वीरभद्र – एक रुद्रावतार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

संस्कृतायांचो संगम आशिल्ल्या गोंयचे भुंयेर वेगवेगळी वस्ती, परंपरा आनी पद्दतींचो आस्पाव जाता. गोंय ही एक भूंय, जंय भगवान शिवाची विंगड विंगड रुपांनी पुजा करतात. गोंयांत पार्वती आनी शिव हांचे पूत म्हूण मानतात त्या शिवाच्या अनुचरांतलो वीरभद्र हो एक परिचय. गोंयांत वीरभद्राक समर्पीत केल्लें देवूळ नासलें तरी वीरभद्राक मान आसा आनी वेगवेगळ्या प्रसंगांत गोंयच्या वेगवेगळ्या वाठारांनी वीरभद्राचो लोकनाच करतात. गोंयच्या भितरल्या वाठारांनी आशिल्ल्या व्हडल्या तालुक्यांतलें “सांगें” हें एक. दर्यादेगे पासून पयस, दाट वनस्पत आनी पुर्विल्ल्या काळांतल्या लिपिल्ले रत्नांचो आशिर्वाद आसा. कांय अंतराचेर भगवान महावीर वन्यजीव अभयारण्यांत विंगड विंगड वनस्पत आनी मोनजात आसा. सांवरी आनी मैनापी धबधबेय ह्या तालुक्यांत येतात. सांगें हांगा गोंयांतलीं कांय पोरणी उबी बांदावळ आसात.
गोपीनाथ देवळांत गोपीनाथ म्हणजे स्वामी कृष्णाची प्रतिकृती मूर्त आसा. चवदाव्या शेंकड्या सावन ह्या देवळांत दवरिल्ली मूळ मूर्त ते उपरांत पणजेच्या गोंय राज्य संग्रहालयांत स्थलांतरीत केल्या. सद्याचे मुर्तींत हिंदू पौराणीक कथांतल्या दिव्य, इत्सापुरवण करपी ‘कल्पवृक्ष’ ह्या झाडा खाला भगवान श्रीकृष्ण बांसरी वाजोवपाचें चित्रण आसा. त्याच लागसार बुडबुडें तळें हें गोंयच्या आनीक एका तळ्याचें प्रतिनिधित्व करता. या सांगेंच्या भुंयेर स्वताच्या नांवान एक नाटककार म्हणून लोकांच्या काळजांत उरपी दामाजी कोसंबे, ताणें आपल्या भव्य सादरीकरणांनी आनी दुकां व्हांवपी संवादांनी माचयेक उजो लायलो. ताच्या वचपाक लागून हौशी नाट्य कलेच्या संवसारांत केन्नाच भरूंक मेळचें ना अशें रिकामेपण उरलें अशें कला समिक्षक म्हणटात. सहजताय आनी परोपकार हें ताच्या जिविताचें खाशेलपण आशिल्लें आनी तांकां पाळपाची काळजी घेवपी लोकांनी ताणें काळाच्या रेंवेचेर सोडून दिल्ल्या पांयचिन्नांतल्यान हे आदर्श स्पश्टपणान सोदून काडूंक मेळटात. कारण, ताणें आपल्या कृतींचे कसलेच खंड सोडले नात, तशेंच आपल्या जिवितांतली खंयचीच यादस्तीकय सोडली ना.
“दामाजी सांगेंच्या वर्सुकी शिगमोत्सवाचो जीव आशिल्लें” रामनाथींतल्या शिवरात्री नाटकाचो नायक. पारंपारीक ‘हरिदास’ (आध्यात्मीक कवी-उपदेशक) हांची शैली आनी द्रव्य मुखार दवरपी समर्पीत कलाकार भक्त जो देवा कडेन आशिल्ल्या उपाट मोगान भजनांत बुडटालो. उमेदीचो गायक जो आपल्या उंचायेंतल्या तरणाट्याक लेगीत मार्गदर्शन करतालो… सुवरी चतुरायेन वाजोवपा खातीर वळखतात तो लोककलाकार आनी सगळ्यांत चड म्हळ्यार ह्या सगळ्या संवसारीक सुखांक मात कलेच्या संवसारांत स्वताक गमावपी अतिशय कला मोगी.
सांग्याच्या कोसंबे घराण्याची नामना नाट्य, संगीत ह्या सारक्या विंगड विंगड कलाप्रकारांक भक्ती खातीर आसा. दामाजीचो बापूय सारस्वत बाबलो कोसंबे हो आध्यात्मीक मनीस आनी उत्कृश्ट अभिनेतो आशिल्लो. ह्या गुणांक लागून तांच्या व्हडल्या कुटुंबांत जायते कलाप्रकार फुलपाक लागले. मंगलाचरण (देवाचे महिमेंत मंत्राचें वाचन) हें कोसंबे घराण्याचें खाशेलपण. सांग्यां विशीं उलयतना वीरभद्राचो अवतार दोळ्यां मुखार येता. तांच्या घरां मुखार गुडी पाडव्याच्या आदल्या दिसा अमावास्याचे रातीं कोसंबे घराण्यांतलो एक वांगडी वीरभद्र करतात. पूण वीरभद्र सादरीकरणा पयलीं सरस्वती देवीचो भेस घाल्ली कोसंबे घराण्याची एक चली मोराचे प्रतिमेचेर बसून सरस्वतीचो मोहक नाच करता. आनी आशिर्वाद दिता. हें पळोवपाक गोंयच्या वेगवेगळ्या वाठारांतले लोक व्हडा उमेदीन जमतात.
