तुजे विणां

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

हमन हेस (1877-1962) हाची वळख मुखेलपणान एक म्हान जर्मन कादंबरीकार अशी आसा, पूण आपले पुराय कारकिर्दींत ताणें खोल अर्थाच्यो अनेक कविताय बरयल्यो. ‘सिद्धार्थ’, ‘स्टेपनवुल्फ’, ‘द ग्लास बीड गेम’, ‘जर्नी टू द इस्ट,’ ‘नार्सिसस अॅण्ड गोल्डमुण्ड’ सारक्यो ताच्यो कादंबऱ्यो अनेक भाशांनी अणकारीत जाल्यो आनी संवसाभरच्या वाचप्यांचेर ताणें आपलो प्रभाव घालो. ते भायर ताच्या कादंबऱ्यांचेर आदारीत फिल्मां, गितां, डॉक्युमॅण्टरीज, नाट्य अशे अनेक कलाप्रकार निर्माण जाले. ताच्या कवितांचीय समिक्षक आनी वाचप्यांनी बरे तरेन दखल घेतल्या, कारण संवसारीक कवितांच्या संदर्भांत तांचें एक वेगळें खाशेलपण आसा.
हेसाच्या काव्यांत ताची अंतर्निरिक्षणात्मक आनी चिंतनशील शैली प्रकट जाता. ताचे कवितेंत चड करून सैम, अध्यात्म, वैयक्तीक वाड आनी जिणेंतल्या अर्थाचो सोद ह्या विशयांचो अभ्यास दिसता, ताचो एक उल्लेखनीय काव्यसंग्रह ‘द सिझन्स ऑफ द सोल’ (1941) हो स्वताचो सोद घेवपाच्या विशयांक आनी मनशाच्या अणभवाच्या वेग-वेगळ्या पांवड्यांक स्पर्श करपी, अंतर्निरिक्षण करपी कवितांची माळ सादर करता. ह्या संग्रहांत ताची खोल भावना आनी मनशाची स्थिती हातूंतलो घुस्पागोंदळ संक्षिप्त आनी उमळशीक वाडोवपी भाशेंतल्यान उक्तायला.
जर्मनींत नाझी राजवटीच्या काळांत हेस स्वित्झर्लंडांत आशिल्लो. 1912 वर्सा सावन तो थंय रावपाक गेल्लो. नाझी धोरणांक ताणें आपलो विरोध उक्तायलो. 1933 त हिटलराची कुलगुरू म्हूण नेमणूक जाले उपरांत नाझी राजवटीचो निशेध करून, आपलें जर्मन नागरीकत्व सोडून दिवन ताणें जर्मन सरकाराक उक्तें पत्र बरयलें.
बौद्ध, ताओ, हिंदू धर्म हांच्या विचारांचो ताचेर पडिल्लो प्रभाव ताच्या काव्यग्रंथांतल्यान दिसता. ताची ह्या विचारधारां कडेन संवकळ ताच्या आत्म्या विशींच्या संशोधनांतल्यान, आत्मगिन्यानाच्या सोदांतल्यान ते भायर व्यक्ती आनी सैमीक जग हांचे मदलो संबंद हातूंतल्यान दिसून येता. ताची कविता ताचे कादंबरी इतली नामनेची नासली तरी ताच्या गद्य कृतींक तातूंतल्यान पळोवपाची एक पुरक नदर मेळटा. कवितां वरवीं वाचप्यांक ताच्या विचारांनी आनी भावनांनी चड संक्षिप्त आनी गितात्मक स्वरुपांत खोलायेन घुसपाची संद मेळटा आनी तातूंतल्यान ताचे अंतर्निहीत संवसारीक नदरेची सुलूस मेळटा.
हमन हेसाचो काव्य प्रभाव आनी ताचें दायज जायत्या तरांनी पळोवं येता. भितरल्या आत्म्याचो सोद घेवपी ताची कविता मनशाचे मानसीकतायेचेर अंतर्निरिक्षणात्मक आनी चिंतनशील शैलीन तपासणी करून जायत्या लेखकांक प्रेरणा दिता. ताच्यो कविता अर्थाचो सोद, आत्मगिन्यानाचो सोद, सगळ्या गजालींचो परस्पर संबंद अशा सार्वत्रीक विशयांक स्पर्श करतात. ह्या विशयांचेर ताची आध्यात्मीक आनी तत्वगिन्यानी अंतर्दिश्टी वाचप्याक आपले वटेन ओडटा. सैम आनी पारलौकिकता हांचेर भाश्य करपी हेसाचें काव्य सैमाची सोबीतकाय आनी तिची परिवर्तनकारी शक्त ह्या दोन आयामांचोय अभ्यास करता. भूंयप्रदेशांचें गितात्मक वर्णन, सैमीक जग आनी मनशाच्या आत्म्या मदल्या संबंदाचेर भर दिल्ल्यान पर्यावरण आनी सैम कवींचेर तांणी आपली छाप सोडल्या. सैमांतल्यान पारलौकिकतायेची भावना उक्तावपाची ताची तांक फुडल्या अनेक कवींक स्वताच्या कृतींनी अशाच विशयांचेर सोद घेवपाची उर्बा दिता.
अस्तित्ववाद आनी प्रतिसंस्कृतीक चळवळींचेर ताचे काव्यशैलीचो प्रभाव दिसता. 1960 आनी 1970 च्या दशकांतल्या प्रतिसंस्कृतीक चळवळींनी तांतले घटक आपणायले. व्यक्तीमत्व, विसंगती आनी प्रामाणीकताय हांचो सोद त्या काळांत अनेक साहित्य कृतींतल्यान प्रतिध्वनीत जातालो. देखून ताच्या विचारांक आनी तत्वगिन्यानाक तरणाट्यां मदीं असंख्य प्रेक्षक मेळ्ळे आनी ताचो प्रभाव तांच्या साहित्यांत, संगितांत आनी कलेंत दिसून आयलो. ताचे कवितेचो साबार भाशांनी अणकार जाल्ल्यान ताचो वावर संवसारीक प्रेक्षकां मेरेन पावलो.
ताणें आपले पुराय कारकिर्दींत जायत्यो कविता बरयल्यात. ‘द सिझन्स ऑफ द सोल’ ह्या कविता संग्रहांतली ‘स्टेज’ (स्टुफेन), ही ताची कविता वैयक्तीक वाडीच्या वेग-वेगळ्या पांवड्याचो आनी आत्मसाक्षात्काराचे दिकेन वचपाचो प्रवास सोदून काडटा. बदल आपणावपाचेर आनी व्यक्ती म्हूण उदरगत करपाचें म्हत्व हांचेर तातूंत भर दिला. ‘झाडां’ (Bume) हे कवितेंत झाडांचें आध्यात्मीक म्हत्व आनी मनशाच्या आत्म्या कडेन तांचो संबंद हाचेर तो चिंतन करता. झाडां कडेन मनशाक शिकपाक मेळपी एक गिन्यान आसता, तीं बळ आनी सहनशक्ती हांचे प्रतीक, अशी कल्पना तो मांडटा. ‘मदले राती कडेन’ (उम मिटरनाच) ही कविता अस्तित्ववादी निराशा आनी जिणेंतल्या अर्थाचो सोद ह्या विशयांत खोलायेन पावता. तातूंत आत्म्याचो काळोख आनी आध्यात्मीक प्रकाशाची तळमळ हांचो अभ्यास केला. ‘पोरन्या सुर्यांत’ (इन डेर आल्तेन सोने) हे कवितेंत ताणें भूतकाळाची नॉस्टॅल्जिया आनी तळमळाची भावना धरल्या. काळाचो खिणयाळो स्वभाव आनी यादींची सोबीतकाय हांचेर तातूंत चिंतन जाता. ‘परीकथा’ (दास मार्चेन) हे कवितेंत कल्पनेची शक्त आनी कथाकथनाच्या परिवर्तनकारी स्वरुपाचो अभ्यास केला. संवसाराची आमची धारणा आनी तातूंतल्यान आमची सुवात घडोवपाक परीकथांची भुमिका कितली आसा हाचेर तातूंत चिंतन मेळटा.
ताची ‘तुजे विणां’ (Ohne dich) नांवाची एक सोबीत आनी अंतर्निरिक्षणात्मक कविता म्हाका बरीच भावता. मोग, लुकसाण, आनी म्हत्वाच्या मनशाचो वियोग जिविताचेर कसो परिणाम करता हांचेर ही कविता. तातूंत पयस गेल्ल्या मनशा विशीं विरह आनी तळमळाची भावना दाखयल्या. थडग्याच्या फातरा वरी आपले वटेन पळोवपी उशें, ह्या सुरवातीच्या ओळींनी आयिल्ली रितेपणाची भावना होच कवितेचो केंद्रीय विशय. ताणें पुराय कवितेंत मोगिकेच्या गैरहाजेरीचो परिणाम दाखोवपा खातीर जित्यो-जिव्यो प्रतिमा वापरल्यात. देखीक, ‘हुमकळायिल्ल्या दिव्याक लागता काजळी.’ भावनीक अस्थिरतायेंत तो खोलायेन भितर सरता आनी भायल्या वातावरणा कडेन ताचो संबंद जोडून, ‘आनी म्हजे सरभोंवतणी शितळ रात स्तब्ध जाता’ अशें सांगता. ‘आतां हांव पियेतां दर एका आनंदांत वेदना/आनी वीख दरेक मदिरेंत,’ ह्या ओळींतल्यान ताची उत्कट भावना कशी बावून गेल्या हें दिसता. ही एक मार्मीक कविता जातूंत हेस वाचप्यांक मोग आनी ताच्या लुकसाणाचे परिवर्तनकारी शक्तीचेर चिंतन करपाक लायता.

