‘कोंकणी नाट्यरंग’: कोंकणी नाटकाच्या प्रवासाचेर उजवाड

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

नाटक फकत मनोरंजन करना तर समाजांतले कितलेशेच प्रस्न लोकांसामकार मांडटा आनी तातूंतल्यान लोकजागृताय जाता.

श्रीधर कामत बांबोळकार हे गोंयांतले एक नामनेचे चित्रकार, नाट्य दिग्दर्शक, शिक्षक. कोंकणी रंगमाचयेर कितलींशींच नाटकां तांणी दिग्दर्शीत केल्यांत. कला अकादमीच्या नाट्य सर्तींत तांच्या नाटकांक इनामांय फावो जाल्यांत आनी तांचे प्रयोग गोंय तशेंच गोंयां भायर लेगीत जाल्यात. सरस्वती सन्मान फावो जाल्ले लेखक महाबळेश्वर सैल हांच्या ‘युग सांवार’ कादंबरीच्या आदारान तांणी ‘सांवार युग’ हें नाटक रचलां. तशेंच शेक्सपियराच्या मूळ ‘हॅमलेट’ नाटकाचें कोंकणी अनुसर्जन करून तांणी ‘सूड जागोर’ हें नाटक बरयलां. हीं दोनूय नाटकां रचून तांणी कोंकणी रंगमाचयेर तांचे प्रयोग यशस्वीपणान सादर केल्यात. ते भायर गोंयच्या नामनेच्या चित्रकारांची चरित्रां आनी गोंयचो कला- वस्तू, शिल्पकलेचो इतिहास मांडपी ‘सृजनरंग’ हेंय पुस्तक तांणी उजवाडा हाडलां. हालींच 2026 वर्सा कोंकणी नाटकाच्या विंगड विंगड तासांचेर उजवाड घालपी ‘कोंकणी नाट्यरंग’ हें पुस्तक संजना पब्लिकेशन्स हांणी उजवाडा हाडलां.
गोंयच्या उच्च शिक्षण मळाचेर आयज कोंकणी विशयांतल्यान पदवी ते पिएच.डी मेरेनचें शिक्षण उपलब्द आसा. कोंकणी भास, साहित्य आनी संस्कृतायेच्या विंगड विंगड आयामांचेर विद्यार्थी खोलायेन अध्ययन आनी संशोधन करतात. अशेंच एक मळ म्हणल्यार कोंकणी नाटक. कोंकणी नाटक आनी एकंदरीत रंगमाचयेचो अभ्यास करतना संदर्भ ग्रंथांचो कांय प्रमाणांत उणाव जाणवता. पूण फाटल्या कांय वर्सांनी हीच गरज वळखून अभ्यासकांनी, नाटककारांनी आनी संशोधकांनी कांय पुस्तकां आनी संदर्भ ग्रंथ तयार केल्यात. हातूंत पुंडलीक नायक हांचें ‘रंगपाट’, पुंडलीक नायक आनी डॉ. हनुमंत चोपडेकार हांणी संपादीत केल्लें ‘कोंकणी रंगमाचयेचो इतिहास’, प्रो. (डॉ.) कॉज्मा फेर्नांडीस हांचें ‘कोंकणी तियात्र- फाटभूंय, संकल्पना आनी इतिहास’, डॉ. पुर्णानंद च्यारी हांणी संपादीत केल्लें ‘अंकतरंग’, डॉ. हनुमंत चोपडेकार हांणी संपादीत केल्लें ’21 व्या शेंकड्यांतली कोंकणी एकांकी’ अशीं कांय पुस्तकां दिसतात. आयज ह्याच वळेरेंत आनीक एक नवें पुस्तक पावल दवरतना दिसता, तें म्हणल्यार श्रीधर कामत बांबोळकार हांणी बरयल्लें ‘कोंकणी नाट्यरंग’.