दर वर्सा सांखळी, दिवचल, फोंडें, बोरी आनी सांगें ह्या वाठारांतले लोक वीरभद्र लोकनाच करतात. 200 वर्सां परस चड काळ गोंयांतले गांव वीरभद्राची परंपरा पाळटात जी आदल्या दक्षीण भारतीय राज्यकर्त्यांनी देवळाचे संस्कृतायेचो एक भाग म्हूण भेटयला.
पुराणकथे प्रमाण दक्ष राजाक मारपी ह्या शिवपुताक राज्यांत देवूळ नासलें तरी शिगमो ह्या नांवान वळखतात. वसंत रुतूंतल्या उत्सवाचो एक भाग म्हूण वीरभद्राची अधिनियमीत करपाची परंपरा राज्यांतल्या कांय वाठारांनी चलता. सोमारा रातीं दक्षीण गोंयांतल्या फोंडेंच्या श्री विठोबा देवळांत उक्त्या पांयांनी उज्यांत चलपी “वीरभद्र” पळोवपाक हजारांनी भक्तांची गर्दी जाता. “वीरभद्राची पुजा करपी कर्नाटकांतले लिंगायत लोकांनी शेंकडे वर्सां गोंयचेर राज्य केलें. तांची परंपरा गोंयच्या देवळाच्या संस्कृतायेंत आस्पावल्या” अशें फोंडाचे लोकांचें म्हणणें आसा. वीरभद्र शिवाच्या रागान तयार जाता असो उल्लेख पुराणकथेंत मेळटा.
दक्षीण भारतीय राज्यांज्या वाठारांनी, हालीं मेरेन राज्य करताले, थंय तांच्या देवळांनी ही परंपरा आसा अशें तांणी सांगलें. कदंब, शिलाहारा सारक्या राज्यांनी आनी सौंदेकारां मेरेन गोंयच्या कांय भागांचेर राज्य केलें, जे पुर्तुगेजांनी जिखूंक नाशिल्ले. ताकाच लागून सांखळी, दिवचल, सांगें, केपें ह्या सारक्या वाठारांनी ही परंपरा आमकां पळोवपाक मेळटा. वीरभद्राचो भेस केल्लो हो मनीस मशाल घेवन आनी उपरांत तलवारी घेवन उज्यांत वता आनी देवळाच्या पावलांचेर पावता आनी थंय तो बेशुद्ध पडटा. “सुमार 15 मिनटां पुराय दृश्य चालू उरता जें शेंकड्यांनी लोकांनी पळयलां. दर वर्सा हो आंकडो वाडत आयला” अशें गांवांच्या लोकांचें म्हणणें आसा. वीरभद्राचो भेस घाल्ल्या मनशाक उज्यान उजवाड घाल्ल्या मार्गाचेर साहस करचे पयलीं ताका ताब्यांत घेवचो पडटा आनी ते खातीर एक खाशेलें आपोवणें आसा अशें तांणी सांगलें.
फोंड्यां आपोवणें दिवपाची पद्दत वेगळीं आसता पूण सांगें (दक्षीण गोंय) सारक्या सुवातींनी आपोवणें दिवपाची पद्दत कन्नड भाशेंत आसता अशें जाणकारांचें म्हणणें आसा.
एके विचारसरणे प्रमाण वीरभद्र उपासना आनी वीरभद्र नाच सादर करपी गोंयांतली एक परंपरा कर्नाटकांतल्यान गोंयांत आयिल्ली आसा. आयज लेगीत वीरभद्राक संबोधन करतना ‘कैलासवलिगे’, ‘हौदू’ सारकिलीं कन्नड उतरां आनी ‘वीरभद्र अण्णा’ वापरतात. वीरभद्राची परंपरा विजयनगर साम्राज्याच्या काळांत गोंयांत स्थापन जाल्ली अशें मानतात. दिवचले वीरभद्र नाच गुडी पाडवो – हिंदू नव्या वर्साची सुरवात जावचे आदले रातीं जाता.
आता गांवांनी वीरभद्र कोण जाता? तर गांवांतलो एक नियुक्त मनीस वीरभद्रांत रुपांतर जाता. ज्या विचित्र वेशभूशेंत ह्या आकृतींत राजवेशभूषा आसता, तातूंत ल्हान ल्हान ध्वज आशिल्ले पुठ्ठे आसतात ताच्या फाटीक बांदून दवरतात. ते भायर वीरभद्र मुकूट घालून दिश्टी पडटा, ताचे लांब केंस सोडून आनी ताचें तोंड प्रतिकात्मक आकृती सारकें रंगयल्लें आसता.
भितरल्ली पेठ, दिवचले रावपी लोकांचें म्हणणें आसा की जायत्या भागांनी जावपी वीरभद्र लोकनृत्य हो मार्शल आर्ट परंपरेचें दर्शन घडोवन हाडटा. वीरभद्र हें प्रतिनिधित्व झुजाच्या मैदानाक संबंदीत आशिल्ली देवता आनी ताची नाचाच्या सादरीकरणाक लागून प्रेरणा मेळटा. वीरभद्र जेन्ना रिंगणात प्रवेश करता आनी नाचपाक लागता, तेन्ना तांच्या हातांत दोन तलवारी दितात. थोडीं फेऱ्यो घेतल्या उपरांत मनीस एके अवस्थेंत सरकता आनी हिंसकपणान नाचपाक लागता. ह्या महोत्सवांत कर्नाटकांतली खाशेली संस्कृताय गोंयच्या भुंयेर अणभवपाची संद दर एका गोंयकारांक मेळटा.

राणी सुदीप कामत
9689837927