कोंकणी लोकसंस्कृतायेंतलीं ‘जिवाणीं’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

तोमरे दोन तोंडाचें माळूण! सदा कोणाची तरी खबर सांगून म्हजे कडेन फणफणटालो. “आरे! ह्या बोटा वयली थुकी त्या बोटार करपाक मरे तो सामको कापाज! हाचेर विस्वास दवरलो आनी हांव मरे त्रासांत पडलों!”. सदान आपल्या पोटांतलो सगळो ओग भायर काडलो.
“सदा! दोन तोंडाचें म्हण माळूण आसता रे? हांवें केन्नाच पळोवंना मरे?” वातावरण मातशें ल्हवपीक करपाक हांवें म्हणलें.
“आरे! तो एक वाक्प्रचार! माळूणाचें तोंड आनी शेंपडी एक सारकीं दिसतात. दोनूय चेपटीं. म्हणटगीर तोंड खंयचें आनी शेंपडी खंयची हें पयस रावन कळना. त्या खातीर जो मनीस आयज एक उलयता आनी मागीर दुसरेंच उलयता ताका दोन तोंडाचें माळूण म्हणटात. आयचे भाशेंत सांगतलो जाल्यार ‘यू-टर्न’!”
माळूण, हेंवाळीं, दिवड, हार, सोरोप, गांयडोळ अशा सरपटत वचपी जीव-जिवाण्याचेर कोंकणींत साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
‘कोंगो खाता रोव आनी हेंवाळ्याक बाबड्याक बडयतात’ ही एक कोंकणींतली फामाद म्हण. हाचो अर्थ कर्तूब करता एकटो आनी ताची ख्यास्त मात भलत्याकच मेळटा. शेताचे देगेर आशिल्ले न्हंयंत कोंगे आसतात तशेंच ते न्हंयंत हेंवाळींय आसतात. शेतकारान शेतांत घाल्लो रोव खावपाक कोंगे शेतांत येतात, त्याच बराबर शेतांत रोव खावपाक आयिल्ल्या हुंदरांक खावपाक हेंवाळींय येतात. कोंगे बारीक आशिल्ल्यान शेतकाराक तांचो दुबाव येना, ताका दिसता तें हेवाळें! रोव खावपाक आयलां हें समजून तो हेंवाळ्याक बडयता. खरेपणीं रोव खावपी हुंदरांक खावपाक हेंवाळें शेतांत आयिल्लें आसता.
‘हार उडटा म्हण गांयडोळ उडटा’, ‘तोळ उडटा म्हण गांयडोळ उडटा,’ ‘हार गेलो म्हण गांयडोळ गेलो पांया पोंदा चिड्डून मेलो’ वा ‘दिवड धांवता म्हण गांयडोळ धांवता’ ह्योवूय कोंकणींतल्यो फामाद म्हणी. आपले तांकी परस चड व्हड मनशाची नक्कल वा बरोबरी करूंक सोदता आनी मागीर ताचें हांशें जाता, ताका ही म्हण वापरतात.
कोंकणींत दिवडाचेर कांय म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात. ‘दिवड मातलो म्हण ताका फोडा करूंक येता?’ जसो गांयडोळ दिवडा कडेन बराबरी करूंक शकना तशेंच दिवड कितलोय मातलो तरी ताका सोरपा वरी फोडा करूंक येना. जण एकल्यान आपली पातळी वळखून वागचें असो ताचो अर्थ.
‘दिवड खांवचे गांवांत मदलो कुडको खांवचो’ ही एक अशीच अर्थपूर्ण म्हण. जेन्ना मनीस परक्या गांवांत वता, थंयच्यो चालीरिती ताका खबर नासता तेन्ना तातूंतली आपल्याक चड बादना ती चाल आपणावची हो ते म्हणीचो अर्थ.
‘दिवडान बेब्याक गिळिल्ले वरी खाता’- रूच घेतासतना, धड चाबिनासतना, भकाभक खाता वा बरें लागलें म्हण जो चड जेवता आनी मागीर जिरलें ना म्हण खरस काडटा ताका लेखून ही ओपार मारतात.
