उर्दुंतलो वास्तववादी‘शेर’ : गुलजार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आपल्या मूळ गांवाची प्रत्यक्ष फाळणी, नात्यांतल्या लोकां पसून पयसावप, तांणी दुख्खाक जैत मेळोवंक दिलें ना. ताचे आड तांणी झूज दिलें तेंच उतरांनी रुपांतरीत दुख्ख ताचे कवितेंत परत परत दिसता.

आमच्या मनांत एखाद्रे चित्रपटांतलें कथानक वा तातूंतलीं गितां कोरांतून उरता तेन्ना त्या विशिश्ट चित्रपटातल्या आंगां मदलें एका तरी खाशेले आंगाचो परिणाम जाता. ताका जापसालदार आसतात तो म्हणल्यार गीतकार, पटकथाकार वा दिग्दर्शक हें निश्चीत. संगीत, गितां, कथा, अभिनय, छायाचित्रण वा दिग्दर्शनात दर एका सिनेमाक आपलो खाशेलो वेगळो “टच ” दिवपी सदाबहार दिग्दर्शक म्हणल्यार गुलजार! हिंदी- उर्दू साहित्यांत, चित्रपट उद्देगांत आनी एकंदर भारतीय संस्कृतीक जगांत एक अत्यंत संवेदनशील, बहुआयामी अशें हें एक प्रभावी व्यक्तीमत्व.
गुलजार हांचें पुराय नांव संपूर्णसिंग कालरा. अविभाजीत भारतांतल्या पंजाब प्रांतांतल्या झेलम जिल्ह्यांत 18 ऑगस्ट 1936 दिसा मखानसिंग कलरा आनी सुजान कौर ह्या शीख जोडप्याच्या कुटुंबांत संपूर्णासिंग हांचो जल्म जालो. तो 11 वर्सां पिरायेचो आसतना फाळणेक लागून ताच्या कुटुंबाक अमृतसराक स्थलांतर करचें पडलें. भुरगेपणांत ताचेर फाळणेच्या वेदनेचो खोलायेन परिणाम जाल्लो. फुडें त्याच अणभवांचें ताच्या बरपावळीत्यान, ताच्या जिवितांत सूक्ष्म दुख्ख, मार्मिकताय आनी मनीसपणाचे भावनेची जाणविकाय दिसली.
गुलजाराक भुरगेपणा सावन गीतांच्या भेंडयांनी वांटो घेवपाची आवड. हातूंतल्यानूच ताका कविते विशीं आनी उपरांत उत्तर भारतीय शास्त्रीय संगीता विशीं आवड निर्माण जाली.तो आपल्या शेजाऱ्यांगेर वचून तार वाद्य वाजोवंक शिकतालो. गुलजार म्हाविद्यालयीन काळांत रविशंकर, अली अकबर खान ह्या सारक्या फाकिवंत कलाकारांल्या शास्त्रीय संगीत मैफलींक नेमान हाजीर रावतालो. मुंबय आयले उपरांत गुलजार मोटार गॅरेजींत स्प्रे पेंटर म्हणून काम करतना ताका हिंदी फिल्मांनी मोनेळ घालो. फाविल्ल्या वेळार तो कविता बरयतालो.
सिनेमांत संद मेळची म्हूण ताणें बिमल रॉय, हृषीकेश मुखर्जी आनी हेमंत कुमार हांची भेट घेवन आपल्यो कविता वाचुन दाखोवंक सुरवात केली. मुखार ताका बंदिनी ह्या सिनेमा खातीर ‘मोरा अंग अंग लै ले, मुझे श्यामरंग दै दे’ हें एक गीत बरोवपाची संद मेळ्ळी. ताका सहायक म्हूण बिमल रॉयन कामाक दवरलो. हें गीत खूब लोकप्रीय जालें आनी गुलजाराक गितलेखनां खातीर आपोवणी येवपाक लागलीं. उपरांत ताणें हृषिकेश मुखर्जी आनी असित सेन हांच्या चित्रपटां खातीर गीतां रचलीं. 1977 वर्सा प्रदर्शीत जाल्लो काबुलीवाला ह्या सिनेमांत ताणें पयले खेप सगलीं गितां बरयलीं. उपरांत ‘श्रीमान सत्यवादी’, ‘सन्नाटा’, ‘बीवी और मकान’, ‘प्रेम पत्र’, ‘पूर्णिमा’, ‘दो दूनी चार’, ‘आशीर्वाद’, ‘खामोशी’, ‘राहगीर’ आनि हेर सिनेमा आयले. आजकल पाँव जमींपर नही पड़ते मेरे (घर), आनेवाला पल जानेवाला है (गोलमाल), इस मोड़ से जाते है, कुछ सुस्त कदम रस्ते (आँधी), ऐ जिंदगी गले लगा ले (सदमा), कोई होता जिसको अपना (मेरे अपने), तुम आ गए हो, नूर आ गा है (आँधी), ना जिया लागे ना (आनंद), नाम गुम जाएगा, चेहरा ये बदल जाएगा (किनारा), बीती ना बितायी रैना (परिचय), मेरा कुछ सामान, तुम्हारे पास पड़ा है (इजाजत), वो शाम कुछ अजीब थी (खामोशी), सुरमयी शाम (लेकिन), हमको मन की शक्ती देना (गुड्डी) आनी अशीं बरींच गितां फिल्मी दुनियेत सदा खातीर अज्रंवर जाल्यांत. ताणें शंबरां परस चड चित्रपटांनी रचिल्ल्या गितांक पांच पिळग्यांत पातळिल्ल्या सुमार 35 संगीतकारांनी स्वरबद्ध केल्यांत.
