नंदीनागरी लिपीच्या इतिहासाचेर चिंतन

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आतां ही लिपी दिसपट्ट्या वापरांत नासली तरीय हजारांनी शिलालेख आनी हातबरपांत तिची उपस्थिती आशिल्ल्यान, दक्षीण भारताचो मध्ययुगीन इतिहास समजून घेवपा खातीर हे लिपीक खूब म्हत्व आसा. 

शेंकड्यांनी वर्सां दक्षीण भारतांतलें बौद्धीक आनी आध्यात्मीक जिवीत, कांय जाणांक परकी आनी कांय जाणांक आपली अशें दिसपी, लिपीच्या फाटीर उबें आशिल्लें. नागरी लिपी- कुटुंबा विशींची सर्वसाधारण धारणा जरी चड करून उत्तर भारता सांगाता जोडिल्ली आसली, तरी ‘नंदीनागरी’ ही लिपी मात एक अत्यंत प्रगत आनी वैशिष्ट्यपूर्ण अशी ‘दाक्षिणात्य उत्क्रांती’ म्हूण उठून दिसता; जिणें संस्कृत भाशेचें मुख्य केंद्र आनी दक्कनचें पठार हांचें मदलें भाशीक घळ सांदपाचें काम केलें.

नंदीनागरी लिपीचो इतिहास पळयतना आमकां केवळ लिपीचो वा बरोवपाचे पद्धतीचो इतिहास न्हय तर ताच्या परस चड खूब कितें दिसता. हे लिपयेंत आमकां साम्राज्याच्यो कथा दिसतात, तत्त्वगिन्यान दिसता, तत्त्वगिन्यानाची राखण दिसता, दक्षीण भारतान संस्कृता कडेन सादिल्लो मार्ग तशेंच संस्कृता पासत वेंचिल्ली भायरी (भायल्यान पळोवपांत येवपी) अस्मिताय दिसता. हे लिपयेंतल्यान आमकां दक्षिण भारतांत वाडिल्ली संस्कृत भाशेची परंपरा बी दिसता.

(केवळ दक्षिण म्हणप सारकें जायना कारण ही लिपी इतिहासिक नदरेन पळयल्यार महाराष्ट्रांतूय तशेंच गोंयांतूय लोक वापरताले, खास करून विजयनगर साम्राज्याच्या शासना वेळार.)

मौर्य वंशाच्या शासना वेळार (क्रिस्त- पूर्व तिसऱ्या शेंकड्यांतल्यान पयल्या शेंकड्या मेरेन), खास करून सम्राट अशोकाच्या (मौर्य वंशाचो तिसरो सम्राट) काळार, ब्राह्मी नांवाची एक लिपी तयार जावन वयर सरिल्ली. सुरवातेक लोक ती लिपी प्राकृत भास बरोवपा खातीर वापरताले आनी हाचे पुरावे आमकां सम्राट अशोकाच्या भारत भर विंगड विंगड वाठारांनी शिंपडिल्ल्या प्राकृत शिलालेखांतल्यान आनी अभिलेखांतल्यान मेळटा. तेन्ना संस्कृत भास आनी संस्कृत वाङ्मय चड करून तोंडी परंपरेंतल्यान पिळग्यान पिळगी मुखार सरताली. मागीर ल्हवल्हव करून लोक संस्कृत भासूय ब्राह्मी लिपींतल्यान बरोवन काडपाक लागले आनी संस्कृत भाशेचोय प्रसार लेखीव रितीन जावंक लागलो. काळाच्या प्रमाण आनी मनशांच्या बदलत्या हातबरपा प्रमाण ब्राह्मी लिपीय बदलूंक लागली आनी तिचीं प्रादेशीक रुपां निपजूंक लागलीं. पांचशीं वर्सां बदलून बदलून गुप्त साम्राज्याच्या काळार (क्रिस्त-उपरांत तिसऱ्या शेंकड्यांतल्यान पांचव्या शेंकड्या मेरेन) ‘गुप्त-ब्राह्मी’ म्हूण तिचें एक प्रादेशिक रूप वयर सरलें. 

