भांगरभूंय | प्रतिनिधी
भारताच्या वेगळ्या वेगळ्या वाठारांनी महाशिवरात्र वेगळे वेगळे पद्दतीन मनयतात. काशी, उज्जैन, केदारनाथ, सोमनाथ सारक्या तीर्थक्षेत्रांनी लाखांनी भाविकांची गर्दी जाता. महाराष्ट्रांत जायत्या सुवातांनी अखंड हरिनाम, पालखी सुवाळे, भजन-किर्तन आनी अभिषेक विधी जातात. कांय वाठारांनी शिव- पार्वती लग्नाची प्रतिकात्मक मांडणी करून हो सण चड भावनीक पांवड्यार मनयतात.
गोंय म्हळ्यार दोळ्यां मुखार दर्यो, पर्यटन आनी आधुनीक जिणेशैलीचें चित्र उबें रावता, पूण ह्या भायल्या झगमगाटा फाटल्यान गोंयची खोल रुजिल्ली धर्मीक श्रद्धा, लोकपरंपरा आनी संस्कृती अजूनय जिवी आसा. दक्षीण गोंयांतलो बाळ्ळी गांव हाचें उत्तम देख आसा. हांगाचो महाशिवरात्रीचो उत्सव देवपुजे बराबर तो पुराय गांवाच्या समाजीक, सांस्कृतीक आनी अध्यात्मीक जिविता कडेन जोडिल्लो आसा.
महाशिवरात्र हो सण आत्मचिंतन, संयम आनी अंतर्मूख जावपाची एक पवित्र संद आमकां दिता. वर्सांतल्यान एक फावटी येवपी ही रात काळखाचेर उजवाडाचो, अज्ञानाचेर ज्ञानाचो आनी अस्थिरतायेचेर स्थैर्याचो विजय दाखयता. फाल्गून म्हयन्यांतल्या कृष्ण पक्षांतल्या चतुर्दशीक मनयतात त्या महाशिवरात्री भगवान शिवाची सेवा करपाचो दीस आसून, ह्या दिसा पुराय भारतभर श्रद्धेचे वेगळे वेगळे रंग पळोवंक मेळटात.
शिव जरी संहारक आसलो, तरी तो फक्त नाश करपी न्हय, तर नव्या सर्जनाचो आदार आसा. तो संन्यासीय आसा आनी गृहस्थूय आसा. ताका लागून शिवपुजा ही जिणेंतल्या सगल्या टप्प्यां कडेन जोडिल्ली आसा. महाशिवरात्रीचो दीस मनशाक स्वता कडेन पळोवपाची, स्वता भितरलो काळोख वळखुपाची आनी ताचेर उजवाड घालपाची प्रेरणा दिता.
महाशिवरात्र अत्यंत पवित्र, गूढ आनी अध्यात्मीक उंचाय गाठपी सण मानतात. भगवान शिवाक ओंपिल्लो हो दीस एक धर्मीक उत्सव आत्मशुद्धी, संयम, साधना आनी अंतर्मूख जावपाचो मार्ग दाखोवपी आसा. फाल्गून म्हयन्यांतल्या कृष्ण पक्षांतल्या चतुर्दशीक मनयतात ती रात ‘महाशिवरात्र’ म्हणून वळखतात. कांय कडेन तिका “महान रात” अशेंय म्हणटात. कारण हे राती साधना, जप, ध्यान हांकां विशेश म्हत्व आसा.
ह्या पक्षातली शिवरात्रेची महिमा खूब व्हड आसा. ह्या दिसा भगवान शंकराची उपासना करतात. तशेंच सगले हिंदू भावार्थी उपास करतात. कांय दंतकथां प्रमाण, समुद्रमंथनांतल्यान भायर आयिल्लीं रत्नां सगल्यांनी घेतलीं, पूण तातूंतल्यान भायर आयिल्लें ‘वीख’ भगवान शंकरान आपल्या गळ्यांत सांठोवन दवरलें. ताका लागून तांचो गळो निळो जालो, म्हणूनच भगवान शंकराक ‘नीलकंठ’ अशेंय म्हणटात. भगवान शंकरान सृश्टीच्या कल्याणा खातीर तें प्राशन केलें आनी जगाक वांचयलें, म्हणून भगवान शंकराचें हें रीण फारीक करपाचो दीस म्हणजेच ‘महाशिवरात्र’.
