भांगरभूंय | प्रतिनिधी
नवें शिक्षणीक धोरण 2020 साबार तरांनी गाजत आसा. एकविसाव्या शेंकड्यांतलें पयलें शिक्षणीक धोरण, आदल्या धोरणा उपरांत मेजून चौतीस वर्सांनी आयिल्लें धोरण, आनी सगल्यांत म्हत्वाचें म्हणचे धाकटुल्यांच्या शिक्षण पांवड्याक (शाळे आदल्या शिक्षण पावंड्याक) शिक्षण विभागाच्या पाख्या खाला हाडून ताका बुन्यादी शिक्षण अशें नांव दिवन ताका फाव ती सुवात शिक्षणीक वेवस्थेंत आनी येवजणेंत दिवपी पयलें धोरण अशी नामना ह्या धोरणान जोडल्या. ह्या धाकटुल्यांच्या शिक्षणाची व्हडवीक वळखून ताचें शास्त्रीय मुळावण घालपी गिजुभाय बधेका हांकां एका अर्थान हीं आर्गां म्हणपाक जाय. परां (15 नोव्हेंबर 2022) तांची 137 वी जयंती. तांची वळख फकत बालशिक्षणांतल्याच न्हय, जाल्यार शिक्षण मळार वावुरतल्या जण एकल्या शिक्षकाक आसप गरजेचें, कारण बालशिक्षण हें बुन्यादीचें – निखटे शिक्षणाचेच न्हय, जिणेचेय बुन्यादीचें – हाची जाण आनी तें भान, शिकिल्ल्या प्रत्येक मनशाक आसूंक फाव. ती सुवात बालशिक्षणाक मेळूंक फाव.
कोण हो गिजुभाय? कितें ताचो वावर? कितलो म्हत्वाचो, कसले तरेचो? हे प्रस्न पडटले जाल्यार शिक्षणाक आपणालें जिणे-एकवत मानतलेच शिक्षक जाय. गिरिजाशंकर भगवानजी बधेका ह्या व्यक्तीमत्वान आपल्या कार्यान एक यूग आपणाल्या नांवान घडयलां. गिजुभायची वळख जाणट्यां मदीं ‘बालशिक्षणांतले गांधी’ अशी आसा, तेच परी ‘मिश्यो आशिल्ली आवय’ (मूँछोंवाली माँ) अशी ताच्या काळार शिकतल्या गुजराती भुरग्यां मदीं आशिल्ली. ह्या दोन बिरुदांनीच सगळें आयलें. विसाव्या शेंकड्यांत संवसारांत गांधीजीची सुवात आनी जिणेंतली आवयची सुवात कळनाशिल्लो कोण आसत! ती दोट्टी व्हडवीक जोडपी गिजुभाय हांची वळख मात कितल्या भारतियांक, कितल्या शिक्षकांक आसा, सांगूं नज.
गिजुभाय पिरायेच्या विसाव्या वर्सार मॅट्रिक जालो. पयलें लग्न जाल्लें सतराव्या वर्सार. पयली बायल भायर पडली, आनी दुसरें लग्न एकविसाव्या वर्सार जालें. ताचे फुडल्याच वर्सा चाकरे पासत दक्षीण आफ्रिकेक गेलो. तीन वर्सांनी परतो येवन मुंबयंत रावन कायद्याचें शिकप घेतलें, दोन वर्सां भितर हायकोर्टाची वकिली सनद घेवन तो वेवसाय आपणायलो. त्याच वर्सा ताच्या पयल्या पुताचो जल्म. उपरांत ताका दक्षिणामूर्ती भवन ह्या शिकपी भुरग्यांच्या वसतेघराचे कायदे सल्लागार नेमलो. भुरग्याच्या शिक्षणा संबंदान विचार करपाची गरज ताका दिसली आनी त्याच काळांत माँटेसरी पद्दतीच्या शिक्षणाचेर बरयिल्ली एक पुस्तिका ताका ते पद्दतीन शाळा चलयतल्या मोतिभाय अमीन हांणी दिली. ती वाचून गिजुभाय माँटेसरी भक्त जालो. वकिली करतना ताका एका प्रसंगान हालोवन उडयलो जावंये, अशें म्हणटात. एकलो भुरगो शाळेंत वचूंक तयार ना, ताचो बापूय ताका रस्त्यान व्हरतना बडयता, मार चुकोवंक भुरगो धांवता, आड्डता हें चित्र पळोवन गिजुभायन शिक्षण भुरग्याचे नदरेन खोसदिणें करपाचें थारायलें आसुंये. एक खरें – गिजुभायन वकिली बंद करून बालशिक्षणाच्या वावरांत उडी घेतली आनी बालशिक्षणांतले गांधीजी हीच ताची वळख जाली. भुरग्यांच्या स्वातंत्र्याची आनी अधिकारांची वकिली ताणें फुडें मरसर केली. फकत वीस वर्सां बालशिक्षणाचो वावर करूंक ताका मेळ्ळीं पूण विचारांची आनी वावराची गतीच आकांताची. कितलीं कामां उबीं केलीं वीस वर्सां भितर!
