कृत्रीम हिरवळ नाका, निजाची बायोडायव्हर्सिटी जाय

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आजीवविवीधताय वा बायोडायव्हर्सिटी, ही पर्यावरण क्षेत्रांतली एक ग्लॅमरस अशी संकल्पना जाल्या. ताचें विज्ञानीक मोल कुशीक वचून पब्लिसिटी चड जाता अशें दिसता. त्या शिवाय पर्यटन क्षेत्रांत सुद्दा बायोडायव्हर्सिटी एक म्हत्वाचें आंग जावपाक लागलां, ही तातूंतली सकारात्मक गजाल. जीवशास्त्रांतली ही संकल्पना आतां थेट दिसपट्टे जिणेंत वापरांत येवंक लागप ही गोंया सारक्या पर्यटन आनी पर्यावरण संवेदनशील राज्या खातीर गांभीर्यान घेवपाची गजाल. गिन्यान फक्त पुस्तकांतच उरिनासताना समाजांत पावंक लागता आनी समाजाक तें समजता तेन्नाच तें फळादीक जाता. जीवविवीधतायेची संकल्पना आमच्या समाजांत बऱ्या प्रमाणांत पावल्या, ताची खूब प्रमाणांत जागृतीय जाल्या ही समाधानाची गजाल. पूण जागृती जावन लेगीत, आमी तिचे कडेन दुर्लक्ष कित्याक करतात, हें ना समजपा सारकें कोडें!
बायो + डायव्हर्सिटी म्हणजे जिवन अधीक विवीधताय. एखाद्या भुगोलीक क्षेत्रा भितर जीव-जिवावळीची आशिल्ली विवीधताय, त्या क्षेत्राची सैमीक गिरेस्तकाय दाखायता. दुसऱ्या उतरांनी सांगचें जाल्यार एका वाठारांत एकाद्या प्राण्याची वा वनस्पतींची जितल्यो चड आसप म्हणजे तो वाठार जीव विवीधायेंत समृद्ध अशें म्हणूं येता. देखीक, एका तळ्यांत धा बकीं आसप बायोडायव्हर्सिटी न्हय. तर त्या तळ्यांत तीन बकीं, तीन बगळे, दोन हंस आनी एक कसलें तरी सवणें आसप ही बायोडायव्हर्सिटी. त्या भायर उदकांतली वनस्पती, नुस्तें, हेर जलचर प्राणी सुद्दा आसता. हजारांनी वर्सांची उत्क्रांती, वातावरणांतले बदल झेलत पृथ्वी वयली जीवसृश्टी सद्याचे परिस्थितींत पावल्या. डार्विनाच्या उत्क्रांती सिद्धांताक धरून जीवसृश्टींत बदल जायत रावतलो. सैम आपणाक जाय तसो जाय त्यो प्रजाती सांबाळटलो आनी कांय प्रजाती नामशेशय जातल्यो. हुसको एकेच गजालीचो, तो म्हणल्यार जीवसृश्टींत आनी सैमीक चक्रांत वाडत वचपी मानवी हस्तक्षेपाचो!
आनी एक गजात लक्षांत घेवपाक जाय ती म्हणजे, बायोडायव्हर्सिटी म्हणल्यार फकत आमकां दोळ्यांनी दिसता ते प्राणी आनी वनस्पती न्ही. हाच्या भायर सैमांत आशिल्ले सुक्ष्म जीव, बुरशी, शेवाळ आनी हेर जिवूय आस्पावतात, जे जैवीक घटकांचें विघटन करून जीव रसायन चक्राचो समतोल राखतात.
ही पुराय संकल्पना आनी व्याख्या लक्षांत घेत जाल्यार अशें समजता की ‘बायोडायव्हर्सिटी’ पृथ्वीचेर सगळी कडेन समान रितीन वांटिल्ली ना आनी ती कश्या कशीय पसरिल्लीय ना. ही विवीधताय कांय थारावीक भूक्षेत्रांनीच ठळकपणान आस्पावता. जेमतेम दोन तृतीयांश जीवविवीधताय पृथ्वी वयल्या उश्णकटीबंधीय वाठारांत आनी तातूंतय बी ह्या वाठारांत आस्पावीत पर्जन्यवनां (Rainforest) भितर ती आसा. ह्या क्षेत्रांतल्या सगळ्यांत दाट (dense) विवीधताय आशिल्ल्या वाठाराक ‘बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉट’ म्हण खास वर्गीकरण केलां. गोंयचो विचार करीत जाल्यार आमच्या भुगोलाचो म्हत्वाचो भाग आशिल्ले “अस्तंत घाट” जगांतलो एक म्हत्वाचो बागोडायर्सिटी हॉटस्पॉट. हाचो अर्थ, गुजरात ते कन्याकुमारी मेरेन पातळिल्ली ही दोंगरा रांक फक्त भुगोलीक नदरेंतच न्हय तर जीव- जिवावळी बाबतींत खूब म्हत्वाची म्हण आमी समजूं येता.
