कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतले ‘पांय’
भांगरभूंय | प्रतिनिधी
‘हांतरुण पळोवन पांय पसरप’ ही म्हण आयच्या ज़मान्यांत ती खूब लागू जाता. आयज उठ सूठ आपलें उत्पन्न पळयनासतना कोणूय रीण घेता. रीण काडून सण़ करता आनी मागीर रिणाचे हप्ते फ़ारीक करुंक जायना म्हण्टगीर कपलार हात मारून घेता.
ल सदा मेळिल्लो. आमचो आदलो शेजारी विष्णूची खबर सांगी. विष्णून खंय 20 लाखांचें रीण़ काडून गाडी घेतली. पयले स म्हयने गाडयेचे हप्ते नेमान भरले. मागीर कांय नवीन खर्च उपरासले आनी गाडयेचे हप्ते भरपाचे उरले. निमणे गाडी बँकेन उबारूऩ व्हेली आनी नसतो लजेक पडलो. सदा म्हणूंक लागलो “सभाग्यान हांत़रुण पळोवन पांय सोडपाचे न्हय? आपलें उत्पन्न कितलें? खर्च कितलो कांयच ताळमेळ ना. लोक घेता ताचे परस आपणे म्हारग गाडी घेवप. आतां स्कूटरीन भोंवता.” ही खबर आयकून विष्णूची म्हाका काकूटय दिसली आनी तिडकूय माल्ली. तेच वगतार सदान मारिल्ली ‘हांतरुण पळोवन पांय पसरप’ ही म्हण खूब आवडली.
‘हांतरुण पळोवन पांय पसरप’ ही म्हण आयच्या ज़मान्यांत ती खूब लागू जाता. आयज उठ सूठ आपलें उत्पन्न पळयनासतना कोणूय रीण घेता. रीण काडून सण़ करता आनी मागीर रिणाचे हप्ते फ़ारीक करुंक जायना म्हण्टगीर कपलार हात मारून घेता. ‘हांतरुण पळोवन पांय पसरप’ म्हणजे आपले ऐपती प्रमाण खर्च करप. हांतरुण आंखूड आनी पांय लांब केल्यार पांय जमनीर पडटात. ही म्हण ‘हांतरुण पळोवन पांय पातळावंचे’ , हांतरुण पळोवन पांय सोडपाक जाय’ अशीय घोळटा. कर्नाटक वांठारांत ही म्हण ‘हांतुळातकित पांय निड्डुवुंका’ अशी घोळटा.
कोंकणींत पांयांचेर आदारिल्ल्यो साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
- पांयांचो कांटो काडूंक कुराड कित्याक जाय? ल्हान सान दुयेंसांक वा किरकोळ गजालींक अडचणीक ल्हानसानूच उपाय येवजूंक जाय़. ‘नाखटा कामाक कुराड लायता’ अशेंय म्हणटात.
- पांयांची व्हाण पांयांक बरी, पांयां व्हाण पांयांपोंदा आसपाक जाय़. हलके वस्तूक वा मनशाक केन्ना माथ्यार घेवंचें न्हय. तुकाराम महाराजाचो एक अभंग आसा; ‘मज पामरासी काय थोरपण, पायीं वहाण पायीं बरी’, हाचेर आदारिल्ली ही म्हण. ‘पायां घातील चप्पल हाता घेनात, पांयांतल्यो व्हाणो पायांतुच बऱ्यो दिसतात ’ , हें सांगपी कारवार वाठारांतली ही म्हण
- पांय घट्टी आसल्यार गुडो चडयेत, मन घट्ट आसल्यार खंयीय चडयेत, पांय घट्ट आसल्यार दोंगोर (गुडो) चडूंक जाता. पूण जेन्ना मन घट्ट आसता तेन्ना खंयूय चडून वचूं येता. मनाची शक्त ही व्हड शक्त हें सांगपी ही म्हण.
- पांय चुकल्यार हत्तीय पडटा, व्हडल्या मनशान चूक केली आपल्या धंद्यांत सुदेस, मादेस बाळगिलो ना जाल्यार तो काबार जावंक पावता ही शिटकावणी दिवपी ही म्हण.
- पांय धुयी म्हळ्यारी पांयजणांक मोल इतें? जें काम करपाचें तें सोडून भलत्याच गजालींची उठाठेव करपी मनशाक ही म्हण मारतात. कर्नाटक वाठारांतली ही कोंकणी म्हण.
- पांय पडल्यार मूय काय मरचीना, कोणय सवका सवका चलता ताका हीओपार लायतात. माटवांतली चाल असोय अर्थ जाता.
