त्रिदिबबाबू कोंकणींत येता, त्या निमतान…

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गोंय मुक्ती झुजाच्या निमाण्या पर्वाच्या ह्या दस्तावेजाचो कोंकणी अणकार ‘सालाझाराचे बंदखणींत एकुणीस म्हयने’ ह्या नांवान आतां उजवाडाक येता. मूळ बंगालींतल्यान हो अणकार करपाचें भाग्य म्हाका लाबलें हो गोंयकार म्हूण म्हजो गौरव.

गोंय मुक्तीची साठी आमी 2021 वर्सा मनयली. मुक्ती आदलो पुर्तुगाली वसणूकवादी शासनांतलो सालाझारी हुकूमशायेचो सुमार तीन दसकांचो (1932-1961) पुराय काळ पळयिल्ली गोंयकारांची पिळगी आतां सोंपेपणीं पळोवंक मेळना. पुर्तुगालाचो प्रधानमंत्री ह्या नात्यान सालाझाराची सत्ता गोंय, दमण, दीव आनी दादरा-नगर हवेली ह्या भारतीय वाठारांचेर ज्या काळांत चलली, तातूंत पयलीं पंदरा वर्सां आनी फुडलीं पंदरा वर्सां अशे दोन वांटे स्पश्ट दिसतात. पयल्या वांट्यांत भारतीय स्वतंत्रतायेचें झूज निमाण्या पांवड्यार आशिल्लें त्या काळांत गोंयान त्रिस्तांव ब्रागांस कुञ हांचें गोंय मुक्तीचे नदरेन संघटन पळयलें, लुई द मिनेझ ब्रागांस् हाचे लोकप्रतिनिधी आनी पत्रकार, लेखक म्हूण ‘गोंयचो टिळक’ हे पदवेक फाव सारके खर यत्न पळयले, आनी भारतकार गोविंद पुंडलीक हेगडो देसाय हाची धीरवान पत्रकारिता अणभवली. त्याच काळांत पुर्तुगेज राजवटकेंत गोंयकारांचे नागरी अधिकार काडून घेतले, जाचो उकतेपणीं विरोध आनी निशेध क्रांतिवीर दो. राममनोहर लोहिया हांणी 18 जून 1946 ह्या दिसा मडगांवां हजारांचे हाजिरेंत केलो. हांगाच्यान गोंय मुक्ती संघर्शाच्या निमाण्या पर्वाचो दुसरो वांटो सुरू जाता.
ह्या संघर्शकाळांत आरंभाक अहिंसक सत्याग्रह आनी उपरांत सशस्त्र लडो ह्या दोनूय मार्गांनी पुर्तुगेज सत्ते आड झूज चललें. हातूंत गोंयांत रावतले आनी गोंया भायर स्वतंत्र भारतांत रावतले गोंयकार वांटेकार जाले. स्वतंत्र भारतांत संविधान आपणायले उपरांतची पयली संसदीय वेंचणूक 1952 वर्सा जाली. गोंयचो विशय भारत सरकारान गंभीरसाणीन घेतलो. मात तात्काळ कृती करपा सारकी परिस्थिती नाशिल्ली. भारताची आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा, अहिंसेचें तत्त्व, सत्याग्रहाचें दायज हांचे इतलीच आंतरराष्ट्रीय राजकी स्थितीय भारताच्या गोंय संबंदीं धोरणांत विचारांत घेवप गरजेचें आशिल्लें.
