एक भटकंती सिंधुदुर्गाची – उमळशीक ते अणभवा मेरेन

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

वयले घुमटेंत शिवाजी महाराजांच्या उजव्या हाताचो ठसो तर सकयल आशिल्ले घुमटेंत तांच्या दाव्या पांयांचो ठसो आसा.

मालवण समुद्रांत किल्ला, शिवाजी आत कसा शिरला? हें पोरणें पद सगल्यांनी आयकलां आसतले. गणपती विसर्जना वेळार, दिंडी, शिमग्या वेळार तें म्हणटातूच. गोंयच्या प्रत्येक भुरग्याक सिंधुदुर्ग किल्ल्या विशीं खबर आसा, ती ह्या गितांतल्यान. दर फावटी हो एकूच प्रस्न मनांत गुणगुणटालोच, शिवाजी महाराज कसो गेलो आसतलो भितर. पूण त्या प्रस्नाची जाप मात केन्नाच मेळ्ळी ना. भुरगेपणांत निर्माण जाल्ली ती उमळशीक तशीच मनांत दवरून एका आयतारा हांव मालवणां पावलें.

फातोडेची वेळ, रस्त्यार शीतळ वारो आनी मनान एक अनामिक उमळशीक. सकाळीं भायर सरिल्ल्यान, साडेआठ म्हणल्यार मालवणां पावली. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतलें हें गांव म्हणल्यार सैम, सादेंपणा आनी दर्या बरोबर जोडपी जिणेचें सोबीत मिश्रण. तांबडे मातयेच्या दोंगुल्ल्यांचेर हो वाठार वसला. नळ्यांचीं सुंदर अशीं घरां. मुखार शेणान सारयिल्लें आंगण आनी आशीकुशीक माड, काजू आनी आंब्याचीं झाडां, अश्या ह्या गांवान पयलेच नजरेन मन जिखून घेतलें. हांगाचें जिवीत आजूनूय शेती आनी नुस्तेमारी हांचे भोंवतणी घुंवता. सकाळीं जाळीं घेवन दर्यांत वचपी नुस्तेकार आनी भाताच्या शेतांनी काम करपी शेतकार हें दृश्य नदरेक पडलें. 

आमी सकाळीं पावलीं तेन्ना थंय परिस्थिती मात्शी वेगळी दिसली.  एलपीजी सिलिंडाराच्या उणावाक लागून जायतीं हॉटेलां बंद आशिल्लीं. एका खिणाक दिसलें आयज नाश्तो मेळटलो काय ना? पूण ‘जुगाड’ हें उतर कोंकणी लोकां मदी आजून जितें आसा. चुलीर एका व्हड लोखणाचे कायलीर वडे तळटाले आनी मिसळ पावाच्या सुगंधान आमकां थंय ओडून व्हेलें. वडापाव, मिसळ पाव आनी खुटी च्या इतलो सादो, पूण त्या खिणाक तोच नाश्तो सगळ्यांत रूचीक आसलो, थंय बसून खावपाक एक वेगळेंच समाधान आसलें. त्या ल्हान हॉटेलाचें उबदारपण आनी भितरल्या लोकांचें मनीसपण…. प्रवासाची सुरवातूच यादगार जाली.

नाश्तो सोंपोवन आमी मालवण किल्ल्याचे जेटी कडेन गेलीं. जेटी कडल्यान बोटीन बसतकच खरो प्रवास सुरू जाले वरवीं दिसलो. दर्या ल्हारार हालत धोलत बोट मुखार सरताली. ल्हारां केन्ना सामकीं मोवसायेन तर केन्ना नेटान आपटतालीं. सिंधुदुर्ग किल्लो दर्या पसून सुमार देड किलोमिटर पयस आशिल्लो. जशे किल्ल्याचे लागीं पावतालीं तसो मनांत परत तोच विचार आयलो, ‘हो जागो छत्रपती शिवाजी महाराजान कसो वळखलो आसतलो’  आनी किल्लो जरी सरळ दिसत आसलो तरी वचपी प्रत्येक बोट सरळ मार्गान वचनासतना, दर्यांत सर्पाकार वळणां घेत- घेत फुडे सरताली. हाचे कारण म्हणल्यार दर्यात आडवे – तिडवे आशिल्ले फातर.  आनी ह्याच फातराक लागून अनवळखी वा व्हडल्यो नौका जुंव्याचेर येवप कठीण जातालें.  देखून शिवरायांनी हेच सुवातेर जलदुर्ग बांदपाचें थारायलें आसतलें, अशें समजलें. आनी म्हाराजाच्या तोंडांत उद्गार आयले “चौराशी बंदरी ऐसा जागा नाही” म्हणल्यार कोंकणातलें चौऱ्यांशी बंदरा मदली उत्तमांतली उत्तम जागो म्हणजे होच कुरपे जुंवो, जाचेर म्हाराजान सिंधुदुर्ग किल्लो वसयलो हें लक्षांत आयलें.