महाशिवरात्रेच्या दिसा उपासाक विशेश म्हत्व आसा. जायते भक्त निर्जल उपास करतात, तर कांय जाण फळाहार वा अल्प आहार घेतात. महाशिवरात्रीचो दीस हो वर्सातलो असो एकूच दीस मानतात, ज्या दिसा सगल्या भाविकांक गर्भगृहांत वचून शिवलिंगाक स्पर्श करपाची परवानगी मेळटा. सकाळच्या अभिषेकाक खाशेले म्हत्व आसा.
आमच्या बाळळी वाठारांतल्या महाशिवरात्रेची एक सामकी महत्वाची आनी खाशेली परंपरा म्हळ्यार अभिषेक, श्री वज्रेश्वर देवाक, रातच्या बाराक सुरवात जाता . ही वर्सातली अशी एकूच वेळ ज्या दिसा सगल्या भाविकांक गाभाऱ्यांत वचूंक परवानगी आसता. फांतोडेर सावन देवळांत भाविकांच्यो रांगो लागतात. दादले, बायलो, जाण्टे आनी तरणाटे, सगले शिस्तीन आनी श्रद्धेन ह्या अभिषेकांत वांटेकार जातात. शिवलिंगाचेर पंचामृत, आडसराचे उदक, सादें उदक, दूद, म्होंव, धंय, साकर वा ऊसाचो रोस, फळांचो रोस, बेल, तुळस, हरयाळी आनी फुलां ओंपतना ‘ॐ नमः शिवाय’चो जप आयकूंक येता. हो खीण साबार भाविकां खातीर आयुश्यांतलो सगल्यांत पवित्र अणभव. विशेश करून बायलांनी आनी चलयांनी णववारी साडी, तर दादल्यांनी आनी भुरग्यांनी पितांबर धोतर न्हेसून अभिषेक करपाची रूढ परंपरा आसा.
ह्या दिसा शिवलिंगाची पुजा आनी अभिषेक होच मुखेल विधी आसता. शिवलींग हें निर्गूण, निराकार ब्रह्माचें प्रतीक मानतात. अभिषेका खातीर वापरिल्ल्यो वस्तू फक्त परंपरेचो भाग न्हय, तर ताचे फाटल्यान खोल तात्वीक अर्थ आसा. उदक हें जिवनशुद्धीचें प्रतीक आसा, दूद पवित्रताय आनी करुणेचें, धंय थिरायेचें, म्होंव गोडसाणेचें, तूप तेज आनी ऊर्जेचें, तर बेल शंकराक एकदम प्रीय मानतात. अभिषेक करतना म्हणिल्ले मंत्र पुराय वातावरण पवित्र करतात.
बाळळी वाठारांत महाशिवरात्रेची आनीक एक खाशेली वळख म्हळ्यार ‘होवर’ ही संकल्पना.
महाशिवरात्रेच्या दिसा नव्या लग्न जाल्ल्या जोडप्यांक ‘होवर’ म्हणून मानान आपोवणें आसता. ह्या जोडप्यां खातीर ‘गाटवल’ नांवाची विधी करतात. हो विधी संवसारीक जिणेंत थिराय, समज आनी पिराय लाभाची देखून करतात. हाचे उपरांत ‘होवर’ जोडपी वडाच्या झाडाक प्रदक्षिणा घालतात. गोंयांत वडाचें झाड हें दिर्घायुश्य, कुटुंबवाड आनी पिळग्यां पिळग्यांचो संबंद हाचें प्रतीक मानतात.