जिणेंतल्या वेगवेगळ्या पांवड्यार संघर्श करतना, खरे जिणेंत जगपाचो संघर्श अणभवतना, गॅरेजींत काम करतना गुलजाराक कितले वेगवेगळे दुख्ख भोगलां आसतलें? कितल्यो वेदना दिवपी घडणुको घडल्यात आसतल्यो? आपल्या मूळ गांवाची प्रत्यक्ष फाळणी, नात्यांतल्या लोकां पसून पयसावप, तांणी दुख्खाक जैत मेळोवंक दिलें ना. ताचे आड तांणी झूज दिलें तेंच उतरांनी रुपांतरीत दुख्ख ताचे कवितेंत परत परत दिसता. खरें म्हणल्यार गुलजार हाची संवेदनशील गीतकार म्हूण एक खाशेली वळख आसा; पूण गीतकार परस दिग्दर्शक म्हणून ताणें हेरां परस वेगळी छाप सोडल्या हें निश्चीत. बिमल रॉय हांचे कडल्यान शिकिल्ली सगळ्यांत चड नदरेक भरपी “फ्लॅशबॅक” कथानक पद्दत ही विशेश! काळ्या- धव्या सिनेमांच्या काळांत सुरू जाल्लो एक ट्रेंड म्हणल्यार “फ्लॅशबॅक” आदल्या यादी वरवीं सिनेमाची काणी प्रेक्षकांक सांगप. देखीक बिमल रॉय हाचो “मधुमती” सिनेमा!पूण गुलजारान हें “फ्लॅशबॅक” तंत्र मात्शें वेगळे तरेन आपणायलें. “फ्लॅशबॅक” वापुरपी चडशे चित्रपट ह्या तंत्रान सुरू जातात अशें दिसता; पूण गुलजाराचें खाशेलपण म्हणल्यार तो सिनेमांत “फ्लॅशबॅक” वापरतालोच, पूण सुरवेकच न्हय, तर संदर्भां अनुरुप आनी दृश्यातल्या प्रसंगानुरूप कुडक्या कुडक्यानी. “फ्लॅशबॅक” शैलींत काणी सांगतना पटकथेची रचणूक गुंतागुंतीची आसता आनी अशें तंत्र वापरतना संपादन हें ​​निर्मितीतलें एक खूब म्हत्वाचें आंग.
बिमल रॉय आपल्या चित्रपटांचें शूटिंग आनी संपादन स्वता करताले आनी गुलजारानूय हीच तरा आपणायिल्ली. फकत वामन (भोसले)- गुरू ही जोडी चित्रपट संकलक म्हणून काम करताली. मनशाच्या भावनांच्या गुंतागुंतीत समाजीक टिप्पणी विणपाची कला गुलजार हाणें आपल्या गुरू बिमल रॉय हांचे कडल्यान शिकली ती पदार्पणात दिग्दर्शीत केल्ल्या ‘मेरे अपने’ (1971) ह्या चित्रपटांतल्यान दाखयली. मुखार ताणें ‘परिचय’ (1972) आनि ‘कोशीश’ (1972) ह्या चित्रपटां खातीर विंगड विशय सोदून सिने मोगीं मुखार आपली खाशेली बाजू मांडली. 1975 वर्सा सुचित्रा सेन आनी संजीव कुमार अभिनीत “आंधी” हो चित्रपट ताणें दिग्दर्शीत केलो. उपरांत ‘खुशबू’ (1975), ‘मौसम’ (1975), ‘किनारा’ (1977), ‘किताब’ (1977), ‘मीरा’ (1988), ‘नमकीन’ (1982), ‘अंगूर’ (1982), इजाजत, लेकीन, माचिस हे सिनेमा दिग्दर्शीत केले. हातूंत ताणें आपल्या तंत्रान चित्रपटाचे कथानक मुखार व्हेलें. विशेश म्हणल्यार ह्या सगल्या सिनेमांचें देशभर नांव जालें.
गुलजारान हृषीकेश मुखर्जी हाच्या “आनंद” आनी शेखर कपूराच्या “मासूम” ह्या सिनेमांत पटकथा लेखन केलें. ताका “फ्लॅशबॅक” हें मुखेल सूत्र घेवन दिग्दर्शकांनीच ताका स्वताचो “टच” दिलो. अनुराग बासू हाचो “बर्फी”, जो ह्या तंत्राचे तुळेन हालींचो आशिल्लो. हातूंतय अशा तंत्राचो बरोच उपेग केला. आनी ह्या काळांतलो ताचो सगळ्यांत उल्लेखनीय चित्रपट म्हणल्यार अनुराधा पटेल हांचे वांगडा नसीरुद्दीन शाह अभिनीत ‘इजाजत’. ताका एक क्लासिक सिनेमां म्हणून मान्यताय मेळ्ळ्या.
पूर्वार्ध

सुदिन वि. कुर्डीकार.
8275425404