पर्याय

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कार्ल सॅंडबर्ग (1878-1967) हो अमेरिकन कवी, लेखक आनी चरित्रकार, अमेरिकन जिणेचें वर्णन करपी बळिश्ट कविते खातीर ताची वळख आसा. सादारण मनशांचें जिवीत, तांचे संघर्श आनी अमेरिकन अणभवाचे सार हांचें वास्तववादी चित्रण करपाची तांक आशिल्ल्यान ताची खूब तोखणाय जाली. सॅंडबर्गचे कवितेंत अमेरिकेंतल्या मध्य अस्तंत वाठारांत आयिल्ल्या ताच्या स्वताच्या अणभवांचें आनी शिकागोंतले शारी जिणेचेर ताणें केल्ल्या निरिक्षणांचें पडबिंब दिसता. ताचे शैलींत मुक्त पद्य आनी संवादात्मक स्वर आसात, जातूंत चड करून दिसपट्टी भास आनी जिवी प्रतिमा वापरल्या. मोग, झूज, उद्देगिकीकरण, समाजीक न्याय, सैमाची सोबीतकाय अशे विंगड विंगड विशय ताणें आपले कवितेंतल्यान केळयल्यात.
अब्राहम लिंकनाच्या “अब्राहम लिंकन: द वॉर इयर्स” (1939) ह्या म्हाकाव्यात्मक चरित्राक लागून सॅंडबर्गाक मान्यताय मेळ्ळी. ह्या स्मारकीय ग्रंथाक लागून ताका इतिहासाचो पुलित्झर पुरस्कार मेळ्ळो आनी एक नामनेचो लेखक म्हूण ताची नामना जाली. लिंकनाचें जिवीत आनी दायज व्यापक प्रेक्षकां मुखार हाडून सोळाव्या अमेरिकेच्या अध्यक्षाचो खोलायेन अभ्यास आनी कदर करपाक ताणें योगदान दिलें. सॅंडबर्गान लिंकनाक एक गुंतागुंतीचो आनी दूरदर्शी फुडारी म्हूण सादर केल्ल्यान अमेरिकन इतिहासांत लिंकनाची सुवात आनीक घट जाली.
ताचे पुराय कारकिर्दींत सॅंडबर्गाक कविते खातीर तीन पुलित्झर इनामां आनी हेर जायते पुरस्कार आनी भोवमान मेळ्ळे. चड करून कामगार वर्गाच्या जिविताचेर आनी संघर्शाचेर लक्ष केंद्रीत करपी लोकांचो कवी अशी ताची चड वळख. सॅंडबर्गाच्या कवितांतली सुलभताय, अमेरिकन मुल्यांचो उत्सव आनी मनशाचे स्थितीचेर उजवाड घालपाची तांक हाका लागून वाचप्यां मदीं तो लोकप्रिय जालो. कामगार वर्गाच्या अणभवांक आवाज दिवन ताणें तांच्यो कथा आनी संघर्श कवितेच्या मळार पितारल्यो. कामगार वर्गाचें सहानुभुतीपूर्ण चित्रण आनी दिसपट्टे जिणे मदलो संघर्श दाखोवपी ताच्यो कविता व्यापक प्रेक्षकां मेरेन पावल्यो.
सॅंडबर्गाची खाशेली शैली आनी विशय हांचो उपरांतच्या कवींच्या पिळग्यांचेर प्रभाव पडला. ताणें मुक्त पद्य, दिसपट्ट्या वेव्हारांतली भास आनी सादारण जिणेचेर लक्ष केंद्रीत केल्ल्यान अमेरिकन कवितेचे उदरगतीक आकार दिवपाक आदार जालो. जायत्या कवींनी, खास करून समाजीक आनी राजकीय विशयां कडेन संबंदीत आशिल्ल्या कवींनी सॅंडबर्गच्या वावरांतल्यान प्रेरणा घेतल्या. सजीव प्रतिमा आनी भाशेच्या वापरांतल्यान सॅंडबर्ग सादारण लोकांक आनी तांच्या अणभवांक आवाज दिता, जें त्या काळांतले चड पारंपारीक कविते परस वेगळें आशिल्लें. ताच्या कविता वाचनांनी आनी सादरीकरणांनी व्हड संख्येन प्रेक्षकांक आपले वटेन ओडून घेतले आनी ताच्या वावराक लागून कविता प्रासंगीक आनी आकर्शक जाली. कार्ल सॅंडबर्गाचो कवी, चरित्रकार आनी सांस्कृतीक व्यक्ती म्हूण दायज तिगून उरलां.
