भांगरभूंय | प्रतिनिधी
आमच्या तरणाट्यांनी राजकारणाक एक ‘वायट घटक’ म्हूण पळोवपाचें थांबोवन, ग्रामसभेक आपलें मुखेल नागरी कर्तव्य मानपाक जाय.
लोकशाय हो केन्नाच फकत पळोवपाचो खेळ नाशिल्लो. पूण आमच्या प्रजासत्ताकाच्या मुळावणानूच मुखेल खेळाड्यांनी हो खेळ सोडून दिल्लो दिसता. खंयचेय सादे ग्रामसभेंत वचून पळयात, मुखार कांय पंचायत वांगडी बशिल्ले आसतात, उरिल्ल्या कदेलांचेर कांय नेमान येवपी लोक आसतात आनी बसकेचो अजेंडा फकत एक प्रशासकी औपचारिकताय म्हूण रोखडोच सोंपयतात. अर्थपूर्ण भासाभास खूब उणी जाता आनी आमच्या संविधानाच्या निर्मात्यांनी जे सजीव, निर्णय घेवपी गांव-सभेचें सपन पळयिल्लें, तें फकत ‘टिक-मार्क’ करपा पुरतेंच उरलां, अशें दिसपाक लागलां. ह्या सभांनी सगळ्यांत कमी प्रमाणांत जे दिसतात ते तरणाटे.
गोंया सारक्या राज्यांत, जंय सुशिक्षित आनी पुरोगामी विचारांचे शेंकड्यांनी तरणाटे आसात, थंय थळाव्या स्वयंचलीत संस्थेच्या कामांत हे तरणाटे पिळगेचो आवाज नासप, ही एक खूब व्हडली संद व्हगडायिल्ले वरीं आसा. पूण ही आडनदर पयस करपाक सगळेंच तरणाटे सारके तयार नात. राज्यशास्त्र शिकपी विद्यार्थी आनी पदवीधरां कडेन गोंयच्या पंचायतींचें चित्र पुरायपणान बदलपाची एक अलौकीक शक्त आसा. आपलें पुस्तकी गिन्यान थळाव्या वावरांत हाडून, कायद्याची जाण आशिल्ले हे तरणाटे आमच्या गांवांनी म्हत्वाची जापसालदारकी, पारदर्शकताय आनी अर्थीक स्वयंपूर्णताय हाडूंक शकतात.
संविधानिक नदर
आमी ग्रामसभे पसून पयस रावन कितें व्हगडायतात, हें समजून घेवपा खातीर थळाव्या स्वयंचलीत संस्थेच्या मुळां कडेन पळोवपाची गरज आसा. 1992 वर्साची 73 वी घटना दुरुस्ती ही एक खूब म्हत्वाची घडणूक आशिल्ली. हातूंतल्यान पंचायती राज संस्थांक संविधानिक दर्जो मेळ्ळो आनी ग्रामसभेक लोकशायेच्या कार्यपद्दतीचो मूळ घटक म्हूण अधिकृत मान्यताय मेळ्ळी.
राजकी तत्त्वज्ञानांत आमी ‘प्रातिनिधिक लोकशाय’ आनी ‘सहभागी (वा चर्चात्मक) लोकशाय’ (Participatory or Deliberative Democracy) हांच्या मदल्या वेगळेपणाचेर सदांच भासाभास करतात. प्रातिनिधिक वेवस्थेंत नागरीक फकत दर पांच वर्सांनी मतदान करतात, आपलो अधिकार वेंचून आयिल्ल्या अधिकाऱ्यांच्या हातांत दितात आनी बऱ्याची आशा बाळगितात. हाका लागून सत्ताधारी आनी जनता हांचे मदीं अंतर निर्माण जाता आनी भ्रश्टाचार तशेंच हुकूमशायेक वाव मेळटा. दुसरे कडेन सहभागी लोकशाय—जीन जेक्स रुसो सारक्या विचारवंतांनी मांडली — तांच्या मतान, खऱ्या अर्थान स्वातंत्र्य आनी सुशासन तेन्नाच शक्य आसा, जेन्ना नागरीक आपल्या दीसपट्ट्या जिविताचेर प्रभाव करपी कायदे आनी निर्णयांत सरळ वांटो घेतात. सहभागी लोकशाये खातीर ग्रामसभा हें भारतांतलें सगळ्यांत व्हडलें व्यासपीठ आसा. जेन्ना नागरीक, चड करून तरणाटे, ग्रामसभेक हजर रावनात, तेन्ना ते अप्रत्यक्षपणान पंचायत वांगड्यांक सगळी सत्ता दितात. हातूंतल्यान सहभागी सत्तेची सुवात प्रातिनिधिक उदासीनताय घेता.
राज्यशास्त्र शिकप्यांचें म्हत्व
खास करून राज्यशास्त्र शिकपी तरणाट्यांचेरच कित्याक भर दिवंची? कारण प्रक्रियेचें गिन्यान नासताना फकत इत्सा आसून उपयोग ना. एखाद्र्या साद्या नागरिकाक पंचायतीच्या अन्यायकारक निर्णयाचो राग येवंक शकता आनी तो आवाज उठोवंक शकता. पूण राज्यशास्त्राचो विद्यार्थी तो राग योग्य कायदेशीर प्रक्रियेंतल्यान कसो मुखार व्हरचो हें बेस बरें तरेन समजता.