(सिद्धमातृकेंतल्यान काश्मीरची शारदा लिपी (शारदा लिपयेंतल्यान पंजाबीची गुरुमुखी लिपी आनी पहाडी वाठाराची टांकरी लिपी निपजल्यात), बंगालची बंगाली लिपी, मिथिलेची तिरहुता लिपी, आसमची असमी लिपी, तिब्बतची तिब्बती लिपी ह्योय लिपी निपजल्यात.)

गुप्त-ब्राह्मी लिपींत आनिकूय बदल घडून तिनशीं वर्सां उपरांत ‘सिद्ध-मातृका’ वा ‘सिद्धम्’ म्हूण एक लिपी तयार जाली (त्या काळार ही लिपी हिंदू आनी बौद्ध धर्म मानपी लोक आपले धर्मग्रंथ आनी बीजमंत्र लिखपापासत खूब वापरताले आनी ही लिपी भोव लोकप्रिय आशिल्ली. त्याच कारणाक लागून ती चीन, तिब्बत आनी जापाना मेरेन पावली. अजुनूय जापानांत बौद्ध विहारांनी त्या काळावयली ही लिपी तश्याक-तशी वापरिल्ली पळोवंक मेळटा.), हे सिद्धमातृका लिपयेंत क्रमान काळाप्रमाण बदल घडून आठव्या ते धाव्या शेंकड्यां मेरेन ‘नागरी लिपी’ (आयचे आधुनिक देवनागरी लिपीचें त्या काळावयलें रूप) उपजून आयली. त्या काळार नागर आनी उपनागर नांवांच्यो अपभ्रंश भाशेच्यो दोन मोडी (संस्कृत भाशेंतल्यान प्राकृत भास उपजली आनी प्राकृत भाशेंतल्यान प्रादेशिक अपभ्रंश मोडी उपजल्यो) खूब गाजून नामनेक पाविल्ल्यो आनी त्यो अपभ्रंश मोडी बरोवपाक लोक ही लिपी वापरताले देखून तिका ‘नागरी’ म्हूण नांव पडली अशें कांय जाणकार म्हणटात तर कांय जाणकार म्हणटात की त्या काळावयलें नगरांनी वाणी लोक आपलें वाणिज्य- वेपाराचीं खातीं बरोवपाक ही लिपी वापरताले देखून तिका नागरी म्हूण नांव पडली. त्या काळांत, सगल्या उत्तर भारतांत ही लिपी लोक आपले बरोवप करपा खातीर वापरताले आनी तिचो शेक गुजरात पसून बिहार मेरेन सगल्या मध्यदेशांत चलतालो. 

मागीर शंबर-दोनशीं वर्सांनी आनिकूय प्रादेशिक बदल घडून तशेंच लोकांच्या हात-बरपांनी परिवर्तन जावन तिचे दोन फांटे जाले. एक फांटो मध्यदेशांत (म्हणल्यार आयचे उत्तर महाराष्ट्र {ज्या वाठारांक विदर्भ आनी मराठवाडा म्हणटात}, गुजरात, मध्य प्रदेश, राजस्थान, उत्तर प्रदेश आनी बिहार हे वांठार) प्रचळित जालो जाका लोक नागरी म्हणटाले (आधुनिक काळांत ह्या फांट्याचे संस्कारीत केल्ले तरेक  ‘देवनागरी’ म्हणपाची चाल आसा; ह्याच फांट्यांतल्यान गुजरातीची गुजराती लिपी, मराठी बरोवपाची आदली मोडी शैली आनी अवधी- भोजपुरीची कैथी लिपी, ह्यो लिपी निपजल्यो) तर दुसरो फांटो दक्षिणेक पावलो. ह्या दुसऱ्या फांट्याच्या विकासांतल्यान नंदीनागरी लिपी उपजली. 

