कोंकणी लोकसंस्कृतायेंतलो ‘दिवो’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

‘दिव्या दिव्या दिपत्कार
कानी कुंडल मोती हार
दिव्या पाहून नमस्कार
दिव्या पाहून नमस्कार.
तिळाचें तेल कापसाची वात
दिवा जळूं दे सारी रात’
अशी प्रार्थना म्हणटालीं.
दिव्याची गजाल आयली की म्हाका पयले यत्तेंत शिकिल्ल्या ‘आधी होते मी दिवटी, शेतकऱ्यांची आवडती’ ह्या कवी वि. म. कुलकर्णी हांच्या मराठी कवितेची सदांच याद जाता. कवी हे कवितेंतल्यान दिव्यांत जायत गेल्ले बदल आमचे नदरे मुखार हाडटा. जसो काय दिव्यांचो इतिहासच कवी आमच्या मुखार दवरता. पयलीं दिवटी, मागीर पणटी, मागीर लापयांव, मागीर पेत्रोमाक्स, उपरांत विजेचो बल्ब असो तो दिव्याचो प्रवास. कवितेंत निमणे कडेन कवी म्हणटा: ‘एकच ठावे काम मला, प्रकाश ध्यावा सकलांला! कसलेही मज रूप मिळो, देह जळो अन जग उजळो’. दिव्याचें रूप खंयचेंय आसूं ताचें काम आपूण जळपाचें आनी दुसऱ्याक उजवाड दिवपाचें. होच दिव्याच्या जिणेचो सार!
दिव्याचो उजवाड काळोख पयस करता आनी सरभोंवतणचो वाठार उजवाडान भरता. म्हाका ल्हानपणांत आयकल्ली एक काणी याद जाता. काणयेचें नांव ‘घरभर पदार्थ’. एक व्यापारी म्हातारो जाता. आतां आपल्या व्यापार धंद्याचीं सुत्रां खंयच्या पुता कडेन सोंपोवचीं म्हण तो आपल्या तिनूय पुतांक सामकार आपयता. तिगांय पुतां कडेन तीन-तीन पयशे दिता आनी तांकां सांगता ह्या तीन पयशां भितर घरभर पदार्थ हाडात. पयले दोगय पूत बापायक पिशांत काडटात. तीन पयशांत म्हणून घरभर पदार्थ मेळटा? निमणो पूत मात बाजारांत वता आनी एका पयशाच्यो चार पणट्यो, एका पयशाचो कापूस आनी आनी एका पयशाचें तेल घेवन येता. चारूय पणट्यांनी तेल घालता, कापसाच्यो वाती करून त्या पणट्यांनी घालता आनी चारूय पणट्यो घराच्या सालाच्या चारूय कोनशांक दवरून त्यो पेटयता. सालभर उजवाड जाता आनी मागीर तो बापायक म्हणटा जालो ना घरभर पदार्थ? बापूय खोशी जाता आनी आपल्या व्यापार धंद्याचीं सुत्रां त्या निमण्या पुता कडेन सोंपयता.
कदीम काळा सावन मनशान आपल्याक लागतल्या उजवाडाची गरज विंगड-विंगड तरांनी भागयल्या. दिव्याचें सगळ्यांत आदलें रूप म्हळ्यार चूड वा कवदो. माडाच्या वा माडयेच्या सुकिल्ल्या चुडटांच्यो चुट्टयो बांदून चुड करतात. आदल्या काळार देंवचार खंय रातची वाट विसरिल्ल्या मनशाक ह्या चुडीच्या उजवाडांत वाट दाखयतालो असो जनमानसांत समज आसा. ताचे वेल्यान ‘चुड दाखोवन म्हारु घरांत हाडप’ ही म्हण घडली. हे म्हणीचो अर्थ आपूण जावन संकटाक आमंत्रण दिवप.
दिवटी ही दिव्याचें पयलें सुदारीत रूप धरलें जाल्यार ताचे मागीरचीं रुपां म्हळ्यार निरंजन, कयपंजी, दिवली, माड (व्हडली दिवली), थाणदिवली अशा उपरांतच्या ताच्या साबार रुपांनी मनशाक उजवाड दिवपाचें काम केलें.
दिवट्यो, मशाली पेटोवपाक तेल लागता. ताचे वेल्यान ‘तेलकाराचें तेल जळटा, मशालजीची XX जळटा’ ही म्हण आयली. हाचो अर्थ खर्च एकलो करता पूण तो खर्च करता म्हण दुख्ख भलत्याकच जाता. ‘तेल जळटा देवळाचें, भटान कित्याक रडचें?’ हिवूय म्हण वयल्याच अर्थाची. हाता भायर गेल्ल्या चल्याक ‘दिवटो’ आनी चलयेक ‘दिवटी’ म्हणटात.