हे सगळे विचार करता करता आमची बॉट केन्ना किल्ल्यामुखार पावली हें आमकां समजलेंच ना. बॉटवाले दुर्गदर्शनाखातीर फक्त एक वराचो वेळ दितात हे समजतकच मातशें मनांत वायट दिसलें. कारण एदो व्हडलो किल्लो एका वरान कसो पळोवन जातलो!  हो विचार घेवन मुखार सरताच एक जाणवले ते म्हणल्यार ही फक्त एक ऐतिहासीक वास्तू न्हय, तर जिवंत जगपी इतिहास जावन आसा.

किल्ल्याची प्रत्येक वणत उंच, जाड, दाट आनी अभेद्य आसा. दर एक फातर जणू आपली काणीच सांगता अशें दिसतालें. किल्ल्याचे प्रवेशदार तर इतले हुशारकायेन बांदिल्ले की भायल्यान ते सोंपेपणान दिसच नासले. दुस्मानाच्या दोळ्यांत धूल्ल उडोवपा खातीर केल्ली ही रचना पळोवन  शिवाजी महाराजांची दूरदृष्टी आनी झुजारी नीत दोळ्यां मुखार उबी रावली. मुखार वतना किल्ल्याच्या गोमुखी बांदणेच्या महाद्वारांत पावतात. ह्या प्रचंड उंचायेच्या महाद्वाराचें लाकडी दार आजूनय बरे स्थितींत आसा.

भायर हनुमानाचें दर्शन घेवन भितर सरतकच आमी एक गायड घेवपाचें थारायलें. तो आपल्या कुटुंबा वांगडा पिळग्यान पिळग्यो किल्ल्या भितरुच रावतालो. हो गायड घेवपाचो उद्देश म्हणल्यार किल्ल्याची खंयचीच सुवात आमचे कडल्यान सुटची न्हय. ताणें पयली आमकां नगारखानो दाखयलो आनी दावे वटेनच्या बुरुजा कडेन दोन ल्हान घुमट्यो दाखयल्यो. वयले घुमटेंत शिवाजी महाराजांच्या उजव्या हाताचो ठसो तर सकयल आशिल्ले घुमटेंत तांच्या दाव्या पांयांचो ठसो आसा. फुडें वचून आमी शिवराजेश्वर देवळांत पावलीं. जे छत्रपती राजाराम महाराजान बांदलां. ह्या देवळाचे गर्भकुडींत शिवाजी महाराजांची पाशाणी मूर्त आसा. देवळांत भितर सरतकच एक वेगळीच भावना मनात दाटून आयली. अभिमान, आदर आनी सामकी शांतताय.

हे, देवूळ पळोवन गडावयल्या गडकऱ्याच्या घरामुखारल्यान महादेवाच्या देवळा कडेन पावलीं. ह्या देवळाच्या भितर एक खोल बांय आसा. थंयच्यान मुखार देवी भवानीचे देवूळ आसा. ह्या देवळाच्या भायर ‘दही बाव’ , ‘साखर बाव’ , आनी ‘दूद बाव’ पळोवपाक मेळटा. थंयच लागीं महाराजाच्या आनी महाराणी ताराबाईच्या वाड्यांचे अवशेश आसात. फुडे चलता चलता वत सामके माथ्यार पावले म्हणून बसून कोकम सरबत पिवपाचे थारायलें. भितर जितले वावुरपी लोक आशिल्ले ते सगळे किल्ल्याचे मूळ रहिवासी आसले. आजुनय आप‌लो धंदो आपल्याच हातान करप हो तांचो उद्देश आसलो आनी हाची खरीच तोखणाय करचें कशें दिसलें. 