हे लिपीक ‘नंदीनागरी’ हें नांव कशें पडलें? तर हांगाय जाणकारां मदे भिन्न-मत दिसून येता. नंदीनागरी ह्या नांवाचो खंयचोय अचूक अर्थ आनी खंयचीय अचूक व्युत्पत्ती मांडप कठीण. कांय जाणकारांच्या मता प्रमाण नंदी ह्या उतराचो अर्थ “शुभ, शुभशकुन, मंगळकारी” असो आसून जे लिपयेंत शुभ वा मंगळकारी ग्रंथ (चड करून संस्कृत भाशेंत) बरयताले ते लिपीक नंदीनागरी लिपी अशें नांव चालंत जालें, तर कांय विंगड जाणकार म्हणटात की नंदी, म्हादेवाच्या वाहना वयल्यान हे लिपीक नंदीनागरी म्हूण नांव पडलें (दक्षिणेंत, खास करून कर्नाटकांत म्हादेवाच्या देवळांनी नंदी बैलाची खूब पूजा जाता. खरें म्हणल्यार, हंपी हांगाची नंदी बैलाची पोरणी मूर्ती आतां कर्नाटकाचें संस्कृतीक प्रतीक जालां). ह्या नांवावयल्यान दिसता की पयलीं शैवी लोकांनी नंदीनागरी लिपी आपले ग्रंथ बरोवपाक आपणायली आसूंक जाय आनी उपरांत वैष्णवी लोकांनीय आपणायली. ह्या दोनीय मतांनी सत आसूं येता पूण दोनीय मतांमदलो एकासारको आशिल्लो मुद्दो म्हणल्यार ही लिपी संस्कृत शास्त्रां कडेन संबंदीत आशिल्ले शुभतायेचें दृश्य चित्रण. शुभतायेचें प्रतीक आशिल्लें हे लिपिचें शुभ-नांव नंदीनागरी.

नंदीनागरी लिपीचीं पयलीं-वयलीं रुपां आमकां क्रिस्त-उपरांत धाव्या ते बाराव्या शेंकड्यां सकून मेळटात. तिच्या विकासची मूळ- भूंय दक्कनाचे अस्तंतेक आसून सांप्रतचे दक्षिण महाराष्ट्र, गोंय, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आनी तामिळ नाडूच्या कांय भागांनी ही लिपी पसरली. त्या सगल्या वांठारांनी त्या काळावयले नंदीनागरी लिपयेंत बरयल्लीं शिलालेख आनी अभिलेख मेळटात. नंदीनागरी लिपिची खरी वाड चडकरून (आनी योग्य रितीन) वियजनगर साम्राज्याच्या उदयाक लागून जाली अशें चडशे जाणकार मानतात. विजयनगर साम्राज्य क्रिस्त-उपरांत चौदाव्या शतकांत वयर सरूंक लागलें आनी साम्राज्याच्या विस्तारान ही लिपीय पसरूंक लागली. 

(ह्या काळांत ह्या वाठारांतली राजकीय सत्ता राष्ट्रकूट वंश, अस्तंत चालुक्य वंश, उपरांत होयसळ वंश, यादव वंश, कदंब वंश आनी शिलाहार वंश अशा राजवंशांमदीं वांटून गेल्ली.)