‘कोंकणी नाट्यरंग’ ह्या पुस्तकाची प्रस्तावना नामनेचे समिक्षक आनी नाट्यकर्मी अशोक नायक हांणी बरयल्या. प्रस्तावना अभ्यासपूर्ण आसा. पुस्तकांत वट्ट 16 लेखांचो आसपाव आसा. हे 16 लेख वेगवेगळ्या विशयांचेर आसात. पूण ह्या सगळ्या विशयांचो केंद्रबिंदू म्हणल्यार नाटक. पुस्तकांतलो पयलो लेख म्हणल्यार ‘नाटक म्हणल्यार कितें’. ह्या लेखांत बरोवप्यान नाटकाचें शास्त्रीय आनी सिध्दांतीक विवेचन केलां. ‘नाटक’ ह्या शब्दाची उत्पत्ती कशी जाली आनी नाटकाचो उगम कसो जालो हाचेर चिकित्सक विश्लेशण लेखकान ह्या लेखांत केल्लें पळोवपाक मेळटा. नाटकाची संकल्पना, व्याख्या, घटक, प्रकार मांडटना लेखकान नाटकाची शैली हाचेरूय विशेश भर दिला.
दुसरो लेख रससिध्दांत ह्या विशयाक केंद्रस्थानार दवरून बरयला. नाट्यकलेचो जेन्ना विचार जाता तेन्ना आचार्य भरतमुनी हांणी रचिल्लो ‘नाट्यशास्त्र’ हो ग्रंथ कडेक दवरप शक्य ना. हो ग्रंथ म्हणल्यार भारतीय नाट्यकला, नृत्यकला आनी संगीतकलेचो मूलभूत ग्रंथ. ह्या लेखांत बरोवप्यान नाट्यशास्त्राचो सगळ्यांत म्हत्वाचो भाग म्हणल्यार ‘रससिध्दांत’ हाचेर चिकित्सक भाश्य केलां. लेखाची मांडावळ करतना सुरूवातेक रससिध्दांताची शास्त्रीय वळख करून उपरांत णव रसांची खोलायेन वळख करून दिल्या.
तिसऱ्या लेखांत बरोवपी गोंयच्या लोकरंगभूमीचेर उजवाड घालतना दिसता. हातूंत मुखेलपणान जागोर, पेरणी जागोर, शिवोलेचो जागोर, कालो, रणमालें हांचेर भर दिल्लो दिसता. गोंयच्या लोकरंगभूमीचेर विचार मांडटना बरोवप्यान आर्विल्ले नाट्य कलेचेर आनी गोंयच्या समकालीन रंगमाचयेर लोकनाट्याचो कशे तरेन प्रभाव पडला हाचेरूय उजवाड घाला. तशेंच गोंयच्या लोकनाट्यांचो विकासा करपा खातीर खंयचे उपक्रम आयोजीत जाल्यात हाचेरूय चिंतन जाल्लें ह्या लेखांत दिसता.
‘कोंकणी रंगमाची- विकास, स्थिती आनी आव्हानां’ हो लेख एकंदरीत कोंकणी नाटकाचो उगम, विकास आनी उदगरत ह्या विशयाक स्पर्श करता. 1912 वर्सा कर्नाटकांतल्या बंटवाळ वांठारांत बोळंतूर कृष्ण प्रभू हांणी ‘चंद्रहास’ हें पयलें कोंकणी संगीत नाटक बरोवन माचयेर सादर केलें. 1912 पासून सुरू जाल्ली ही आधुनीक कोंकणी नाट्यपरंपरा एकविसाव्या शेंकड्या मेरेन कशे रितीन प्रवास करता हाचें चित्र लेखक श्रीधर कामत बांबोळकार आपल्या ह्या लेखांतल्यान मांडटा. तशेंच कोंकणी भाशेंतलीं हेर संगीत नाटकां, कोंकणींतलीं अणकारीत नाटकां, अस्तंती रंगमाचये वयले नवे प्रवाह, कोंकणी रंगमाचयेची फुडाराची दिका सारके विशय लेगीत ते आपल्या लेखांत प्रभावीपणान मांडटात.