आमचे लोकसंस्कृतायेंत दिवो आनी ताचेर आदारिल्ल्यो अश्यो साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार घोळटात. दिवाळेच्या दिव्यांचेर कोंकणींत एक म्हण घोळटा ती म्हळ्यार ‘अशेंय म्हणचें न्हय, तशेंय म्हणचें न्हय, दिवाळेचे दिवे रे पुता!’. हे म्हणीचो अर्थ असो: दिवाळेक पणट्यो पेटयतात. ह्या पणट्यांतलें तेल केन्ना-केन्ना सोंपता, केन्ना-केन्ना हांतल्यो थोड्यो पणट्यो वाऱ्यानय पालवतात. म्हणटगीर त्या जाग्यार धड उजवाडूय आसना आनी धड काळोखय आसना. जेन्ना खंयच्याय मनशाक आपलें स्वताचें अशें स्पश्ट मत नासता, तो हेंवूय खरें म्हणटा तेंवूय खरें म्हणटा तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘आयदनांतलो दिवो’ अशी एक अर्थपूर्ण म्हण कोंकणींत आसा. जसो आयदनांत आशिल्ल्या दिव्याचो उजवाड भायर फांकना तसो गिन्यानान भरिल्ल्या मनशान जर आपलें गिन्यान दुसऱ्यांक वांटलें ना तर त्या गिन्यानी मनशाचो समाजाक कांयच फायदो जायना.
‘कुरकुटांत पणटी दवरून तोंड ओंवाळून घेता’ ही आनीक एक अशीच म्हण. आपली स्तुती, तोखणाय आपणेच करप असो ताचो अर्थ. थोड्यांक आपली, आपल्या घरच्यांची, आपल्या भुरगेबाळांची दुसऱ्यां मुखार आपणेच तोखणाय करपाचो खूब सोस आसता. तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘दिव्यांत वात आनी तोंडांत हात’ ही एक म्हण कोंकणींत घोळटा. आदल्या तेंपार भर सांजवेळ खेळून पुरो जातगीर भुरगीं घरांत येतालीं आनी दिवो लागले की जेवपाक उतावीळ जातालीं. तांकां लेखून ही ओपार मारताले. तेलाची बचत करपाक बेगीन जेवन घेतात अश्या चामट्या लोकांकय लेखून ही म्हण आदीं वापरताले.
‘माजरा बोडावेलो दिवो’ अशी एक म्हण कोंकणींत आसा. माजराचे तकलेर दिवो दवरल्यार तो पडल्या शिवाय रावना. डळमळीत आदार आशिल्ली वस्त टिकना असो हे म्हणीचो अर्थ.
‘जाचें जळे ताका कळे’ ही दिव्याचेर आदारिल्ली आनीक एक कोंकणींतली फामाद म्हण! हे म्हणी फाटली काणी अशी: एक दीस खंय एका चामट्या मनशान आपल्या आंगणांतल्या तुळशी पेडार एकूच वात घालून दिवली पेटयली. तागेर आयलो एक सोयरो. त्या सोयऱ्यान पळयलें की येजमान्यान एकूच वात घालून दिवली पेटयल्या. दिवलेंत एकूच वात घालून पेटोवं नये अशें म्हणटात तें त्या सोयऱ्याक खबर आसलें. ताणें वगत केलो ना. त्या उरिल्ल्या चारूय खणांनी वाती घालून ताणें ती दिवली परत पेटयली. तो चामटो मनीस घरा आयलो. ताणें ती पांच वाती घालून पेटयल्ली दिवली पळयली. ताका मारली तिडक. ताणें आपल्या घरांतल्या सगळ्यांक विचारले, हें कोणालें काम काय म्हण? त्या सोयऱ्यान म्हणलें दिवली आपणें पेटयल्या. “दिप जळे, विघ्न पळे!”. त्या उतरांक तो चामटी मनीस म्हणपाक लागलो “जाचें जळे, ताका कळे!”. “दिवलेंतले तेलाचे पयशे म्हजे खर्चतात. तुका सगळ्यो वाती घालून दिवली पेटोवंक कितें जालां?” हाचे वेल्यानूच ‘जाचे जळटा, ताका कळटा’ ही म्हण पडली.