विजयनगर शासकांनी संस्कृत भास बरोवपा खातीर तशेंच संस्कृत वेव्हाराचें दस्तावेजीकरण करपाखातीर व्हड प्रमाणांत ही लिपी वापरिल्ली. त्या काळांत अनुदानाच्या आंगा पासत कन्नड वा तेलुगू सारकिल्ल्यो थळाव्यो भासो तांचे स्वताचे लिपयेंत बरोवन वापरतालेच पूण त्याच वांगडा अनुदानाच्या संस्कृत भागांनी (ज्या भागांत चड करून शासकांची वंशावळ आसतली वा धार्मिक सुचोवण्यो आसतल्यो, तो भाग नंदीनागरी लिपयेंत बरयल्लो पळोवंक मेळटा). हाकाच लागून त्या काळावयल्या एकाच अभिलेखांत जायत्यो लिपी एकठांय अस्तित्वांत आशिल्ल्यो पळोवंक मेळटा. कांय कडेन त्या काळावयल्यो थळाव्यो भासोय नंदीनागरी लिपयेंत बरयल्ल्यो मेळटात, खासकरून विजयनगर काळांत, कन्नड, मराठी, तेलुगू आनी कोंकणी ह्यो भासोय नंदीनागरी लिपयेंत बरयल्ल्यो मेळटात. ही लिपी विजयनगर साम्राज्यांत राजकीय पांवड्यार अधिकृत लिपी जाल्ली आनी त्या निमितीं तिका भोवमानाची सुवात मेळिल्ली. 

राजकारभारा भायर, नंदीनागरी लिपी माध्वाचार्यान स्थापन केल्ल्या द्वैत वेदांत पंथाची धार्मिक लिपी जाली. शेंकड्यांनी वर्सां उडुपी आनी भोंवतणच्या प्रदेशांतल्या माध्व मठांनी संस्कृत टिकांचे आनी दुसऱ्या ग्रंथांचे व्हडलीं ग्रंथालयां बसयलीं आनी थंय तांणी नंदीनगरींतले ग्रंथ सांबाळून दवरले. फातर आनी तांब्यापटांक सोडून जेन्ना माध्व मठांनी बरोवापासत ताडपत्रांचो (आनी मागीर कागदाचो) वापर सुरू केल्लो तेन्नाच्यान तांच्या लिखाण शैलींत प्रवाहीपण आयलें आनी नंदीनागरीची एक प्रवाही शैली निपजून आयली. हे शैलीक नंदीनागरीची ‘माध्व’ शैली अशें म्हणल्यार जाता. ह्या माध्व मठांनी तांचे तत्त्वगिन्यानाचे ग्रंथ आनी धर्मगिन्यानाचे ग्रंथ खासकरून वेदवाङ्मय, इतिहास-पुराण, विधी-विधान, शास्त्र आनी तांचो खाशेलो सर्वमूळ-ग्रंथ, ह्या सगल्या ग्रंथांच्यो प्रती करून हे लिपीचो तांणी प्रसार केले. तांगेल्या ह्या धार्मिक यत्नांक लागुनूच ही लिपी विजयनगर साम्राज्याच्या पतना (विजयनगर साम्राज्याचो पतन क्रिस्त-उपरांत 1565 वर्सा जालो) उपरांतूय वापरांत तिगून उरली. 

नंदीनागरी लिपीचो वापरांत उणाव अचकित घडिल्ली घडणूक न्हय तर चालंत राजकी आश्रयाचो अभाव आनी छापखान्याचें प्रमाणीकरण अशा दोन मुखेल कारणांक लागून मंद मंद लिपिचो वापर उणो जावन गेलो. 18 व्या आनी 19 व्या शतकांत, ब्रिटीश राजाच्या काळांत, छापखाने सुरू जाल्ल्यान धातूचे प्रकार कास्ट करचे पडले. उत्तर भारतांत आनी महाराष्ट्रांत चड वापरप्यांचो आदार आशिल्ल्या देवनागरी लिपिचो उपेग करून संस्कृत छापणावळेचें प्रमाणीकरण जाल्लें, जें तन्ना आर्थिक आनी वेव्हारिक नदरेन चड लाभदिणें अशें छापखान्यांक दिशिल्लें. देवनागरींतल्यान संस्कृत पुस्तकांचो व्हड प्रमाणांत उत्पादन जावंक लागलो तेन्ना नंदीनागरीची शैक्षणिक गरज ना जाली.

