनुच्छेद 14 खाला सगळ्या नागरिकांक कसल्याय भेदभावाविना समान तरेन वागयतले अशे म्हणलां, मात थंय जनावरांचो उल्लेख दिसना. मनशांनी वेंचून दिल्लीं सरकारां, मनशां खातिरूच कायदे करत आयल्यांत. “सगळे प्राणी समान आसले तरीय तातूंतले कांयशे बाकीच्यांचे तुळेन ‘चड समान’ आसतात” हें एनिमाल फार्माचो ताबो घेतल्या उपरांत दुकरांच्या मुखेल्याचें वक्तव्य.
लोकप्रतिनिधी उदरगतीच्या नांवार आपल्या लोकांक रानांतल्या जनावरांचे तुळेन ‘चड समान’ मानत तांच्या अतिक्रमणांक प्रोत्साहन दितात. पर्यटन विकासाच्या नांवार रानांत धुमशणां घालतात. उपरांत थंयच्यो जमनी बळकावपाचेय यत्न जातात. वागूय आपल्या ग्रंथींतल्या स्रावांची धार झाडां, खडकांचेर शिपडून आपल्या वाठारांच्यो हद्दी थारायतात. तो तांचो जमनी हक्काचो अलिखीत 7/12 चो उतारो. आपले हद्दींत वाग अतिक्रमण खपोवन घेना. आनी वाठारांत दाखल जाल्ल्यांचेर हिंसक हल्लो चडयता. हातूंतल्यान वाग आनी मनशांत दुस्मानकाय सुरू जाता आनी चड बुदवंत तकलीवान मनीस विशप्रयोग करून, सापळे रचून वागाक सोंपोवपाचो यत्न करता. हालींच्या तीन वर्सांत म्हादय अभयारण्यांत 4 वाग मनशांच्या दुश्कर्मांनी मेले.
सगळ्यांत व्हडलें न्यायालय म्हणल्यार आमचें मन. कितें बरोबर आनी कितें चूक घडटा तें मनाक खबर आसता. नामशेश जावपाच्या मार्गार आशिल्ल्या वागांक वाटोवपाच्या नांवार हांगा नाटकां मात जातात. वर्सांतल्यान एक दीस म्हानायक आनी वांगडचे बुदवंत रानाची स्टेज लावन वाग कशें वाटोवप हाचेर भासाभास, ल्हान भुरग्यां खातीर नाटकुलें, स्कीट, चित्रकला सर्त सादर करतात. उपरांत फुडलें एक वर्स वागांचे वासपुशेक कोण वचनात.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या 25 वर्सां फाटल्या निवाड्या अनुसार सरकारान म्हादय अभयारण्यांत तेन्ना रावप्यांचे हक्क तांकां मेळोवन दिवन वाग क्षेत्र निश्चीत करपाचें सोडून राजकीय फायद्या खातीर थंय रानांतल्या वर्सान वर्स जायत आशिल्ल्या अतिक्रमणा कडेन दुर्लक्ष करत रावले. आतां 15,000 लोक विस्थापीत जातले हें कारण फुडें करून निवाड्याचे परिणाम गंभीर जातले अशी गर्भीत शिटकावणी दिवपाचे यत्न चलयल्यात. मुळांत ते थंय गेलेच कशे? आयच्या जागृतकाय, साक्षरतेच्या काळांत आपूण अभयारण्यांत अतिक्रमण करता हाची जाणीव अतिक्रमण करप्यांक नाशिल्ली, असो युक्तिवाद मानून घेवप शक्य ना.
वागांची प्रजाती नामशेश जावची न्ही म्हूण गंभीर पावलां उखलपाची गरज आसा. जगांत प्राणी संग्रहालय सारकिल्या जागांनी बंदिस्त वागांची संख्या 8000, तर रानांत अदमाशे 5000 इतलेच वाग उरल्यात. 800 वाग देशाच्या पश्चीम घाटांत वावुरतात. गेल्ल्या चार वर्सांत भारतांत वागांची संख्या दोनशांनी वाडल्या, हाचे बद्दल चड खोशी जावपाची गरज ना. जगांत 800 कोटी मनशांतले 77 कोटी आनी भारतांत 140 कोटींतले अदमाशे 50 लाख कोरोना काळांत सोंपिल्ल्यान मनीसजातीक नामशेश जावपाचो धोको आसना. पूण समजा गंभीर दुयेंसान वाग बाधीत जायत जाल्यार कांय दिसांनी प्रजाती नश्ट जावंक शकता. जगभरांतलीं मनशांचीं सरकारां मनीस जात वाटावपा खातीर वाशिनां निर्मिती खातीर लागतात तितलो दुडू मोडपाक तयार आसतलीं, पूण वागांचे बाबतींत सरकारां आनी वखदां कम्पन्यो तसलो दुडू मोडून यत्न करतले हाची खात्री दिसना.
1952 वर्सा भारत सरकारान देशांत चिता प्रजाती नामशेश जाली हें जाहीर केलें. शेवटचे तीन चिते महाराज रामानुज प्रताप सिंह देव ह्या दळिद्री राजान 1947 वर्सा मारिल्ले. चिता प्रकल्पा खाला केंद्र सरकारान दक्षीण आफ्रिकेंतल्यान 12 आनी नमिबीयांतल्यान 8 चिते हाडिल्ले. तातूंत तीन जल्मल्लीं पिलां धरून 8 चिते मेले. झूलॉजिकल सोसायटी ऑफ लंडन संस्थेच्या प्रॉफेसर सारा दुरांत हिचे म्हणण्या प्रमाणें, उणो वाठार आनी सावजांचो उणाव हे चिते दगावपा फाटलें कारण आसूंक शकता.
आपसुवार्थी सरकारां, राजकारणी अनास्था, औदासिन्य दाखयतात तेन्ना वागांच्या भवितव्याचो सगळो भार न्यायसंस्थांक घेवचो पडटलो अशें दिसता. विशेक वागांचो वावर म्हादय आनी भवतालच्या परिसरांत जाणवता तेन्ना तांची सुरक्षीतताय, निर्विघ्न प्रजनन आनी सावजां उपलब्ध जावचे खातीर उणेच म्हणल्यार 250 ते 300 चौ. कि. मी वाग क्षेत्रा खाला राखून दवरून थंय वन विभाग कर्मचारी, अधिकारी सोडून बाकीच्यांक प्रवेश निशिद्ध (मनाय) करप योग्य.
देशांत उरिल्ले चित्यांचे बाबतींत सर्वोच्च न्यायालयान चिंता उक्तावन तांकां सुरक्षीत जाग्यार हालोवपाची सुचोवणी केल्या. फुडारांत वेळ येत जाल्यार म्हादयच्या वागांचीय बाजू सर्वोच्च न्यायालय उखलून धरतलें अशी आस्त बाळगुया.

दीपक लाड
पर्वरी