- पांयांपोंदची हरयाळी, तीका झरणय ना आनी मरणय ना, दुसऱ्याच्या पांयां सकयल रावन जाका जीण सारची पडटा तांकां पांयांपोंदचे हरयाळीची उपमा दितात.
- पांयां लागिल्लें पुसून उडोवंचें, घाणींत पडिल्लो पांय थंयचे थंय साफ़ करुंक जाय. ल्हान ल्हान गजालींतल्यान व्हडलें व्हडलें किजील उप्रासता. जंयचे थंय ते गजालीचो सोक्षमोक्ष लायिल्लो बरो हें सांगपी ही म्हण.
- पिंजिल्ल्यांत पांय आनी शिजिल्ल्यांत दाय. पिंजिल्ल्यांत पांय वता आनी चड पिंजत रावता. शिजिल्लो जिनस चड धवळीत रावल्यार तो इबाडटा, कामाच्यो भोयो भोयो जातात. तेन्ना ही ओपार मारतात.
- आपल्या पांयांमुळा कुंवाळो कुसता, दुसऱ्या पांयांमुळांतलीं सांसवा सोदता, आपले दोश आपणाक दिसनात. मनीस आपूण कितलोय चुकीचो वागलो तरी सदांच दुसऱ्याची खोट पळयता. हें सांगपी ही म्हण. ‘आपल्या पांयां बगले कितें जळटा तें खबर ना, ‘आपल्या पांयांत वाल घुस्पल्या वा कांटो लागला म्हण दुसऱ्याक विचारता लंगडटा कित्याक काय म्हण?’ ‘आपल्या पायांवेलें मुसळ दिसना पुण दुसऱ्या दोळ्यांतलें कुसळ दिसता’ , ह्यो ह्याच अर्थाच्यो आनीक कांय म्हणी.
- आपणाले पांय आपल्या माथ्यार, आपल्या सकल आसात ते चड दु:ख दितात तेन्ना ही ओपार मारतात. भुरगीं बाळां आपल्या आवय बापायक लेखिनात तेन्नाय ही ओपार मारतात.
- आपले शेंपडेर पांय दवरतकच कळटा, जसो सोरोप शेंपडेर पांय़ पडटकच चाबता तसो मनशाक आपणाक त्रास जातगच कळटा.
- दुखावल्लो पांय सदांच कुड्डो, जो पांय दुखावल्लो आसता तो हटकून आपटता हो आमचो सदांचो अणभव. एक दुर्दैव दुसरें दुर्दैव हाडटा. तें एकसुरें केन्नाच येना.
- आपणेंच आपल्या पांयांर कुराड मारुन घेवप. आपल्याक खबर आसून लेगीत जो त्रासांत पडटा ताका लेखून ही म्हण वापरतात.
- हात पांय रावले, कितें करुं बायले?, हातापांयांनी कांय जायना, सामको अडचला अशी स्थिती.
- पांय बरे आसल्यारी होणांक (व्हाणांक) इतें भिक, पांय जर बरे आसत तर व्हाणो घालपाक कश्ट पडनात, हें सांगपी ही म्हण.
- पांयां दुकि जाल्यारि कागद बरवंचाक जाइना वे? पांय दुखल्यार पत्र बरोवपाक त्रास पडनात. ह्या म्हणी फ़ाटली काणी अशी. एक खेड्यांतलो मनीस एका सुशिक्षीत मनशाकडेन गेलो आनी ताका आपलें मात्शें पत्र बरोवन दी म्हण़ पाथारपाक लागलो. तेन्ना त्या सुशिक्षीत मनशान आपलो पांय बरो ना म्हण सांगलें. तें आयकून तो खेडवळ मनीस ताका म्हणपाक लागलो, आरे पत्र हातान बरोवपाचें आसता पांयांन न्ही. ताचेर तो सुशिक्षीत मनीस म्हणूंक लागलो. बरोबर तुमचें पत्र हातांनूच बरोवंचेलें आसता, पूण तें पत्र ज्या गांवांत पावतलें थंय वाचून दाखोवपाक म्हाकाच वच्चें पडटलें कारण म्हजें अक्षर दुसरे कोणाकूच वाचपाक येना.
- राजागेलें पाटोळें (दुपाचणें,उपरणें) मडवळालें पांयपुसणें, राजालें महावस्त्र रसमी आनी मोलादीक खरें पूण मडवळालेखीं ताका बाकीच्या धुवपाक आयिल्ल्या कपड्यां इतलेंच म्हत्व. मागीर ताचेकडल्यान त्या वस्त्राचो दुरुपेग जावं येता. भाटकाराक आपलें भाट मोलादीक पूण मुंडकार आनी चाकर ताचो विद्वाट लायतात तेन्नाय ही म्हण वापरतात.
(मुखार चलता)
सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