1954 वर्सा तेरेखोल सत्याग्रह जालो. ताचे उपरांत 1955 वर्सा पुणेच्यान प्रजा समाजवादी पक्ष आनी गोंय नॅशनल काँग्रेस हांचे वतीन गोंयांत सत्याग्रही धाडून लोकां मदीं जागृताय करून पुर्तुगेज सत्तेक आव्हान दिवपाची येवजण चालीक लागली. सत्याग्रही पंगडांचें फुडारपण तेन्नाचे फुडारी नानासायब गोरे, सेनापती बापट, एस्. एम्. जोशी, मधु लिमये, शिरुभाऊ लिमये अशा साबार लोकांनी केलें. तांणी त्या काळांतल्यो यादी आपापल्या जिणे-यादींनी बरोवन दवरल्यात. ह्या फुडाऱ्यांचे वळेरेंत एक नांव वेगळेंच दिसता तें त्रिदिब कुमार चौधुरी ह्या लोकसभा खासदाराचें. बंगाली क्रांतिकारी आनी सुटके झुजारी आशिल्ले त्रिदिबबाबू पयल्या स लोकसभांनी वांगडी खासदार म्हूण सलग पस्तीस वर्सां वावुरले. 1987 सावन फुडलीं धा वर्सां जिणेच्या अंता मेरेन ते राज्यसभेचे वांगडी आशिल्ले. तांणी 1955 च्या जुलयांत एका सत्याग्रही पंगडाचें फुडारपण करून गोंयांत येवन सालाझाराचे बंदखणींत देड वर्सा वयर काळ सारलो. त्या काळांत पुलीस कोठडेंत आनी कादयेंत रावन पळयिल्लें गोंय, गोंयकार, भारता कडलें नातें, पुर्तुगेज वसणूकवादी सत्ते आड गोंयकारांनी मांडिल्ल्या झुजाचो दीर्ग इतिहास ह्या सगळ्याची एक लेखां सांखळ सुटके उपरांत कलकत्त्याच्या ‘देश’ ह्या बंगाली नेमाळ्यांत उजवाडायली. 1957 च्या फेब्रुवारींत आंतरराष्ट्रीय कबलातीक धरून सुटका जाली आनी फुडल्या वर्सा- देड वर्सांत हें बरप जालें. ताका पुस्तकाचें रूप आयलें 1960 वर्सा – गोंय मुक्तीच्या खिणा आदीं सुमार वीस म्हयने. ‘सालाझारेर जेले उनीश मास’ ह्या नांवान आयिल्ल्या ह्या पुस्तकाचे हिन्दींत आनी इंग्लिशेंत अणकार उजवाडावंक 2021 वर्सा गोंय मुक्तीची साठी आनी गोंय क्रांतीच्या अमृत महोत्सवाचो सुयोग लाबलो. गोंय मुक्ती झुजाच्या निमाण्या पर्वाच्या ह्या दस्तावेजाचो कोंकणी अणकार ‘सालाझाराचे बंदखणींत एकुणीस म्हयने’ ह्या नांवान आतां उजवाडाक येता. मूळ बंगालींतल्यान हो अणकार करपाचें भाग्य म्हाका लाबलें हो गोंयकार म्हूण म्हजो गौरव.
त्रिदिबबाबू पत्रकार, लेखक, चिंतक, संघटक अशा साबार रुपांनी लोकांक खबर आसा. बी. ए. आनी एम्. ए. पदव्यो ब्रिटिशांचे बंदखणींतल्यान खासगत उमेदवार म्हूण जोडून फुडें कामगार, शेतकार, विद्यार्थी हांच्या प्रस्नांचेर संघटना उबारून न्याय मागपी, काँग्रेस, काँग्रेस सोशलिस्ट ह्या राजकी पक्षांनी वावरून 1940 वर्सा क्रांतिकारी समाजवादी पक्षाची बुन्याद घालून ताचो सरचिटणीस म्हूण वावुरपी, ब्रिटिशांचे बंदखणींत वट्ट तेरा वर्सां कादय भोगपी ह्या मनशान स्वतंत्र भारताचे संसदेंत विसाव्या शेंकड्याचें दुसरें अर्द (1952-1997) प्रतिनिधित्व जीण भर केलें हाचे वयल्यान ताचे कर्तुत्वी जिणेची वळख मेळटा.