‘दिवली शेटीली, तेल म्हगेलें’, अशी एक म्हण घोळटा. हे म्हणी फाटली काणी अशी: एका शेटीन खंय देवळांत पुराण कथा-किर्तनाच्या समयार लावपाक एक दिवली भेट दिली. दुसऱ्या एकल्यान तातूंत तेल घालून ती पेटयली. सगळे लोक ते दिवलेक आनी दिवलेच्या उजवाडाक तोखेवंक लागले. पूण तेल घाल्लो मनीस आपणेच देवळांत उजवाड केलो म्हण मिरोवंक लागलो. त्या गडगंज दिवले खातीर शेटीन खूब पयशे मोडिल्ले. पूण ताचें मात खंयच नांव नासलें. शेटीलो खर्च चड पूण सगळें स्रय मात थोडे पयशे मोडून तेल घालपी व्हरूंक सोदतालो. ‘दिवली शेटीली, तेल म्हगेलें’ म्हळ्यार कमी खर्च करून चड स्रय घेवप.
‘दिवो दिवठणी, बायल हांतरुणी’. ‘दिवठणी’ म्हळ्यार दिवो दवरपाचो जागो. दिवो आपले सुवातेर सोबता तेच प्रमाण अस्तुरी ही पलंगार सोबता. हे म्हणीचो अर्थ म्हळ्यार ती-ती वस्त त्या-त्या जाग्यार सोबता.
‘घरांत दिवो जाल्यार देवळांत दिवो’ म्हळ्यार पयलीं आपली गरज भागोवपाची मागीर दुसऱ्यांचे गरजे कडेन लक्ष दिवपाचें. ‘आधीं पोटोबा मग विठोबा’ ह्या अर्थान.
‘दिव्याचें तेल सोंपलें, पुराण आयतेंच आटापा आयलें’. हे म्हणी फाटली काणी अशी: एकटो पुराणीक देवळांत पुराण सांगतालो. हागेलें पुराण बरेंच लांबलें. इतले म्हणसर देवळांतल्या दिव्यांतलें तेल सोंपलें आनी पुराणीकाक पुराण सोंपोवचें पडलें. जो मेरेन सादन आसा तो मेरेन काम जाता. असो हे म्हणीचो अर्थ.
ह्या दिव्या वांगडा सादूरकाय बाळगूची हें सांगपी एक म्हण कोंकणींत आसा: ‘पिशा हातांत दिली वात पिसो नाचता सगळी रात’. होच दिवो पिशाच्या हातांत दितगीर कसली गत जाता हें ही म्हण दाखयता.
त्या भायर दिव्याचेर आनिकूय म्हणी आसात-
1) ‘दिवटे मुखार दिवो’ (व्हड गजालीं मुखार ल्हान गजाल)
2) ‘दिवसा वेळार दिवो नाका, चान्न्या रातीं चूड नाका’
3) ‘दिवो आपूण जळटा आनी दुसऱ्याक उजवाड दिता’
4) ‘दिवो न्हिवतना व्हड जाता’ (मनशाक ताचे निमणे वेळार फाम- प्रसिद्धी मेळटा)
5) ‘दिवलेंतलो कारागीर तो! कोण कोणाक राखतलो?’ (घडचेलें घडटाच)
6) ‘दिव्या पोटांत काजळ’ (बऱ्या आवय बापायगेर वायट भुरगें जल्माक येवप)
7) ‘दिवले पोंदा काळोख’ म्हळ्यार दिवो दुसऱ्याक उजवाड दिता पूण ताचे मुळा पळोवंक वचत जाल्यार काळोख आसता.
अश्यो आनिकूय दिव्याचेर आदारिल्ल्यो म्हणी कोंकणींत आसात.
दिव्याचेर आदारिल्ले साबार वाक्प्रचार आसात.
‘वंशाचो दिवो’,
‘दिवो पेटप’,
‘तोंडार उजवाड पडप’,
‘तोंडाक चुट्टी लागप’,
‘दिवे लावप’,
‘दोनय/सगळ्या दिव्यांनी तेल घालप’ (सगळ्यांक खोशी दवरप),
‘दिव्यावेलें पाकूट’ (पिसोळें)
‘तकलेंत उजवाड पडप’ (आतां ‘ट्यूब लायट पेटप’ अशें म्हणटात.)
‘शेणांचो दिवो लावप’ हो एक वाक्प्रचार आदल्या काळार घोळटालो. पयलीं कोणय मनीस रिणांत बुडून कर्जबाजारी जायत, रिणां बुडयत जाल्यार ताच्या घरा मुखार खंय शेणांचो दिवो लायताले.
ह्या दिव्याचेर कांय उमाणींय आमच्या कोंकणी भाशेंत घोळटात.