जीव थंड क‌रून श्रीभगवती देवीच्या दर्शनाक गेलीं. दुदबाव बांय कडल्यान गडाच्या अस्तंतेक आशिल्या ‘निशाणकाठी’ बुरजार गेलीं. ताचे वयल्यान पुराय किल्ल्याचो सुंदर देखावो दिसतालो. किल्ल्याचे दक्षीण वाटेन आशिल्ल्या ‘चोर दारांतल्यान’ भायर सरल्यार एक ल्हानशी सुंदर दर्यादेग लागता, जिका राणीची वेळ (Queens beach)   म्हणटात.

गोविंद विश्वनाथ प्रभू आनी हिरोजी इंदुलकर हे सतराव्या शेंकड्यांतले छत्रपती शिवाजी महाराजाचे प्रमुख वास्तुविशारद आशिल्ले. तांणी ह्या दर्याच्या मदोमद ताठ उबो आशिल्ल्या किल्ल्याची निर्मिती केल्ली . महाराजांच्या फर्माना उपरांत किल्ल्याचें बांदकाम सुरू जालें. किल्ल्याच्या मुळांत सुमारेक सुमार 500 खंडी शिसे (Lead) घाले, जेणे करून मुळ बुन्याद उदकांत घट्ट उरतली. अशी तीन वर्सा सतत बेटाचेर दीस रात 3000 परस चड मानाय, कामेरीं वावुरतालीं. तब्बल एक कोटी खर्च करून 29 मार्च 1667 दिसा सिंधुदुर्गचे बांदकाम पुराय जाले.

किल्ल्याची म्हायती घेत घेत आनी सरभोंवतणचें सुंदर दृश्य पळयत आमी परत मुखेल दारा कडेन येवंक लागलीं. थंयच्या विचार करपाक लावपी पुणेरी स्टायल, फलकांचेर निवळसाणेचेर भर दिल्लो आसलो, लोक प्लास्टीक बाटल्यो कोयरा बल्लांत उडयताले ते प‌ळोवन जिवाक बरें दिसलें. किल्ल्याचेर येवपी पर्यटक थंयचे नेम पाळटाले आनी मुखेल म्हणल्यार थंय काम करपी लोक ते खरपणान पाळून घेताले. इतिहासाच्या ह्या प्रवासात सामके गुल्ल जाल्ल्यान केन्ना दनपार जाली ती समजलीच ना. घामान ओले जाल्ल्या जिवाक थंड तोराचें पन्हें पिवून थंडसाण दिली. ह्या पेयाच्या थंडसाणेन क्षणभर सगळे थांबिल्ले सारकें दिसलें.

पूण प्रत्येक सुंदर गोश्टीक एक शेवट आसता. तशेंच ह्या सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या प्रवासाचो शेवट आयलो. आमी आयिल्लीं तीं बोट नासली, पूण एका दुसऱ्या बोटकाराक विनवणी करून आमी परतीचे वाटेक लागलीं. बोटीन बसतना मन मात किल्ल्यारुच उरलें. तो ल्हवू ल्हवू पयस वतालो पूण ताची प्रतिमा मनात गडद जायत वताली. जेटीचेर पावतकच परत एक फावटी किल्ल्याक पळोवन ताची ती विशाल प्रतिमा सदां खातीर मनांत सांठोवन घेतली.

मालवणाक परत येतकच एके ल्हानशे पूण सामके, घरगुती अस्सल मालवणी खाणावळीर गेलीं. पापलेट थाळीचेर ताव मारलो. त्या जेवणांत लेगीत कोंकणाची रूच, दर्याचो स्पर्श आनी प्रवासाची पूर्णताय आशिल्ली.

घरा वतना मात एक गजाल स्पश्ट जाल्ली, भुरगेपणांतलो तो प्रस्न आतां फक्त प्रस्न उरुंक नासलो.  सिंधुदुर्गान ताची जाप दिल्ली. शिवाजी महाराज फक्त  किल्ल्यांत “भितर सरले ना, तर तांणी आपली बुद्धिमत्ता, धिटाय आनी दुरदृश्टीन हो सिंधुरक्षक सिंधुदुर्ग किल्लो उबारलो.

हो प्रवास फक्त एक भोंवडी नाशिल्ली तर ती इतिहासा कडेन जाल्लो एक जिवो संवाद आशिल्लो, जो आज लेगीत लाखांनी लोकांच्या मनांत, दोळ्यांत आनी श्वासांत जिवंत आसा.

सनिशा देसाय