माळूण, हार (अजगर) असले सरपटत वचपी प्राणी पोटभर खातगीर ओग्गी पडून रावतात. पोटभर जेवतगीर मनशाकय अशीच सुस्ती मारता आनी कांयच करन कशें दिसना. तेन्ना तो “जेवतगीर मात हांव माळूण आं” अशें म्हणटात.
‘आशाढांतले गांयडोळ’ म्हण एक वाक्प्रचार कोंकणींत आसा. जेष्ट आनी आषाढ म्हयन्यांत उटंगाराचो पावस पडटा आनी भायर सगळ्याक थंडसाण आसता. ह्या वेळार गांयडोळ आपल्या बिळांतल्यान खाण खावपाक भायर येतात. पावसाच्या उदका बराबर व्हांवन येतात ते बारीक जीव खावन हे गांयडोळ बरे टुणटुणीत जातात आनी मागीर ते आपली तुळा सोरपा कडेन करतात. हो तांचो नेट भाद्रपद मेरेन चलता. मागीर कडक वत पडटा आनी गांयडोळांक भायर सरपाक मेळना आनी ते आशिल्ले तशे सुकून वतात. जेन्ना मनशाक अचकीत धनलाभ जाता तेन्ना तो आपली तुळा गर्भश्रीमंत लोकां कडेन करता. तांचे भशेन नेट दाखयता. पयशे सोंपतगीर तो आशिल्लो तसो आपल्या मूळ पदार येता. असल्या मनशांक ‘आशाढांतले गांयडोळ’ म्हणटात.
सोरोप ह्या प्राण्यांक लोकमानसांत खूब व्हडलें स्थान आसा. प्रत्येक वाठारांत त्या जाग्याची राखण करपाक एक सोरोप आसता असो समज आसा. गांवगिऱ्या वाठारांनी कांय कडेन सोरोप म्हणिनासतना ताका ‘व्हडलो’ अशें म्हणटात. तो हरशीं कोणाचेय नदरेक दिश्टी पडना पूण भश्टकार बी जायत जाल्यार तो भायर सरता असो समज आसा. सोरपाच्या जर खंय कोणय वाटेक वचत जाल्यार तो डूख धरून रावता आनी मागीर ताचो बदलो घेता. अशा डूख धरून रावपी, बदलो घेवपी मनशाकय ‘तो मरे सारको सोरोप आं!’ अशें म्हणटात.
सोरपाचेर कोंकणींत साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात. ‘सोरोप म्हणूं नये धाकलो आनी फिरंगी म्हणू नये आपलो’, वा ‘सोरोप म्हणूं नये धाकलो आनी घोव म्हणू नये आपलो’- कोणय आपलो मूळ सबाव सोडिना, तांचेर पातयेवन रावंक जायना अशें दाखोवपी ह्यो म्हणी. सोरपाचेर कांय वाक्प्रचार मेळटात ते अशे:
दांत काडिल्लो सोरोप- सोरपाचें वीख खंय ताच्या दांतांत आसता. वीख हीच ताची शक्त आनी तें कोणाकय जिवाचेर येवंक शकता. तेच खातीर ताका सगळे भियेतात. ताचे पासून पयस रावतात. दांत काडटगीर ताच्यांत आनी हेंवाळ्यांत फरक कितें? जेन्ना सत्ते वयल्या मनशाची सत्ता वता तेन्ना ताका दांत काडिल्लो सोरोप अशें म्हणटात. थोडे आपल्या जुवानपणांत खूब आडांगी आनी मस्ती आसतात. पूण म्हातारे जातगीर तांची ती शक्त वता तेन्नाय ही ओपार मारतात.
सोरोप उशाक घेवन न्हिदप – व्हडल्या संकटा सांगाताक आसप वा व्हडल्या संकटाक पोसप.
जिवाण्यांचेर कोंकणींत खूब म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात. ह्या माणकां मोतयांचो वापर साहित्यांत जावंक जाय.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751