1) ‘राजा जेवता
आनी बुकलो पळयता’.
हाची जाप दिवो.
2) ‘आमगेर आयला सोयरो
राव म्हळ्यार रावना
ताचें ताका दिवया
रावता जाल्यार पळोवया’
हाची जाप दिवो
3) ‘इल्लीशी चिचूबाय
शेंपडेन तेल पिता’
हाची जाप पेत्रोलाचो दिवो, निरंजन
4) ‘गोरी गोरी मानेस्तीन
माथ्यार उजो घेवन उबी’
हाची जाप दिव्यांतली वात
5) बाये बाये बांय पळय
बांयंतलें उदक पळय
उदकांतल्या वालीक पळय
वालीच्या फुलाक पळय- तेलाचो दिवो
6) तळ्यांत आसलो खांब
ताका आयलो घाम
शेपटेन उदक पिता गंगाराम- जाप कंदील
दिवलेचेर आनीक एक सोबीत उमाणें आसा. तें अशें:
‘एका झाडारी सरोवर
तेवर पक्षी सोबला सुंदर
ते विना शुन्य मंदिर
रे खेळीया सांग तेचें नांव’
दिव्याचो उल्लेख आमकां धालांच्या गितांनी आनी होंवयांनी मेळटा.
हें धालांतलें एक गीत पळयात:
‘इल्लीशी दिवली, कासारान पेटली
वाटेर भेटली अंबाबाई
इल्लीशी दिवली, कासारान पेटली
वाटेर भेटली म्हालक्षुमी गे
इल्लीशी दिवली, कासारान पेटली
वाटेर भेटली कामाक्षी गे’
(सगळ्या देवांक म्हणप)
ह्या दिव्याचेर आदारिल्ल्यो होंवयो आसात. तांतली ही एक होंवी आसा जी लग्न कार्या वेळार (लग्नाचे वेळार माटवांत दिवो व्हरतना) आदीं म्हणटाले. ती अशी.
लग्ना आदीं दोन दीस जे विधी जातात तातूंतलो एक मुखेल म्हळ्यार दिवो लावप आनी दळप. हाका म्हूर्त अशेंय म्हणटात. लग्नाचो म्हूर्त दोन दीस आदीं दिवो लावन आनी दळपांतल्यान जाता. घरा मुखार चुट्टांचो माटव घालून गांवांतल्या बायलांक आपोवन न्हवर्‍य़ा भुरग्या वा व्हंकले वांगडा उणींच म्हळ्यार पांच बायलां हात धरून पेट्टो लामाणदिवो माटवांत मदीं हुमकळायतात. हो दिवो लग्ना दिसा मेरेन पेटत उरपाक तेन्ना ही ओवी म्हणटात.
‘दोन शेर गे इंगळे
तीन शेर गे शिशें-काशें
गणेसा देवळांत, सवळो गे घडयिलो
घडप्यांनी घडयिलो, वोताऱ्यांनी वोतीयलो
पांच गे वातीचो, दुददुडे सरपळेचो
दिवो घडयिलो
थंयसून दिवो गे चाली गेला
कापसाच्या मूळा गेला
पांचय वाती भरोन गे
दिवो परतीला
थंयसून दिवो गे चाली गेला
तेलयाच्या दारी गेला
पांचय वाती भरोन गे
दिवो परतीला
थंयसून दिवो गे चाली गेला
म्हादेवाच्या देवळांत गेला
म्हादेवाच्या देवळांत गे
दिव्यान उजवाड केला
(प्रत्तेक देवाचीं नांवां घेवप, कुळदेव, ग्राम देव आदी)
निमणे
थंयच्यान दिवो गे चाली गेला
कार्याकाराच्या माटवांत गेला
खंयच्याय बऱ्या कामाची सुरवात दिवो पेटयल्या शिवाय जायना. दिव्याच्या जोती सारखी जिणेचीय जोत अखंड पेटत रावची ही लोकमनाची इत्सा आसता. असो हो दिवो आमचे लोकसंस्कृतायेक उजवाड दाखयत आसा.
आनी निमणे कडेन दिवो म्हणलो की, म्हाका ‘दिवे लागले रे, दिवे लागले रे! तमाच्या तळाशीं दिवे लागले!’ ह्या गोंयचे नामनेचे कवी स. शंकर रामाणी हांचे मराठी कवितेच्या ओळींची याद जाले शिवाय रावना. काळखाच्या मुळांतच वचून दिवे लागप आनी काळोख पयस जावप! केदो व्हडलो विचार हो!

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751