1955त पुर्तुगेजांचे बंदखणींत पणजे आनी आग्वादा आसतनाचे बरोवप्याचे बारीकसारीक अणभव लेगीत भोव मोलादीक आनी वाचप्याचे दोळे उगडपी आसात. गोंयचो लोक, लोकमानस, पुर्तुगेज समाज आनी संस्कृताय, भारतीय लोकांच्यो गोंय विशयक कल्पना आनी धारणा, राष्ट्रीयत्व आनी धर्म, क्रिस्तांव इगर्ज आनी सत्ताकारण, आंतरराष्ट्रीय पांवड्या वयली मुत्सद्देगिरी आनी लोकशाये खातीरचे संघर्श अशा किचकट विशयांचो थाव घेतनाच मनीस सभाव, सैम, समाज हांचेर आयिल्लीं बरोवप्याचीं निरिक्षणां ताच्या भोव आयामी व्यक्तिमत्वाचें दर्शन घडयतात. ह्या राजकारणी मनशांतलीं चिंतक आनी कवी हीं रुपां हे कादये-पटयेंत दिसतात.
त्रिदिबबाबूच्या ह्या पुस्तकांत वट्ट अठ्ठेचाळीस प्रकरणां आसात. 10 जुलय, 1955

ह्या दिसा पुर्तुगेजांच्या हातांत पडला त्या दिसा सावन, सुटका जावन भारतीय शिमेंत पावला त्या 2 फेब्रुवारी 1957 ह्या दिसा मेरेनचे अणभव, चिंतनां, निरिक्षणां, संवाद हांचीं सत्तेचाळीस प्रकरणां केल्यांत आनी निमाण्या प्रकरणांत गोंयकार कवींचीं तीन लोकप्रिय गितां (बाकीबाब बोरकार आनी गजानन रायकार हांचीं) आसपावतात.
ह्या पुस्तकाचें म्हत्व, वेगळेपण आनी गोंय मुक्ती संबंदान आयजवेर आयिल्ल्या साहित्यांत ह्या पुस्तकाची सुवात हाचेर जेश्ट पत्रकार, विद्यार्थी चळवळींतले फुडारी, कुशळ संघटक संदेश प्रभुदेसाय हांणी दिल्लो अभिप्राय ‘गैरसमज पयसावपी गोंय स्वातंत्र्यलढ्याचो आत्मानुभव’ ह्या माथाळ्यान वाचप्यांक पुस्तकांत वाचूंक मेळटलो. डॉ. राममनोहर लोहिया रिसर्च फावंडेशन हे दिल्लीचे संस्थेन हें पुस्तक उजवाडाक हाडलां. क्रांतिवीर लोहियाच्या स्मरणदिसा 12 ऑक्टोबराक ताचें गोंयांत लोकार्पण जाता. ह्या समयार आदले खासदार आनी समाजवादी फुडारी के. सी. त्यागी आनी प्रा. आनंद मेणसे हांची उपस्थिती पुस्तकाची व्हडवीक वाडयतली, हातूंत दुबाव ना.
मुक्त गोंयांत जल्मल्ल्या आयच्या युवा गोंयकारांक, आपल्या जाणटेल्यांनी स्वतंत्रताय जोडपाक कितें भोगलें, कितें अणभवलें, मुक्तीचें दार कशें उगडलें, लोकशायेची वाट कशी दिसली हें समजून घेवंक हें पुस्तक भोव गरजेचें. ताच्या लोकार्पणाचे गवाय जावपाची एक बरी संद सगळ्यांनी घेवचीच. बिरेस्तार, 12 ऑक्टोबराक दो. लोहिया स्मरणदिसाक मडगांवच्या रविंद्र भवनाच्या ब्लॅक बॉक्सांत जावपी सुवाळो आमकां सगळ्यांक स्वातंत्र्य, समताय, भावकी, शांतीकाय, मोग आनी न्यायाचे वाटेर व्हरपी जावं!

नारायण भास्कर देसाय
9673222120