‘शिकागो पोएम्स’ हो कार्ल सॅंडबर्ग हाणें बरयल्लो आनी 1916 वर्सा उजवाडाक आयिल्लो काव्यसंग्रह, अमेरिकन साहित्यांतलें म्हत्वाचें योगदान मानतात. तो शिकागो शाराच्या जिवीत आनी उर्जेची परब मनयता. हो संग्रह अमेरिकन साहित्यांतलो एक उंचेल्या पावंड्या वयलो काव्यग्रंथ मानतात. शिकागो शाराची उद्देगीक शक्त, स्थलांतरीत समाज आनी समाजीक आनी राजकी दृश्टीकोन उक्ताडार हाडपी ह्या संग्रहाक लागून शाराची अस्मिताय तयार करपाक आदार जालो आनी तो ताच्या संस्कृतीक दायजाचो म्हत्वाचो भाग जाला.
ह्या संग्रहांत ‘शिकागो’ सारकिल्या प्रतिकात्मक कवितांचो आसपाव आसा, जी ‘हॉग बुचर फॉर द वर्ल्ड, / टूल मेकर, स्टॅकर ऑफ व्हिट, / प्लेयर विथ रेल्वेज आनी नेशन्स फ्रेट हॅन्डलर’ ह्या याद उरपी ओळींनी सुरू जाता. हे कवितेंत शाराची आनी थंयच्या लोकांची तन्नी, चैतन्यमय उर्जा दिसून येता. हातूंत ताचो शाराचो खोल मोग दिसता. शिकागोक तो एक गतीशील आनी बळिश्ट शक्त म्हूण चित्रीत करता, तातूंत ताचीं सकारात्मक आनी न्हयकारात्मक अशीं दोनूय आंगां आपणायल्यांत. शिकागो शाराचें वर्णन ताणें खरखरीत आनी कठीण, तरी लेगीत सोबीत आनी जितें-जिवें अशें केलां. सॅंडबर्ग शिकागोची उर्जा आनी जिवीत अमेरिकन उदरगतीचें आनी म्हत्वाकांक्षेचें प्रतीक म्हण सादर करता. ‘शिकागो पोएम्स’ चें आनीक एक म्हत्वाचें खाशेलपण म्हणल्यार ताची समाजीक टिप्पणी. शाराक त्रास करपी असमानता, गरिबी आनी भ्रश्टाचार ह्या प्रस्नांक तो वाचा फोडटा. कामगारांचें शोशण आनी गिरेस्त आनी गरीब हांचे मदल्या विसंगतीचेर तो टिका करता. ‘फॉग’ हे कवितेंत सॅंडबर्ग शारांत पातळपी धुक्याक मूर्त रूप दिता. धुकें जिणेच्या गूढ आनी अज्ञात आंगांचें रुपक जाता, शाराची वास्तवताय अस्पश्ट करता आनी वळखीच्या दृश्यांचें चमत्कारांनी रुपांतर करता. ‘ग्रास’ हे बळिश्ट आनी भुतांखेतांचो कवितेंत सॅंडबर्ग इतिहासाचो साक्षीदार म्हूण तणाक मूर्त रूप दिता. जिवीत, मरण आनी नुतनीकरण हांच्या चक्रांचें प्रतिनिधित्व करपी सैनिकांच्या थडग्यांक तण कशें व्यापून दवरता हाचें वर्णन तो करता. झुजाच्या खर्चाचेर ही कविता एक मार्मीक टिका. ‘आय एम द पीपल, मॉब’ हे कवितेंत तो भौसाक आवाज दिता, तांची बदलाची तांक उजवाडाक हाडटा. लोकांचें सामुहीक बळ आनी प्रभाव तो सादर करता.
