भांगरभूंय | प्रतिनिधी
सोरोप ह्या प्राण्यांक लोकमानसांत खूब व्हडलें स्थान आसा. दरेक वांठारांत त्या जाग्याची राखण करपाक एक सोरोप आसता असो समज आसा.
तो मरे दोन तोंडाचें माळूण!- सदां कोणाची तरी खबर सांगून म्हजे कडेन फ़णफ़णटालो. “आरे! ह्या बोटावेली थुकी त्या बोटार करपाक मरे तो सामको कापाज! हाचेर विस्वास दवरलो आनी हांव मरे त्रासांत पडलों!”. सदान आपल्या पोटांतलो सगळो ओग भायर काडलो.
“सदा! दोन तोंडाचें म्हण माळूण आसता रे? हांवें केन्नाच पळोवनां मरे?” वातावरण मात्शें ल्हवपीक करपाक हांवें म्हळें.
“आरे! तो एक वाक्प्रचार! माळणाचें तोंड आनी शेंपडी एका सारकी दिसतात. दोनय चेपटीं. म्हण्टगीर तोंड खंयचे आनी शेपटी खंयची हें पयस रावन कळना. त्या खातीर जो मनीस आयज एक उलयता आनी मागीर दुसरेंच उलयता ताका दोन तोंडाचें माळूण म्हणटात. आयचे भाशेंत सांगतलो जाल्यार ‘यु टर्नऽ!’
माळूण, हेंवाळीं, दिवड, हार, सोरोप, गांयडोळ अश्या सरपटत वचपी जिव-जिवाण्याचेर- जितापतींचेर कोंकणींत साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
‘कोंगो खाता रोव आनी हेंवाळ्याक बाबड्याक बडयतात’ ही एक कोंकणींतली फ़ामाद म्हण. हाचो अर्थ कर्तुब करता एकटो आनी ताची ख्यास्त मात भलत्याकच मेळटा. शेताच्या देगेर आशिल्ल्या न्हंयत कोंगे आसतात तशेंच त्या न्हंयत हेंवाळींय आसतात. शेतकारान शेतांत घाल्लो रोव खावपाक कोंगे शेतांत येतात त्याच बराबर शेंतांत रोव खावपाक आयिल्ल्या हुंदरांक खावपाक हेंवाळींय येतात. कोंगे बारिक आशिल्ल्यान शेतकाराक तांचो दुबाव येना ताका दिसता तें हेवाळें! रोव खावपाक आयलां हें समजून तो हेंवाळ्याक बडयता. खरेपणी रोव खावपी हुंदरांक खावपाक हेंवाळे शेतांत आयिल्लें आसता.
‘हार उडटा म्हण गांयडोळ उडटा’, तोळ उडटा म्हण गांयडोळ उडट्टा, ‘हार गेलो म्हण गांयडोळ गेलो पांया पोंदा चिड्डून मेलो’ वा ‘दिवड धांवता म्हण गांयडोळ धांवता’ ह्योवूय कोंकणींतल्यो फ़ामाद म्हणी. आपल्या तांकी परस चड व्हड मनश्याची नक्कल वा बरोबरी करुंक सोदता आनी मागीर ताचें हांशे जाता, ताका ही म्हण वापरतात. ‘दिवोडु वत्ता म्होण वोत्तांतूल्यान गांयडोळु गेल्यारी करपून वत्तलो’ अशी म्हण कर्नाटक वांठारांत घोळटा.
कोंकणींत दिवडाचेर कांय म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात. ‘दिवड मातलो म्हण ताका फ़ोडा करुंक येता?’, जसो गांयडोळ दिवडाकडेन बराबरी करुंक शकना तशेंच दिवड कितलोय मातलो तरी ताका सोरपावरी फ़ोडा करुंक येना. जण एकल्यान आपली पातळी वळखून वागचें असो ताचो अर्थ.
