चैत्रांतल्या फुलांचो मनांतलो परमळ

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आमकां आजी चांदीवड्याचीं पानां काडून हाडपाचें काम सांगताली. केन्ना एकदां शेजारणी बायलो हळदी कुकमाक येवन वता आनी आमच्या हातार चांदीवड्याचे उसळी, गरे, काजुगर, पचडी आशिल्लें पान मेळटा अशें आमकां जातालें.

अामच्या वाठादेव – सर्वण गांवांत पारंपारीक ‘शिगमो’ व्हडा उमेदीन मनयतात. होळी पुनवेक मांडार नमन घालतात. चार दीस भुरगीं, तरणाटे, तशेच जाणटेले लोक मुखवटो घालून, तरेकवार पोशाख करून गांवांत घराघरांनी फिरून ‘शबय’ घालतात. धनगर लोक धनगर गितां आनी नाच करून वर्साची सण परब म्हणून नाल्ल मागता. पांचव्या दिसा रोमटां खेळांचो पंगड सगळ्या घरा मुखा वयल्यान आंगणांत तालगडी, मोरुलो हे लोकनाचाचे खेळ खेळटा. राती सर्वणा घोडेमोडणी आनी मागीर उज्यांतल्या इंगळ्या वयल्यान (होमखंड) चलून वचपाचें अग्नीदिव्य करता.
फाल्गून म्हयन्यांतल्या दुसरे पंदरशेच्या नव्या दिसा कळस गांवांतल्यान फिरता आनी उमाशेक धुळवड जावन शिगमो सोंपता. कळसाचो उत्सव जालो कीच नव्या वर्साची लोकांक शिटकावणी मेळटा. रब्बी मोसमाचें पीक तयार जावोन घरांत येवोन पडटा. नव्या वर्साचो पयलो म्हयनो चैत्र आनीक या म्हयन्याचो पयलो दीस म्हळ्यार संवसार पाडवो. चैत्र ‘प्रतिपदा’ ह्या शब्दा वयल्यान ‘पाडवो’ हो शब्द जाल्यार नवे ‘संवत्सर’ (वर्स) ह्या शब्दा वयल्यान ‘संवसार’ अशे दोन शब्द एकठांय येवन चैत्र प्रतिपदेक ‘संवसार पाडवो’ हें नांव पडलें.
पाडवो हो बर्‍या कामाक सुरवात करपाचो म्हुर्ताचो दीस. ह्या दिसा दारांत उंच वयर गुढी उबारपाची परंपरा आसा. आंब्याचो ताळो, फुलांचो हार, कडुलिंबाचीं पानां, केसरी नाजाल्यार तांबडो कपडो अशी एकठांय बांदून ताचेर तांब्याचो कलश उरफाटो दवरून कोंड्याचे बडयेक बांदून उंच उबारप म्हणल्यार गुढी उबारप. गुढी म्हणल्यार ‘ब्रह्मध्वज’. ताची विधिवत पुजा करता.
चैत्र म्हयन्यांतल्या प्रतिपदा तिथी सावन पुनवे मेरेन (पंधरस) आंगण शेणान सारोवन मागीर तरेकवार रांगोळी घालप, हाका ‘चैत्रांगण’ अशें म्हणटात. वसंत रुतूक सुरवात जाता आनी सैम एक नवे सुंदरतायेचें रूप घेता. ताका लागून ‘वसंतोत्सव’ अशें नांव पडलां. ‘वसंत खेळप’ असो शब्दूय मराठींत आसा. आमी ल्हान आसतना आंगणांत तिनसांजा खेळटना व्हडल्यान गजाल करताले. तें आयकून आमची आज्जी पडवेर येवन ‘अरे वसंत खेळू नकोत’ अशें आमकां सांगताली. ताचो म्हाका उगडास येता.
चैत्र म्हयन्यांतलें दुसरें खाशेलपण म्हळ्यार ‘चैत्रांतले हळदीकुंकू’. शेजारच्या बायलांक आपोवन हळदी कुंकू करपाची प्रथा. नवे पिकावळीचे पणसाचे घरे, काजूचे गर, चण्याची उसळ, कोंब काडिल्ल्या मुगाच्या दाळीची चटणी (पचोडी) एका चांदीवड्याच्या पानार खावपाक दिवप. तशेंच वांगडा पियोवपाक भिंडांचें ना जाल्यार आंबाड्याचें (आंबाड्यो) पने दिवप ही प्रथा आसली.
आमकां आजी चांदीवड्याचीं पानां काडून हाडपाचें काम सांगताली. केन्ना एकदां शेजारणी बायलो हळदी कुकमाक येवन वता आनी आमच्या हातार चांदीवड्याचे उसळी, गरे, काजुगर, पचडी आशिल्लें पान मेळटा अशें आमकां जातालें. ह्या हळदी कुकमाचो हेत असो की एका निमतान नव्या वर्साक एकामेकांगेर वचून एकताय तिगोवन उरची. शिवाय नव्या पिकाचीं फळां सगळ्यांक वांगडा खावपाक मेळची आनी ताचो आनंद लुटपाची संद मेळची!