‘कॉर्नहस्कर्स’ (1918) ह्या संग्रहांत सॅंडबर्गाचे गांवगिरे जिणेचे आनी शेतकारांच्या संघर्शांतल्यान मेळिल्ले अणभव दिसून येतात. ‘स्मोक अँड स्टील’ (1920) हातूंत सॅंडबर्ग उद्देगिकीकरण आनी आधुनिकीकरणाच्या समाजाचेर जावपी परिणामां विशीं खोलायेन विचार करता, तातूंत उदरगत, कामगार आनी तंत्रगिन्यानाचो परिणाम ह्या विशयांचेर भर दिला. ‘स्लॅब्स ऑफ द सनबर्नट वेस्ट’ (1922) ह्या संग्रहांत अमेरिकन अस्तंत वाठारांतल्या भोंवडेंतल्यान प्रेरणा घेवन ताणें त्या वाठाराचें आनी तातूंत रावपी लोकांचें जिवें चित्रण सादर केलां. ‘गुड मॉर्निंग, अमेरिकन’ (1928) हो संग्रह गर्जना करपी विसाव्या काळांतली अमेरिकेची भावना दाखयता. तातूंत अमेरिकन जीण, संस्कृताय आनी त्या काळांतले समाजीक प्रस्न पितारल्यात. ‘द पीपल, येस’ (1936) संग्रहांत लोकशाय आनी अमेरिकन ड्रीम हांचें काव्यात्मक संशोधन करून सॅंडबर्ग राजकी आनी समाजीक प्रस्न मांडटना संवादात्मक शैली, लोककथा आनी इतिहासीक संदर्भ एकठांय हाडटा. ताच्यो सगळ्यो कविता ‘कम्प्लिट पोएम्स’ (1950) ह्या संग्रहांत वाचूंक मेळटात.
‘चॉईसीस’ ही ‘शिकागो पोएम्स’ ह्या कविता संग्रहांतली कविता म्हजी चड आवडीची. उण्यांत उण्या उतरांनी समाजीक, राजकी परिस्थितीचें मार्मीक वर्णन करताना वेगळे विशय सोदून काडपाची आनी सामान्य लोकांच्या अणभवांक उंचायेर व्हरपाची तांक तातूंत दिसता. लोक भंयान वा पिरायेन इबाडूंक शकतात पूण तांचे निवडींतल्यान ते जिणेंत समतोल दवरूंक शकतात अशें ताणें हे कवितेंत मांडलां. मनशाक कितें जाय तें आनी कितें बरें तें वेंचून काडचें पडटा. हे कवितेंत उलोवप्याक भंय आनी ताचे निवडींतल्यान मेळपी वास्तवाचो आघात दिसता. निवडीच्या परिणामांतल्यान बरें वा वायट निर्माण जावंक शकता असो संदेश ती कविता चित्रीत करता.
पर्याय
तुमकां ते जायत्यो वस्तू दितात,
हांव साप उण्यो.
राती कडेन फवाऱ्यांचेर खेळपी चान्नें
उदक लखलखतना एकाच झेमत्या सुरांत,
भुजां उक्तीं घालून हांसपी
बायलां आनी बडबड
आनी मोग आनी व्यभिचारांचो
अदला-बदलीचो खेळ
आनी मरणाची भिरांत
आनी खेद खंतींच्यो यादी:
हें सगळें तुमकां ते दितात.
हांव येतां घेवन: मीठ आनी पाव
भिरांकूळ कामाचें वजें
आनी अथक झूज;
येयात आनी आतां घेयात:
भूक,धोकोआनी दुस्वास.

शैलेंद्र मेहता
98206 54233