पुंडलीक नारायण नायक म्हणल्यार कोंकणी नाट्य चळवळीतले एक व्हड फुडारी. कोंकणी नाटकाची उदरगत करपा खातीर तांचें भोव मोलादीक योगदान आसा. कोंकणी रंगमाचयेर तांणी खूब प्रयोगशील नाटकां सादर केल्यांत. विशयाची विविधताय केळयतनाच तांणी नाट्य प्रकारांचीय विविधताय कोंकणी समाजा मुखार हाडली. ह्या पुस्तकांत अशा अश्टताशी व्यक्तीमत्वाचेर खाशेलो लेख आसा. कोंकणी नाटकाचो एकंदरीत इतिहास अभ्यासल्यार पुंडलीक नायक हांणी बरयल्लीं दर्जेदार नाटकां तितलेच कल्पक्तायेन आनी प्रयोगशील नदरेन माचयेर हाडपाचें काम श्रीधर कामत बांबोळकार हांणी केलां. देखून पुंडलीक नायक हांच्या नाटकांचो अभ्यास करतल्यांक ह्या लेखाचो खास फायदो जातलो हातूंत मात लेगीत दुबाव ना.
‘गोंयची शिगम्याची रंगमाची’, ‘समकालीन कोंकणी एकांकी’, ‘गोंयच्या कोंकणी नाटकांत बायलांचें चित्रण’, ‘कर्णपर्व- कोंकणी रंगमाचयेचो एक मैलाचो फातर’, ‘कोंकणी हॅमलेट- सूड जागोर’ सारके जायत्या विशयावेले लेख ह्या पुस्तकांत आस्पावल्यात. तियात्र हो गोंयचो एक खाशेलो आनी आगळो वेगळो असो नाट्यप्रकार. 17 एप्रील 1892 ह्या दिसा कोंकणी भाशेंतलो पयलो तियात्र मुंबयच्या न्यू आल्फ्रेड थियेटर हांगा सादर जालो. ‘इटालियन भुरगो’ हो कोंकणीतलो पयलो तियात्र लुकाझीन रिबेरो हांणी ऑपेरांतल्यान स्फूर्त घेवन रचलो. कोंकणी समाजाच्या ह्या खाशेल्या नाट्यप्रकाराचें वर्णन लेखकान ह्या पुस्तकांत केलां. तशेंच आयच्या तियात्राचेर लेगीत तांणी आपले विचार व्यक्त केल्यात.
ह्या पुस्तकांतलो एक आगळो वेगळो आनी आकर्शीत लेख म्हणल्यार ‘बालरंगमाची’. ह्या विशयाचेर खूब कमी बरपावळ बरयल्ली मेळटा. शिक्षण क्षेत्रांत वावर केल्ल्यान लेखकाक बालमानसशास्त्राची खोलायेन वळख आसा. ते नदरेन नाट्यकलेतल्यान भुरग्यांचो व्यक्तीमत्व विकास कशे तरेन जाता हाचेर लेखकान खोलायेन चिंतन केलां. बालनाट्य आनी बालरंगमाचयेच्या उदरगती खातीर वावर करपी रंगदूत बी. व्ही कारंथ, बालरंगभूमी चळवळ, कला अकादमी, बाल भवन, कोंकणी संगीत नाटक अकदेमी अशा जायत्या संस्थांचो आनी व्यक्तीमत्वांचो वावर ह्या लेखांत बरोवप्यांन संक्षिप्तान मांडला.
खंयचीय कला म्हणल्यार एके तरेची साधना. प्रतिभा, कल्पना आनी अभ्यास हांच्या सुमेळांतल्यान ती फुलता. नाट्यकला लेगीत तशीच आसता. नाटक फकत मनोरंजन करना तर समाजांतले कितलेशेच प्रस्न लोकांसामकार मांडटा आनी तातूंतल्यान लोकजागृताय जाता. कोंकणी नाटकाक गिरेस्त असो इतिहास आसा आनी हो इतिहास संकलीत करून दवरपाचें काम ‘कोंकणी नाट्यरंग’ हें पुस्तक करता. देखून कोंकणी रंगमाचयेचो अभ्यास करपाक सोदपी अभ्यासकांक हो एक म्हत्वाचो संदर्भ ग्रंथ आसा हातूंत मात लेगीत दुबाव ना.

रजत अ. हेगडे
7378829909