रमेश पानसे हांच्या ‘गिजुभाई बधेकाः कार्य आणि विचार’ ह्या मराठी लेखांतली वळेरी पळयातः बालमंदिर, अध्यापनमंदिर, माँटेसरी संघ, शिक्षणपत्रिका, बालसाहित्य, बालपुस्तकालय, अक्षरज्ञान योजना, वसंत-बालशिक्षण-प्रचार, बालसंघ, वानरसेना, बालमंदिरे व प्राथमिक शाळांची निरीक्षणे व परीक्षणे, बालक्रीडांगण, तसेच अनेक बालसंमेलने आणि बालप्रदर्शने. ताचे कडल्यान प्रेरणा घेवन सुमार पंच्यात्तर बालमंदिरां उबीं जालीं, जाल्यार अध्यापन मंदिरांतल्यान आठश्यां परस चड शिक्षक घडले.
हें सगळें करतना गिजुभायचें बरप चालूच आशिल्लें. शिक्षण साहित्याचेर 27 पुस्तकां, बालसाहित्याचीं 120, किशोर आनी कुमार साहित्याचीं स, अक्षरज्ञान साहित्याचीं चार इतलीं पुस्तकां बरोवन उजवाडायलीं. गिजुभाय आनी ताराबाय मोडक ह्या दोगांनीय मेळून संपादन केल्ल्या 105 पुस्तकांतलीं 76 गिजुभायन बरयिल्लीं. ही सगली वैचारीक संपदा निर्मितनाच गिजुभायन गांवागांवांनी भोंवन व्याख्यानां दिवन बालशिक्षण चळवळीक गती दिली. ते पासत तांच्या फुडाकारान ‘माँटेसरी संघ’ ही नवे तरेचे शिक्षण पद्दतीक चालना दिवपी संस्था घडोवन वाडयली तेच भशेन हे संस्थेचें मुखपत्र कशें ‘शिक्षणपत्रिका’ हें म्हयनाळें सुरू केलें. ताचीय जापसालदारकी गिजुभायन घेतली. गांवागांवांत फिरून, पत्रवेव्हार करून थोड्याच काळा भितर शिक्षणपत्रिकेची पटी भरपी तीन हजार वांगडी जमा केले.
गिजुभायचें व्हडपण कित्यांत आसा? पारंपरीक शिक्षणपद्दतीक विरोध, भुरग्यांच्या स्वातंत्र्याचो पुरस्कार, भुरग्यांचे उदरगतीक पयली सुवात आनी हें सगळें साध्य करूंक, करचें पडत तें कितेंय करपाची तयारी, अश्या सगळ्या तरांनी ह्या मनशान नवी वाट घडयली. भुरग्यांक मोग दियात, मेकळीक दियात इतलो सरळ आनी स्पश्ट संदेस ताचो. भुरग्यांचे कुडीचें आनी पिरायेचें ल्हानपण, संवसाराचो अणभव उणो आशिल्ल्यान जाणट्यांक भुरगीं कळच नात, देखून भुरग्यांचो अपमान, तांकां गोरवां भशेन आमडप हें जाणटीं करतात. भुरग्यान कशें जगप तें तीं थारायतात, आनी भुरग्यांक जगूंक दिनात, तांचे जगपाचे नेम थारावन भुरग्यां बदला जाणटीं आपुणूच जियेतात अशें ताचें म्हणणें आशिल्लें.
गिजुभायन शिक्षकांक केल्लो उपदेस मुदलांत आसा तसो पुरायेन वाचूंक जाय. शिक्षकांतल्या शिक्षकतत्वांची विस्तारान व्याख्या धा उपदेसांतल्यान गिजुभायन केल्या. दर एका उपदेसांत चार-पांच, चार-पांच मुद्दे आसात. हिंदींतल्यान शिक्षणपत्रिकेच्या तीन अंकांनी (वर्स 5, अंक 10- 12) ते छापल्यात. (शिक्षणपत्रिका गुजराती आनी मराठींतल्यानूय येताली. मराठींत ती आतांय उजवाडायतात.) तांचेर विचार आनी तशी कृती केल्यारूच भुरग्यांची उदरगत फाव तशी जावं येता हें गिजुभायचें मत.
त्या फकत वीस वर्सांनी गिजुभायन भुरग्यांचे जिणेंतल्या पयल्या आठ-धा वर्सांची गडगंज बुन्याद कशी घालप तें समाजाक सांगलें, शिकयलें, करून दाखयलें. 1939 वर्सा 54 वर्सांचे पिरायेर गिजुभाय संवसाराक अंतरलो. पूण मादाम माँटेसरीक पळोवंक, मेळूंक पावंक नासतनाय, ताराबाय मोडक सांगता तसो हो एकलव्य भुरग्यांक नवे
पद्दतीन शिकयत, तांचें स्वातंत्र्य जपत,
तांचेर मोग करीत, तांकां मान दियत बालशिक्षणांतले क्रांतीचें मुळावण भारतांत घालून गेलो.
नव्या शिक्षणीक धोरणांत आयिल्ल्या पायाभूत/ बुन्यादी पांवड्याक न्याय
दिवंक आमकां गिजुभाय समजून घेवन, पचोवन, कृतींत हाडूंक जमल्यार आमी खरे नागरीक. तशें करप हींच गिजुभायक खरीं आर्गां!
डॉ. नारायण भास्कर देसाय
अध्यक्ष, गोमंतक बालशिक्षण परिशद
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