विसाव्या शेंकड्या मेरेन नंदीनागरी ही लिपी ‘तज्ञ लिपी’ ह्या दर्ज्याक देंवली. आयज ही लिपी मुखेलपणान केवळ उपलेखनकार, इतिहासकार आनी उडुपी मठांतले पारंपरिक पंडित वाचतात. द्वैत ग्रंथाच्या चडशा आर्विल्ल्या नंदीनागरी लिपयेंत बरयल्ल्या आवृत्त्यांचो देवनागरी वा कन्नड लिपयेंत रुपांतर करून व्हड प्रेक्षकांमेरेन पावल्यात देखून नंदीनागरी लिपीचो थेठ उपेग आतां खूब उणे लोक करतात वा खूब उणे लोकांक नंदीनागरी लिपीचो संपर्क जाता. 

पूण हालींच्या वर्सांनी सांस्कृतीक दायजाची वस्तू म्हूण नंदीनगरीची रूच आनी आवड कांय लोकांमदीं परतून सुरू जाल्या. इतिहासीक हातबरपांचें डिजिटल एंकोडिंग करपाक मेळचें म्हूण नंदीनागारीचो युनिकोड मानकांत आस्पाव करपाचे यत्न जाल्यात, ऑन्लायन माध्यमांचेर नंदीनागरी टंकन शक्य करपाखातीर विंगड-विंगड संस्थांनी नंदीनागरी खातीर कीबोर्ड आनी फाँटूय तयार केल्यात. कर्नाटकांतल्या (आनी भारतांतल्या हेर राज्याच्या) वाचनालयांनी, अभिलेखागारांनी आनी वेगवेगळ्या आंतरराष्ट्रीय विद्यापिठांनी नंदीनागरी नोंदींचो आनी ग्रंथांचो भौतिक क्षय जावंचो न्हय हे खातीर ताडपत्रांच्या आनी कागदांच्या हातबरपांचें डिजिटलीकरण केल्यात आनी अजुनूय करत आसात.

भारतीय पुरातत्वशास्त्राच्या द्रव स्वरुपाची साक्ष नंदीनगरीचो इतिहास दिता. उत्तर आनी दक्षिण हांचेमदलो पूल, साम्राज्यांत राजकीय प्रशासनाचें साधन आनी तत्त्वगिन्यानी तशेंच धार्मिक चवकशी करपाचें आयदन म्हणून हे लिपीन काम केलें. आतां ही लिपी दिसपट्ट्या वापरांत नासली तरीय हजारांनी शिलालेख आनी हातबरपांत तिची उपस्थिती आशिल्ल्यान, दक्षीण भारताचो मध्ययुगीन इतिहास समजून घेवपा खातीर हे लिपीक खूब म्हत्व आसा. ही लिपी सांबाळप फकत शैक्षणिक व्यायाम न्हय तर भारतीय उपखंडाचें खाशेलपण आशिल्ली भाशीक विविधताय तिगोवन दवरपाची कृती आनी हे कृतींत आमीं सगल्यांनी वांटेकार जावंक जाय. हे लिपीचो थाव सगल्यां इतिहासप्रेमींक तर आसुंकूच जाय!

संदर्भावळ:

1) स. मुखोपाध्याय, पुरातत्त्वशास्त्राचे नदरेन नंदीनागरी लिपिचो म्हत्व, ऑन्लायन संस्करण, 2005

2) प. विशालाक्षी, नंदीनागरी लिपी, द्रविडी भाशाशास्त्र असोसिएशन, पयली आवृत्ती 2003, तिरुवनंतपुरम्

3) र. ग्रुनेनदहल, संस्कृत ग्रंथांतल्यो दक्षिण भारतीय लिपी आनी तांचें मुद्रण: ग्रंथ, तामिळ, मलयाळम्, कन्नड, नंदीनागरी, 2001 वियेसबादेन: हर्रास्सोवित्ज.

4) ए. सी. बर्नल, दक्षीण भारतीय पुरातत्त्वशास्त्राचीं तत्त्वां, 1878

शशांक शणै

7022694191