तुजे विणां

म्हजे उशें पळयता म्हजे वटेन राती कडेन
थडग्याच्या फातरा वरी रितें;
केन्नाच दिसूंक नाशिल्लें म्हाका
इतलें आसत कोडू
एकटो आसप,
तुज्या केसांनी न्हिदून पडनासतना.

पडून रावतां हांव एकटोच ह्या शांत घरांत,
हुमकळायिल्ल्या दिव्याक लागता काजळी,
आनी हळूच पातळायतां म्हजे हात
तुजे भोंवतणी घालूंक,
आनी चेपतां हळूच म्हजें गरम तोंड
तुजे वटेन, आनी घेतां उमो म्हजोच,
थकून आनी दुबळेपणान-
मागीर अचकीत म्हाका जाग येता
आनी म्हजे सरभोंवतणी शितळ
रात स्तब्ध जाता.
जनेलांतलें नखेत्र स्पश्टपणान चकचकता-
खंय आसात तुजे केंस भांगराचे,
खंय आसा तुजें म्होंवाळ तोंड?

आतां हांव पियेतां दर एका
आनंदांत वेदना
आनी वीख दरेक मदिरेंत;
इतलें कडू आसतलें हें म्हाका केन्नाच कळूंक नाशिल्लें
एकटोच आसप,
एकटो, तुजे विणां.

शैलेंद्र मेहता
98206 54233