हे विद्यार्थी संविधान, प्रशासकीय कायदे आनी मुळाव्या संस्थेंचे नेम-कायदे शिकतात. बसका कायदेशीरपणान कशी आपोवची, सभेची गणपूर्ती कशी आसची, थाराव कसो मांडचो आनी ‘म्हायती अधिकार’ कायद्याचो वापर कसो करचो, हाची तांकां जाण आसता. जेन्ना एखाद्री पंचायत गुपीतपणान खंयचोय घुस्पागोंदळाचो थराव वा बेकायदेशीर बांदकामाक मान्यताय दिवपाचो यत्न करता, तेन्ना कायद्याची जाण आशिल्लो तरणाटो उबो रावन नेमावळीचो संदर्भ दिवन जाब विचारूंक शकता. ते फकत भावनेच्या भरात वाद घालिनात; ते कायद्याच्या आदारान मुद्दे मांडतात. हे प्रक्रियेचें गिन्यान भ्रश्टाचारा आड राखण आनी पारदर्शकताय हाडपी शस्त्रा वरीं काम करता. ‘कोण पळयना’ ह्या समजान पंचायत वांगडी कायदे मोडून फुडें वचूंक शकनात.
गोंयची भूंय राखप
आयज गोंयांत जायत्यो चळवळी आनी निदर्शनां पळोवपाक मेळटात. राज्यांतले नागरीक आपली भूंय, रान, इतिहासीक सुवाती आनी सैमाक बेकायदेशीर मेगा-प्रकल्पां कडल्यान आनी वाडट्या वेपारीकरणा कडल्यान वाटावपा खातीर रस्त्यार देंवतात. निदर्शनां करप हो लोकशायेंतलो अधिकार जरीं आसलो तरीं, ती एक प्रतिक्रिया आसा हें समजून घेवप गरजेचें आसा. मान्यताय मेळिल्ल्या बेकायदेशीर कामाक आडावपाचो एक निमाणो यत्न आसता.
हांगाच राज्यशास्त्र शिकपी तरणाटे क्रांतीकारी बदल हाडूंक शकतात. अशे चडशे वादग्रस्त प्रकल्प ग्रामसभेची उणी हजेरी पळोवन गुपीतपणान पंचायत सभेंत ना हरकत दाखलो वा थाराव संमत करून सुरू जातात.
आमच्या राजकारणाची जाण आशिल्ल्या तरणाट्यांनी आपल्या ग्रामसभांनी वांटो घेतलो जाल्यार ते असले प्रस्ताव मान्यताय मेळचे पयलींच नियाळूंक शकतात. कायदेशीर आक्षेप घेवन, सैमाचेर जावपी परिणामांच्या मुल्यांकनाची मागणी करून आनी सभे वेळार संसदे वरीं प्रस्न विचारून ते बेकायदेशीर कामां मुळांतूच आडावंक शकतात. गोंयचे भूंयेची जावपी लुबाडणूक ग्रामसभेंत आडावप हें न्यायालयांनी वा रस्त्यार वर्सांचीं वर्सां झगडपा परस चड प्रभावी आसा.
बेकायदेशीर कामां आडावपा वांगडाच, पंचायतींक अर्थीक नदरेन सक्षम आनी स्वयंपूर्ण करपाची उमेद आनी दृश्टी ह्या तरणाट्यां कडेन आसा. सद्या जायत्यो पंचायती सरकारी अनुदानाचेर आदारून आसात, जाका लागून तांचो स्वायत्त अधिकार आनी विकासाची शक्त मर्यादित जाता.
उपाय सुचोवंक शकतात
राज्यशास्त्र आनी लोक प्रशासन शिकपी विद्यार्थ्यांक थळावी कर- वेवस्था, साधनसंपत्तीचो वापर आनी लोकनीती हांची जाण आसता. ते गांवांत महसूल वाडोवपा खातीर नवें आनी सतत्त्यान येणावळ हाडपी उपाय सुचोवंक शकतात. थळाव्या पर्यटनाचें योग्य वेवस्थापन करप वा गांवांतल्या साधनसंपत्तीचो बरो वापर करप. जेन्ना पंचायत अर्थीक नदरेन सक्षम जाता, तेन्ना ती दुर्बळ घटकांच्या कल्याणा खातीर, मुळाव्यो साधन-सुविदा सुदारपा खातीर आनी विद्यापीठांत शिकयल्ल्या धोरणांची अंमलबजावणी करपा खातीर स्वता योगदान दिवंक शकतात.
गोंयांत मानव विकास आनी सुशासनाच्या सगळ्या निर्देशांकांनी भारतांतलें पयलें राज्य जावपाची तांक आसा. आमचे कडेन साक्षरताय आसा, लोकसंख्या मर्यादित आसा आनी आमची संस्कृतीक वळखय बळिश्ट आसा. पूण गांवगिऱ्या मळाचेर आमी अशक्त आनी उदासीन आसल्यार उंचेल्या पांवड्या वयल्या राज्याचें सुशासन मेळोवप शक्य जावचें ना.
आमच्या तरणाट्यांनी राजकारणाक एक ‘वायट घटक’ म्हूण पळोवपाचें थांबोवन, ग्रामसभेक आपलें मुखेल नागरी कर्तव्य मानपाक जाय.
आतां राज्यशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांनी वर्गांतल्यान भायर सरून पंचायतींच्या सभांनी वचपाची वेळ आयल्या. जेन्ना तरणाटे आपलें गिन्यान वापरून कठीण प्रस्न विचारतात, प्रशासकीय नेमांची अंमलबजावणी करतात आनी नवीं धोरणां सुचायतात, तेन्ना ते फकत आपलो गांवूच बदलिनात, ते गोंयचो फुडार राखतात. चला, आमच्या ग्रामसभेंची परत एकदां पुनर्बांदणी करूया, पारदर्शक कारभार सुनिश्चित करूया आनी खाची कोनशांतल्यान एक खऱ्या अर्थान सक्षम आनी सहभागी लोकशाय उबी करूया.
(लेखक प्राध्यापक आसात.)
सुशांत रोहिदास वेळीप
9370251871
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
