भांगरभूंय | प्रतिनिधी
‘शिगमो’ हो गोंयकारांचो वर्साचो निमणो असो एक आनंदाचो उत्सव. ताका सण परब म्हणूं येता. फाल्गून म्हयनो लागलो की शिगम्याची सुलूस लागता. आमी गोंयकार तर माघ म्हयन्या उपरांत वर्साचो बारावो म्हयनो ‘शिगमो’ म्हणटा. ह्या म्हयन्यांत शिगम्या वांगडाच वसंत रुतू येतलो हे लोकांकूच न्हय तर हेर सुकणीं-सावदांक आपोआप कळटा. कोगूळेचो गावपाचो ‘कुहू कुहू’ आवाज फांतोडेर कानार पडटा.
गोंय राज्यांतल्या फोंडें, साश्टी, केपें, सांगें, धारबांदोडें, मुरगांव, काणकोण ह्या दक्षीण जिल्ल्यांतल्या तालुक्यांतल्या गांव वाठारांनी पारंपारीक शिगमो फाल्गून शुद्ध नवमी तिथीक सुरू जावन होळी पुनवेक सोंपता. जाल्यार उत्तर गोंयांतल्या सत्तरी, दिवचल, बार्देस, पेडणें, तिसवाडी ह्या तालुक्यांनी होळी पुनवेन शिगमो सुरू जाता.
महाराष्ट्र-कोंकणी वाठारांत होळी पेटोवपाची प्रथा आसा. जें वायट आसा तें जळून वच्चें, दुश्टांचो नाश जावचो असो त्या फाटल्यान हेत आता. गोंयांत मात होळी मनवपाची पद्दत वेगळी आसा. होळी म्हणून सुपारेचें झाड (माडी), भिरंड ना जाल्यार हेर जंगली जितें झाड कापून तें धोल-ताशांच्या आवाजा सयत गांवांतल्या शिगमो खेळपाच्या मांडा कडेन वा देवळा लागसार होळी जमनींत पुरोन उबी करता. तिची पुजा करता. त्या दिसा सावन शिगमो सोंप मेरेन होळी लागसार गांवचे तरणाटे रात जागोवन होळी राखपाची परंपरा आसा.
होळी, शिगमो म्हणलो की म्हाका याद जाता ती आमच्या भुरगेपणांतल्या शिगम्याच्या सण परबेची. त्या तेंपार शिगम्याक एक व्हड पारंपारीक म्हत्व आसलें. आतां तें म्हत्व कमी जालां आनी मिरवणुको, लोक कलांच्यो सर्ती, चित्ररथांची मिरवणूक शारांतल्यान काडप अशें शिगम्याचें सगळेंच रूप बदलून गेलां.
गांवगिर्या वाठारांत मात आजुनूय लोकांनी शिगम्याची परंपरा आसल्या त्या रुपांत तिगोवन दवरल्या. त्या वेळार होळी व्हरपाक सर्वण गांवचे जाणटे, तरणाटे धोल घेवन वाजयत वाठादेव येवन कुळागरांतली माडी होळी म्हणून व्हरताले. होळी खातीर वेंचिल्ले माडयेची पुजा केल्या उपरांत ती माडी सात-आठ तरणाटे खांदार घेवन धोल बडयत सर्वण गांवांत व्हरून देवळा लागसार पुजताले. आजून ही प्रथा चालू आसा पूण तरणाट्यांची उमेद कमी जाल्या. म्हाका याद जाता ती शिगम्या वेळार आमच्या वाठादेव गांवांत शिगमो खेळपाचो मांड आसलो. त्या जाग्याक ‘तळपेर’ म्हणटाले. मार्च म्हयन्यांत इस्कोलाच्या परिक्षांक उणे ते 20- 25 दीस आसताले. ताका लागून आमी भाव रातचे अभ्यासाक बसताले, तेन्ना तळपेर तरणाटीं भुरगीं आनी तालगडी शिकोवपी जाणटे शिगम्याच्या खेळाची प्रॅक्टीस करताले. तो व्हड आवाज इतल्या नेटान कानांत पडटालो की अभ्यास करप कठीण जाताले.
तळपेर होळयेच्या सण परबे पयलीं उण्यांत उणे धा-बारा दीस शिगमो खेळपाची प्रॅक्टीस चलताली. तालगडी, मोरूलो हे लोकनृत्याचे खासा प्रकार. वाठादेवावयले दत्ता-म्हादेव-म्हादयकार रामा मांद्रेकार, शशी मातोंडकार आनी हेर तांचे वांगडी मोरुलो प्रॅक्टीस करतना ‘आमचो मोरुलो बम्पार जायS’ अशे म्हणत तालांत नाचताले.