‘दिवड खांवचे गावांत मदलो कुडको खांवचो’, ही एक अशीच अर्थपुर्ण म्हण. जेन्ना मनीस परक्या गांवांत वता, थंयच्यो चालीरिती ताका खबर नासता तेन्ना तांतूतली आपल्याक चड बादना ती चाल आपणावची हो त्या म्हणीचो अर्थ.
‘दिवडान बेब्याक गिळील्ले वरी खाता’, रुच घेतास्तना, धड चाबीनासतना, भकाभक खाता वा बरें लागलें म्हण जो चड जेवता आनी मागीर जिरलें नां म्हण खरस काडटा ताका लेखून ही ओपार मारतात.
माळूण, हार(अजगर) असले सरपटत वचपी प्राणी पोटभर खातगीर ओग्गी पडून रावतात. पोटभर जेवतगीर मनश्याकय अशीच सुस्ती मारता आनी कांयच करन कशें दिसना. तेन्ना तो “जेवतगीर मात हांव माळूण आं” अशें म्हण्टा.
‘आशाढांतले गांयडोळ’ म्हण एक वाक्प्रचार कोंकणींत आसा. जेष्ट आनी आषाढ म्हयन्यांत उटांगाराचो पावस पडटा आनी भायर सगळ्याक थंडसाण आसता. ह्या वेळार गांयडोळ आपल्या बिळांतल्यान खाण खावपाक भायर येतात. पावसाच्या उदका बराबर व्हांवन येतात ते बारिक जीव खावन हे गांयडोळ बरे टुणटूणीत जातात आनी मागीर ते आपली तुळा सोरपाकडेन करतात. हो तांचो नेट भाद्रपद मेरेन चलता. मागीर कडक वत पडटा आनी गांयडोळांक भायर सरपाक मेळना आनी ते आशिल्ले तशे सुकून वतात. जेन्ना मनश्याक अचकीत धनलाभ जाता तेन्ना तो आपली तुळा गर्भश्रीमंत लोकांकडेन करता. तांचे भशेन नेट दाखयता. पैशे सोंपतगीर तो आशिल्लो तसो आपल्या मुळपदार येता. असले मनश्यांक ‘आशाढांतले गांयडोळ’ म्हण्टात.
सोरोप ह्या प्राण्यांक लोकमानसांत खूब व्हडलें स्थान आसा. दरेक वांठारांत त्या जाग्याची राखण करपाक एक सोरोप आसता असो समज आसा. गांवगिऱ्या वांठारांनी कांय कडेन सोरोप म्हणीनासतना ताका ‘व्हडलो’अशें म्हणटात. तो हरशीं कोणाच्याय नदरेक दिश्टी पडना पूण भश्टकार बी जायत जाल्यार तो भायर सरता असो समज आसा. सोरपाच्या जर खंय कोणय वाटेक वचत जाल्यार तो डुख धरुन रावता आनी मागीर ताचो बदलो घेता. अश्या डुख धरुन रावपी, बदलो घेवपी मनश्याकय ‘तो मरे सारको सोरोप आं!’ अशें म्हण्टात.
सोरपाक (नाग) ब्रम्ह्याचें प्रतिकय मानतात. ‘बिरमो’ वा ब्रम्हो हो लोकांचो देव. हाची पुराणांतल्या ब्रम्हदेवाकडेन कांयच सबंद नां. जेन्ना ‘बिरामण’ (भट ब्राम्हण) लासून, सोरोप चाबून वा वाघान घुरी घाल्ल्यान मरता तेन्ना ताचो ब्रम्हो जाता अशें मानतात. ब्रम्ह्याचें देवस्पण आसता थंय सोरोप आसताच. कितेंय चूक घडली जाल्यार ब्रम्हो दाखलो दिता म्हळ्यार सोरोप दिश्टी पडटा. जेन्ना मनशान खुटी मारुन मठी जोडली तेन्ना त्या जाग्यावेल्या रोयणींचेर हावळ आयली. तेन्ना ते रोयणींत रावपी सोरपांनी आपल्या घराण्याक बादा करची न्हय म्हण तांचे नांवान वर्साक एकदां ब्राम्हण वाडटात.