सैमीक अन्न सांखळी अबाधीत राखपांत आनी पोशक द्रव्यांची सैमाच्या दरेक घटकांत पुरवण करपांत जिवांची विवीधताय म्हत्वाची भुमिका घेता. अन्न सांखळेच्या दरेक पांवड्यार आस्पावपी प्राण्यांची संख्या नियंत्रणात उरप गरजेचें आसता. ही संख्या हालत जाल्यार पुराय अन्न सांखळीच इबाडपाक शकता. शिवाय अन्न- जाळी (food web) हालून कांय प्रजातींच्या अस्तित्वाचेर प्रस्नचिन्न निर्माण जावं शकता. जैवीक, अजैवीक, रसायनीक हे सगळे सैमीक घटक ताळमेळीन एकामेकां कडेन जुळिल्ले आसतात. बायोडायवर्सिटी हें ज्युस्त जुळयता.
खूब प्रमाणांत तण वा झाडां वाडलीं म्हण अर्थ ना. तीं नियंत्रीत करपाक तृणभक्षी प्राणी जाय. तृणभक्षक प्राण्यांची संख्या आडावपाक मास भक्षक जनावरां जाय. हाचो मेळ सैम सारको सादता. त्या भायर तण / वनस्पत, जनावरां मेल्या उपरांत तांचे कुडीचें विघटन करून ती परत मातयेंत भरसुपाचें काम करपी जीव जिवाणू आसपाक जाय. हे सगळे घटक एका सक्षम जीवविवीधतायेंत आसप खूब गरजेचें. जें आसल्यारच एखादया भौगोलीक क्षेत्रांतलें पर्यावरण स्वस्थ उरता.
आमचें राज्य बायोडायव्हर्सिटी हॉटस्पॉटाचो भाग जाल्ल्यान आमी फक्त जागृत आसून उपेग ना. जागृताये वांगडाच ती राखपांत आमी आनी एक पावल मुखार आसूंक जाय. झपाट्यान वाडपी शारीकरण, हिस्पा भायली जंगलतोड, दोंगर कापणी, ओलीत क्षेत्रां भराव घालून पुरोवप. न्हंय पात्रांत जावपी अतिक्रमणां सारख्या गजालींक लागून आमची बायोडायव्हर्सिटी प्रचंड दबावा सकयल आयल्या. आमचे कातळ सडे तशें पळोवंक गेल्यार निर्जीव आनी मृत शे दिसता. पूण पावसाचे एकेच दडकेन शेळो आनी ल्हानन तणान ते पुनर्जिवीत जातात. जीवसृश्टी खूब संवेदनशील आसता ती संवेदना आमच्या भितर रिगपाक जाय.
आमच्या रियल इस्टेट आनी घरबांदणी खातीर सैमीक प्रजातींचे आवास नश्ट जायत चल्ल्यात. सोरोप, विंचू, शेड्डे आमच्या घरांनी आयले म्हण बोवाळ करतात. पूण तांचो मूळ आवास उडोवन आमी वसल्यात हें लक्षांत घेनात. हालीसारांक बिबटे लोकवस्तेंत घुसपाचे प्रकार पळोवंक मेळटात. ते बिबटे लोकवस्तेंत येतात कारण “एक तर तांचे भक्ष ना जाला वा तांची सुशेगाद रावपाची सुवात आमी वगडायल्या”.
आमच्या रोंपां वाजांनी येवपी इल्लोसो गांयडोळ ते बांयंत अडकल्लो बिबटो, हे सगळे प्राणी आनी वनस्पत, आमची जीव विवीधताय. आमची गिरेस्तकाय.
रस्तो रुंदीकरणांत वा मानवी वसणूक करपांत वनांचे कत्तलीन जाल्लें लुकसाण, समाजीक वनीकरण केलें म्हण भरून येवंक शकना. बोडक्या दोंगराचेर आकेशिया रोयली म्हण एकादी ‘ग्रिनरी’ मेळत. पूण, खरेपणान गोंय ग्रीन दवरतलें जाल्यार हांची निजाची ‘बायोडायव्हर्सिटी’ राखपाचेर आमचें लक्ष आसपाक जाय.

पुरुशोत्तम वेर्लेकार
99239 32634