विधी जाले उपरांत हीं जोडपीं ब्राह्मण, जाण्टे आनी गांवकार हांचो आशिर्वाद घेतात. हो उत्सव धर्मीक आनी समाजीक एकचाराचेंय प्रतीक आसा.
बाळळी वाठारांत महाशिवरात्रेच्या दिसा भुरग्यांचो ‘जावळ’ (पयले केंस कापप) संस्कार करपाची परंपरा आसा. हो विधी परंपरीक म्हालो करता. भुरग्याच्या आयुष्यांतलो हो धर्मीक संस्कार. महाशिवरात्रे सारक्या पवित्र दिसा हो विधी केल्यार भुरग्याक बरें आरोग्य, बुद्ध आनी पिराय फावो जाता, अशी श्रद्धा आसा.
महाशिवरात्रेच्या सकाळीं तळयेर विशेश पुजा करतात. गोंयच्या लोकसंस्कृतीत जलपुजेक आगळें वेगळें म्हत्व आसा. उदक हें शिवतत्त्वाचें प्रतीक मानतात- शांत, निर्मळ आनी जिवदान दिवपी. पुजेच्या वेळार नाल्ल तळयेक अर्पण करतात. नाल्ल हें पुर्णतेचें प्रतीक मानतात भायर कडक आनी भितर नितळ. नाल्ल अर्पण केले उपरांत थंयच्या उदकाचें तीर्थ घेतात. हे पुजेक सगलो गांव एकठांय येता. पुजा सोंपतकच तळयेंतलें उदक तीर्थ म्हूण घेतात. हें तीर्थ घरा हाडून घरच्यांचेर शिंपडायतात. कांय लोक तें वर्सभर सांबाळून दवरतात.
महाशिवरात्रेचो उत्सव पिळग्यांनी सांबाळिल्ली संस्कृती आसा. जी आयजूय तितलेच श्रद्धेन करतात. अध्यात्मीक नदरेन पळयल्यार, महाशिवरात्र मनशाक अहंकाराचो त्याग करपाचो संदेश दिता. शिव हो भस्मधारी आसा, भस्म म्हळ्यार नश्वरतेची जाणीव. जीण क्षणभंगूर आसा, हें शिवतत्त्व सदांच उगडास करून दिता. देखूनच भायल्या गिरेस्तकाये परस काळजाची शुध्दी चड म्हत्वाची आसा, होच संदेश ह्या सणांतल्यान मेळटा.
आयचे धांवपळीचे जिणेंत महाशिवरात्रीचें म्हत्व आनीकच वाडलां. ताणतणाव, अस्थिरताय आनी सर्त हातूंत अडकल्ल्या मनशाक हो दीस थोडो वेळ थांबपाक, स्वता कडेन पळोवपाक आनी मन शांत करपाक शिकयता. एक रात जागरण करून, शिवनामाचो जप करून मनीस स्वता कडेन संवाद सादता.
महाशिवरात्रेचो खरो अर्थ विधी करपा बराबर, त्या विधी फाटलो भाव समजून घेवपांत आसा. ‘शिव’ म्हळ्यार फक्त देव न्हय, तर तें एक तत्व आसा शांत, थीर, निरपेक्ष आनी करुणमय. जेन्ना मनीस आपल्या मनांतली तिडक, दुस्वास आनी मत्सर हांचो त्याग करून शिवतत्व आपणायता, तेन्नाच महाशिवरात्रीचें खरें फळ मेळटा.
एकूणच, महाशिवरात्री उत्सव हो श्रद्धा, परंपरा, साधना आनी आत्मचिंतन हांचो सोबीत संगम आसा. हो सण मनशाक भायले पुजे वांगडाच अंतर्मनांतलो शिव जागोवपाची प्रेरणा दिता. देखूनच महाशिवरात्री ही फक्त एक रात नासून, ती जिणे कडेन पळोवपाची एक नवी नदर आसा- शांत, थीर आनी कल्याणकारी. नमो पार्वती हरहर महादेव.
प्रमिला प्रसाद फळदेसाय
9011834847
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