आमची आई सकाळीं पयलीं आंगणांत शेणाचो शितोडो घालताली. मागीर तरेकवार रांगोळी. 21 टिपक्यांची, 36 टिपक्यांच्या डिझायनाची. आनी खूब चित्रां. ‘ही रांगोळी घाल मुगे, ती रांगोळी बरी दिसते, ती काढ’ असो आमचो भुरगेपणाचो हट्ट आसतालो.
दुसरी एक गजाल म्हणल्यार त्या तेंपा वयली सांखळे, विठ्ठलापूर हांगासरली पांडुरंगाच्या देवळाचो चैत्रीचो उत्सव. ‘चैत्री’ म्हटलें की सांखळेची चैत्री. गोंय राज्यभर आजुनूय पयल्या इतकीच फामाद आसा. चैत्र म्हयन्यांतल्या पयल्या पंदरशेच्या नवमी तिथी सावन पुनवे मेरेन पांच ना जाल्यार सहा राती चैत्रीचो उत्सव जाता. पणजी, म्हापशें, दिवचल, सत्तरी, फोंडा तशेंच हेर वाठारांतल्यान हजारो भावीक चैत्रेक एका राती तरी हजेरी लायताच.
आमी वाठादेवसान गोंय मुक्ती पूर्व वसंती ‘कार्रेर’ मेळ्ळी जाल्यार कार्रेरीन सांखळे वताली. कार्रेर फूल भरून गेली जाल्यार वाट पळोवन सरळ चलत वचपाची रुमडी धरप. आमचे आईक तर चैत्रेक वचुंकूच जाय आसले. ती बाबाक फर्मान सोडटाली. तांणी काना मनार घेवंक ना जाल्यार आईक राग येवन तोंड तांबडेंच जातालें. मागीर बाबा वांगडा ‘अबोला’ धरताली. दुसरेच राती बाबा मागीर म्हणटालो, ‘चला, चैत्रे जाणां म्हं’. जावयां. चैत्रेक गेली की आमचे आईक तोप, तांबये, कास्ये, वाटयो अशीं आयदनां विकत घेवपाकूच जाय आसली. ती चैत्रेक गेली आनी आयदन घेवन येवंक ना अशें केन्नाच घडूंक ना.
‘पुरे आतां आयदणा घेतलली. चला घरी या’ अशें बाबा म्हणटाले. आमी फुगे, बावल्यो आनी खावपाक ‘आयस्क्रीम’ जाय म्हणून हट्टच धरताले. त्या तेंपार लेगीत बापायन गरीब अर्थीक स्थिती आसुनूय आमचे हट्ट पुरयले.
म्हाका मात जीप, गाडयो आवडटाल्यो. एका वर्सा खेळण्याच्या दुकानार ‘बस’ पळोवन म्हाका बस जायच म्हणून हांवें मोटो हट्ट केल्ल्याचो उगडास जाता. बस विकत घेतली. खेळणीं म्हणून म्हज्या ल्हान भावंडांनी न्हय तर म्हजे व्हडले भयणीचे चलयेन (भाची) लेगीत ती बस खेळयली. सुमार तीस वर्सां ती बस बेस्स बरीं खेळणीं म्हणून तिगोवन उरलीं. कोणाकूय ह्यो काणयो सांगता अशें दिसत पूण ह्यो घडिल्ल्यो गजाली.
चैत्र म्हयन्यांत वसंत रुतू सुरू जालो की आंगणांतल्या फुलझाडांक बहर येता. आंगणांतल्या देगेर धवो आनी तांबडो चांफो आसलो. ताका पानां कमी आनी फुलां चड असो साज चडटालो. आबोलींचीं (साद्या आनी रतन) फुलां फुलतकूच आबोलींच्या झाडाच्या माथ्यांत ‘आबोली’चे गुच्छ माळ्ळ्यात अशें चित्र पळोवन दोळे दिपकावन वताले. त्या दिसांची ती सैमीक सोबीतकाय, चैत्र पालवीचो पाचवो शालू झाडां न्हेसतालीं. ते पळोवन दोळे, मन आनी अंतस्करण आनंदान भरून येताले. हाचो उगडास वांगडा ओंठार बाकीबाब बोरकारांचे कवितेचे शब्द पैंजण वाजयत येता
‘माझ्या गोव्याच्या भूमींत
चाफां पानांविना फुले’ .
संवसार पाडव्याक वसंत रुतूच्या सांगातान सैम आमकां सोबीतकाय, समाधान आनी एकतायेचो उलो मारता. त्या उल्याक साद दीत आमी आमच्या मना-काळजांत सात्वीक समाधानाचें भांगराळें फूल फुलोवया जाचो परमळ सगळ्या लोकां मेरेन पावतलो. नव्या वर्सा निमतान हो संकल्प सोडुया..!!

रमेश सावयकार
9637748974