कोंकणी लोकसंस्कृतायेंतलीं ‘जितापत’ (2)

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

दांत काडटगीर ताच्या आनी हेंवाळ्यांत फ़रक कितें? जेन्ना सत्तेवेल्या मनश्याची सत्ता वता तेन्ना ताका दांत काडिल्लो सोरोप अशें म्हण्टात.

धरल्यार चाबता सोडल्यार पळटा- ही ओंपार मन दोन कडेन जाता तेन्ना वापरतात. धरल्यार चाबता, सोडल्यार सुट्टा. एखादी कठीण गजाल फुडाराक उपकारतली म्हण आपणावची जाल्यार तातूंत धोके आसतात. पूण भियेवन फाटीं रावल्यार ती हातची वता. ही म्हण सोरपाक लेखून आसा. सोरोप दिसलो जाल्यार ताका धरूंक गेल्यार चाबत म्हुणून भंय आनी सोडलो जाल्यार तो पळून वचून मागीर आपल्याक वा दुसऱ्याक चाबत म्हण भंय. हीच म्हण ‘धरल्यार चाबता, सोडल्यार बादता’, ‘धरल्यार चाबता सोडल्यार धांवता’ अशोय घोळटात.
सोरपाचेर कांय वाक्प्रचार मेळटात ते अशे:
-दांत काडिल्लो सोरोप- सोरपाचें विख खंय ताच्या दांतांत आसता. विख हीच ताची शक्त आनी तें कोणाकय जिवाचेर येवंक शकता. तेच खातीर ताका सगळे भियेतात. ताचे पासून पयस रावतात. दांत काडटगीर ताच्या आनी हेंवाळ्यांत फ़रक कितें? जेन्ना सत्तेवेल्या मनश्याची सत्ता वता तेन्ना ताका दांत काडिल्लो सोरोप अशें म्हण्टात. थोडे आपल्या जुवानपणांत खूब आडांगी आनी मस्ती आसतात. पूण म्हातारे जातगीर तांची ती शक्त वता तेन्नाय ही ओपार मारतात.

• सोरोप उश्याक घेवन न्हिदप- व्हडल्या संकटा सांगाताक आसप वा व्हडल्या संकटाक पोसप.
• सोरोप आनी मुंगूस – मुंगूस सोरपाक खाता. सोरोप आनी मुंगूस म्हळ्यार दोन भिन्न सबावाचे प्राणी. एकामेकाच्या जिवार उठिल्ले दोन व्यक्ती ज्यांच्यांत उजोय वचना. तेन्ना तांका सोरोप आनी मुंगूस अशें म्हण्टात
• सोरपा तोंडांतलें माणीक- मेळपाक अशक्य अशी गजाल. सोरपाच्या तोंडांतल्या दातांनी जिवघेणे सामकें विखारी विख आसता. सोरपाच्या तोंडांत माणीक आसल्यार आपलो जिव वगडावन तें मेळयतलो कोण?.
• सोरोप समजून व्हायें बडोवप- व्हायें म्हळ्यार केळीचो दोर.काळखांत दवरिल्लो हो दोर सोरपाभशेन दिसता आनी कांय वेळार सोरोप समजून लोक ह्या दोराक बडयतात. खऱ्या गुन्यांवकाराक सोडून जो खंयच्याय गुन्यावांत नां ताका जेन्ना ख्यास्त करपाचें येवजितात तेन्ना सोरोप म्हणून व्हायें बडयतात अशें म्हण्टात
• शेंपडेर पांय दिवप: कोणाकय दुखोवप. सोरपाच्या वा जिवाण्याच्या शेंपडेर पांय दिल्ल्यार तें दुखवता आनी तें डुख धरून ताचो बदलो घेतात. मनिसय तशेंच करता.
  सोरपाचेर कांय उमाणींय कोंकणींत घोळटात.

1) रायागेलो कुंव़र
शेलो सोडटा वाटेर
जाप: सोरोप वा दिवोड कात सोडटा.
2) वाली वरी लांब लांब,
फ़ुला परस सुंदर,
जल्म ताचो रायाळ,
पूण वास खरोच विखाळ
जाप: सोरोप
आमच्या आदीम संस्कृतायेंत जंय धर्तरेमांयक खूप म्हत्व दिलां थंयच सोरपाक वा नागाक गर्भाची य पुरुसदेव म्हण म्हत्व दिलां. सोरोप वा नागाची पुजा केल्यार अस्तुरेक गर्भधारणां जाता, नाग अस्तुरेच्या व्हंटयेत रुजवण करता अशी लोकमानसांत धारणां जाल्ल्यान नागाची पुजा करपाची चाल उदेवाक आयली. नागपंचमीचो सण ही ताचीच एक गवाय.
नागपंचम: हो सण हिंदू पंचागाप्रमाण श्रावण शुद्ध पंचमीक मनयतात. गोंयांत साबार हिंदू लोक नागपंचम करतात. थोड्यागेर वण्टीर नागाचें चित्र काडून पुजतात तर कांय कडेन नागाची मातयेची मुर्ती करून ती पुजेक लायतात. नागाक दूद आनी ल्हायो ओंपतात आनी निवेध्यय दाखयतात. नागपंचमीक पातोळ्यो हें गोडशें करतात. बायलो ह्या नागा मुखार फ़ुगड्यो , नाच, गितां गावन ताका होरायतात. नागाच्या मुर्तीचें दुसऱ्या दिसा विसर्जन करतात. नागपंचम मनोवपा फ़ाटलो हांवे वयर सांगला तो हेतू, तेच प्रमाण आनीक एक हेतू हो कीं शेषनाग जें भगवान विष्णूचें आसन आसा ताणें पृथ्वीचो सगळो भार आपल्या माथ्यार सांबाळून धरला म्हण ताची त्या दिसा पुजा करतात. ह्या गजालीची याद म्हण कांय कडेन मातयेचो एक गुळो करुन नागाच्या माथ्यार दवरपाची चाल आसा. नागपंचमी दिसा जमीन दुखावतली अशीं कांयच कामा करुंक जायना असो संकेत आसा. देखीक झाडां हुमटावप, शेंतात खणप , अळमी तोडप आदी.
धालो ह्या कोंकणी लोक संस्कृतायेंतल्या सगळ्यांत पोन्न्या अश्या उत्सवांत, जाचें मूळ कृषी संस्कृतायेंत आसा त्या उत्सवांत सोरोप (नाग) आनी रोयण हाचो संबद सांगला.
तांतलीं कांय गितां अशीं आसात:

१- रोयणीच्या पेडा गे ते,
दुलई दोशी नाग गे ते, दुलई दोशी नाग
हाले तशे डुले गे ते, हाले तशे डुले
मस्तकी माणिक जळे गे ते
मस्तकी माणिक जळे
२) आत्ताळी रोयणी, पात्ताळी रोयणी
रोयणीर नाग डुले गे ते, रोयणीर नाग डुले
खांदाशी पेटारो, हाताशी शंख
शंखार नाग भुले गे बायी, शंखार नाग भुले

अश्या ह्या जितापतींनी -जिवाण्यांनी आमच्या लोकवेदांत खाशेली सुवात मेळयल्या.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751