सोरोप हे सादारणपणांन तीन तरेचे आसातात अशें मानतात.
1) देवस्थानचे सोरोप- हे शेड्ड्या भशेन ल्हान आनी हळडुव्या रंगाचे आसतात. तांचो राबितो फ़कत देवळांत वा देवस्थानच्या वाठारांत आसता. आपलो जागो सोडून ते दुसरे कडेन वचनात. तांच्या वाठारांत कितेंय भश्टकार जाल्यार ते दिश्टी पडटात अशें मानतात. अशें घडल्यार देवाकडेन सांगणे करुन तांचे कडेन चूक मागची आसता.
2) वांठाराचे सोरोप- हे लांबायेन आनी रुंदायेन व्हड आसतात. ते आपलो जागो सोडून दुसरे कडेन वचनात. ते वर्सांसंकीनीं त्या वाठाराची राखण करतात अशें मानतात. खूप वर्सां एकाच जाग्यार तांचो राबितो आशिल्ल्यान थंयच्या मनशांची, जनावरांची तांका वळख जाल्ली आसता. ते फ़कत रातचेच भायर सरतात. त्या वाठारांतल्या खूब अश्या पोन्न्या झाडांच्या देखीक वड, पिंपळ. रुमड हांच्या घोलींनी ते रावतात. आपल्या वांठारांतल्या कोणेंय दुखयल्यार ते डुख धरनात अशें मानतात.
3) हेडगे सोरोप: हे दिसपाक वाठाराच्या सोरपा सारकेच दिसतात. पूण तांचो राबितो ब़दलत आसता. ते लोकांक पिडटात. तांका मात लेगीत दुखयल्यार ते डुख धरतात.
सोरपाचेर आमच्या कोंकणींत साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात. ‘सोरोप म्हणूं नये धाकलो आनी फ़िरंगी म्हणू नये आपलो’, वा ‘सोरोप म्हणूं नये धाकलो आनी घोव म्हणू नये आपलो’- कोणय आपलो मुळ सबाव सोडीना, तांचेर पातयेवन रावंक जायना अशें दाखोवपी ह्यो म्हणी. ‘सोरोप आपली कात सोडीत पूण विंगास (विख) सोडिना’, हिवूय सोरपाचो सबाव दाखोवपी एक म्हण. ‘सर्पाक आनी वाघाक दुकौन सोण्णये’ अशी एक म्हण केरळांतल्या कोंकणी समाजा भितर घोळटा. सोरपाक आनी वाघाक दुखयल्यार खंय ते डुख धरुन रावतात आनी जेन्ना ताका ती व्यक्ती बेसावध मेळटा तेन्ना तो ताचो बदलो घेता. अश्या सबावाचे समाजांत खूप लोक आसतात तांका केन्नाच दुखोवचें न्हय आनी दुखयल्यार परिणामाक सादूर आसचें हें दाखोवपी ही म्हण.
‘सोरोप सगळ्या सुवातेर वता वांकडॊ तिंकडो पूण आपल्या बिळांत वता नीट उबो, मनीस आपल्याक बरो आनी दुसऱ्याक वायट असो त्या म्हणीचो एक अर्थ. बेबदो कितलोय पिलो जाल्यार आपल्या घरा मात नीट वता असो त्या म्हणीचो दुसरो अर्थ.
‘सोरपान चाबिल्लो राजवाच्या कवळ्याक भियेता?’ वा ‘सोरपान चाबिल्लो दोरयेक भिता?’, जा जाणें व्हडले त्रास सोंसल्यात तो ल्हान त्रासांक भियेना हें दाखोवपी ही म्हण.
‘आयत्या बिळांत नागोबा बोली’ ही एक कोंकणींतली फ़ामाद म्हण. थोडे लोक आयतोळे आसतात. दुसऱ्या कोंतार खावप आनी दुसऱ्यांनी केल्ल्या कामाचो लाव आपणे घेवप आनी वयल्यान मिरोवपी अश्या मनशांक लेखून ही ओपार मारतात.
सखाराम शेणवी बोरकार
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