होळयेच्या दुसर्या दिसा गांवांतले काय तरणाटे ‘चोर’ म्हणून येताले. केळीचे घड, माडयो तशेंच हेर वस्तू चोरून व्हरप. तिसर्या आनी चवथ्या दिसा गांवांतलीं भुरगीं, तरणाटे शबय शबय करीत घरान घर फिरताले. तांकां केळीं, पयशे दिवपाचे ‘आमी आयल्या वर्सान, पयशे घाला बोल्सांत’ अशें तोंडान म्हणून ‘शबय s शबय s’ अशी ललकारी दिवप. धनगर लोक पांच-स जाणांचो पंगड घेवन गांवांतल्या घरांनी फिरताले. वाद्यांच्या आवाजा सयत धनगर नृत्य गीत सादर केल्या उपरांत तांकां नाल्ल ना जाल्यार पांच रुपया दिवप.
चवथ्या दिसा रोमटां मेळ सर्वण गांवा सावन वाठादेव येतालो. धोल, ताशे, झांज अशीं वाद्यां घेवन दर एकल्याच्या घराच्या आंगणांत तालगडी, मोरुलो हीं लोकनृत्यां करून ‘तळी’ घेताले (तांदूळ, नाल्ल). म्हाका याद जाता ती 1960 ते 1965 सालांतल्या शिगम्याच्या खेळाची. सर्वण गांवांत त्या वेळार स्व. अनंत खाडिलकर गुरूजी भिंवा सावंत हांच्या घराचे पडवेर शाळेचे वर्ग घेताले. गांवांतले लोक ‘खाडिलकर गुरूजी’ म्हणून तांकां व्हड मान दिताले संस्कृती आनी शिक्षण मळार गांवच्या भुरग्यांक तांणी मुखार हाडले. तालगडी-मोरूलो हे नृत्य प्रकार तांणी शिकयले.
खाडिलकर गुरूजी हे नामनेचे स्वातंत्र्य सैनीक उत्तम संगीत – नाट्य कलाकार. शिगम्याक पंगडा वांगडा पेटी वाजोवन लोक गितां गांवांतल्या घरान घर सादर करताले. तांकां झांज वाजोवपाची साथ गांवचे रेजिदोन दत्ता गोपी सावंत हे करताले. त्या तेंपा वयले शिगम्याचे रोमटां मेळ आतां पळोवपाक मेळना. लोक संस्कृतीचें दायज मुखार व्हरपाक अशी परिस्थिती पळोवपाक मेळटा. मना-काळजांत खंत जाता. पूण बदलते परिस्थिती मुखार संस्कृती-परंपरा तिगोवन दवरप्यांचे यत्न उणे पडटात.
शिगमो तशे पळोवंक गेल्यार कश्ट करपी, श्रमजिवी लोकांचो एक व्हड आनंदाचो उत्सव. खरीप मोसमाचे पीक घरांत येवन पडटा. आनी हिवाळी पीक घेवपाची तयारी सुरू जाता. ह्यो दोनूय गजाली श्रमजिवी लोकांक नवी उर्बा, उमेद आनी आनंद दिवपी. देखून हो शिगमो आनंदी जावन मौज-मजा करीत मनोवपाची परंपरा रूढ जाली. ह्या सण परबेक सैम सुद्दा व्हडलो येवकार दिता. शिशीर रुतू सोंपतां सोंपतां ‘वसंत रुतू’ येवपाचे वाटेर आसा हें फूल झाडांक फुलांचो बहर येवपाक सुरू जाता, आकाशांत उडपी पक्षी आपल्या सुरेल स्वरांत आवाज करता, कोगळाची मधुर कुहू कुहू स्वरांतली शीळ कानार पडटा. सैमा सयत मनिसूय वर्सांतलो श्रमपरिहार करून नवी उमेद घेवोन नव्या वर्साच्या स्वागताचे वाटेर सज्ज जावन येता. वर्स सोंपलें, शेतां-भाटां तशेंच हेर पिकां बेस बरी आयलीं म्हणून खोस परगाटावन नव्या वर्सा आनी समृद्धताय जावची म्हणून मनांत खोस परगटायत ‘शिगमो’
मनयता. ह्या शिगम्यांतले लोकनृत्याचे खेळ म्हणल्यार नव्या वर्सा ‘वसंत’ खेळपाची नांदी आसता.
असो हो शिगमो! कश्टकरी – श्रमकरी लोकांचो, तुमचो – आमचो, सगळ्या गोंयकारांचो. धर्म – जाती भेद विसरून सगळ्यांक एकठांय हाडपी! नव्या पंचांग वर्साचे नवे संकल्प – येवजण्यो मनांत घोळया, चेहर्याचेर आनंदाची रेशा उमटोवपी, उमेदीची उधळण करपी…. जुन्यो जायत चलिल्ल्या परंपरांची पुसट कांय जायना याद करून दिवपी शिगमो! शबय, शबय ss ओस्सय ओस्सय… अशा कर्णभेदी ललकार्यांचो कानार आवाज घेवन येवपी शिगमो… ताचो नाद मना-काळजांत यादीर याद येता तेन्ना ध्वनीत जावन रावता!
रमेश सावयकार
9637748974
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
