अठरा जून क्रांतीच्या गर्भांतलो सूर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कोंकणींत गद्य साहित्यांत रवीन्द्र केळेकार हांचें नांव अज्रवंर आसा जाल्यार पद्य साहित्याचो सर्वेसर्वा म्हूण डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांकां आमी वळखतात. मनांतलें खतखत्तें कवित्व कागदार बरयल्या उपरांत कागद लेगीत भितरल्या भितर आवुळचें अशें तांचें लिखाण. प्रबंधात्मक कविता, गीत, दीर्घ कवितांनी तांणी काव्य सृश्ट फळादीक केल्या. ‘गोंया तुज्या मोगाखातीर’, ‘आयज रे धोलार पडली बडी’, ‘पिसोळीं’, ‘अठरा जून’ सारके कविता संग्रह कोंकणी काव्यांतलीं मुखेल रत्नां आसात. तांच्या लेखनांतले आशय-विशय खोलायेन भरिल्ले आसतात. तांकां समजून घेवंक तांच्या सयत तांच्या मार्गार चलचें पडटा. तांचे कवितेची खाशेली अपेक्षा आनी मागणी आसता. तांचें काव्य समाजीक, सांस्कृतीक, इतिहासीक फास्केंत बेस बरें बसता. खासा इतिहासीक कवितांनी तांणी एक आगळें-वेगळें इतिहासीक कविते खाशेलपण हाडलां. ह्यो कविता इतिहास घटनांचो पुडो जावन येता आनी बोध आनी चेतनेच्या रुपान वाचक मनाचेर छाप सोडटा.
हाकाच लागून ती कविता खोलायेच्या आयामान रचून येता. घडये हाकाच लागून कवी आत्मगत संवेदनेक इतिहासांत पसरायता. आपल्या इतिहासीक कविते वरवीं त्या काळाचो समाजीक, संस्कृतीक, राजकीय, अर्थीक सोद घेतात. अशेंच कोंकणी कवितेंत इतिहासीक फाटभूंय घेवन आयिल्ली मनोहरबाबांची एक कविता म्हणल्यार ‘अठरा जून’.
उदक लेगीत जाल्लें रगत
आनी रगत जाल्लें हून
भावा! तुका याद आसा अठरा जून?
बंदखणीचे दुखी चिरे
नवे आशेन घडघडले
फिरंग्याले मस्तें बंदेर
थरथरत समजलें
वावझडींत वेतलें म्हणून पिंजून, पिंजून…
भावा, तुका याद आसा अठरा जून?
मंगळाराचो आसलो दीस
पावस नेटान झडटालो
आंब्या-मुळांत गावड्या पोर
कुडकुडत रडटालो
लोखंडाचो आयलो पुरूस
कोणाक खबर खंय साकून
ताज्या शिंवा-उल्यान गेलीं
आमचीं भुजां शिंवशिंवून
थोरां-पोरां आयलीं धांवत
कोणाक खबर खंय साकून
जुलमाच्या तुबकांतल्यान
उज्या-गुळे गेले सुटून
रगताची ऊब मेळून
भूंय आमची जाली हून
भावा, तुका याद आसा अठरा जून?
सोडणुकीचो आयलो दीस
उठून उबो गवलो मनीस
सगले पास पडले तुटून
भावा, तुका याद आसा अठरा जून?
कितलें अशे आयले गेले अठरा जून!
आंब्या-मुळांत कुडकुडटा
गावड्याचो पोर अजून
भांगराचें गोंय आमचें
कितलें आसा पयस अजून!
मळबाचो माटव मांडून
कुपां फोडून, गडगडून
जोगलाच्या झगझगांत
घिस्स करून झगझगून
दडकेवरी लोटून, फुटून
येवंदी परत अठरा जून!
त्या दिसा उगडासान
हड्डें म्हजें पेट्टा अजून
भावा, तुका याद आसा
अठरा जून? (पान १६१)
ह्या कवितेच्या अथांग दर्यांत बूड मारपाक आमकां इतिहासीक समिक्षा पद्दतीचो वापर करचो पडटलो. मुळांत ही अशी पद्दत जंय साहित्यकृतीच्या रुपान मुखार दवरिल्ल्या इतिहासाची शास्त्रशुद्ध तपासणी जाता. खंयचे परिस्थितीन, खंयच्या हेतून ती कृती आयल्या हें स्पश्ट जाता. जो इतिहास मांडला, तो तात्वीक आसा व्हय होय प्रस्न पडटा. हातूंत तत्कालीन समाज वेवस्थेचो अभ्यास करतना वाचकाच्या मुखार इतिहास साक्षात उबो रावता. एक आशय संपन्न इतिहास वाचकाचे भेटेक येता. आनी अशेच एका इतिहासीक घडणुकेचो थाव डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांणी व्हडा सुसूत्रतायेन ‘अठरा जून’ हे कवितेंत मांडिल्लो दिश्टी पडटा. मुळांत 18 जून 1946 हो दीस गोंयच्या इतिहासांतलो भांगराळो खीण. ह्या दिसा सावन गोंयच्या समाजांत गोंयची भूंय मेकळी करपाची कीट पेटली. आनी तिका पेट्टी दवरपाचें काम हें डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांणी केलें. बाकीबाब बोरकार हांणी लेगीत ही क्रांती गितान हाडल्या पूण मनोहरराय सरदेसाय हांचे कवितेन आपली आगळी वेगळी छाप सोडली.
तांची कविता 18 जून 1946 ह्या दिसा डॉ. राम मनोहर लोहिया हांणी पेटयल्ले क्रांतीचें फुडारपण करता. एक परकी मनीस येवन गोंयकारां मदली नवचेतना जागयता हाची तुस्त ते आपले कवितेन करता. अठरा जून ह्या दिसा उदक लेगीत रगत जावन व्हांवतालें अशें म्हणून कवी पुराय गोंयचे भोंवतणेन क्रांतीचो पेट घेतिल्लो म्हणिल्ल्याचें जाणवता. लोहिया हांचे क्रांतीची खबर जेन्ना बंदखणींनी पावली तेन्ना थंय आशिल्ल्या मदीं नवे आशेचीं किर्णां फांकलीं. फिरंग्याली सत्ता आतां चड काळ टिकची ना असो हावेस कवीन कविते वरवीं मांडला. तशेंत ‘पिंजून, पिंजून…’ अशें जेन्ना कवी म्हणटा आनी (…) हे तीन पुज्य वापरता तेन्ना सत्ता पिंजत पिंजत वतली हातूंत एक कण्टिन्युटी दिश्टी पडटा. हांगासर कवी फिरंग्यांक तशेंच गोंयकारांक मानसीक रितीन तयार रावपाक सांगता. मुखार कवी साबार कार्यांनी लोहिया हांच्या क्रांतिकारी कार्याक शिरंगारता. साबार अलंकारांचो वापर करून कवितेक अदीक भावस्पर्शीय केल्या. दरेका वळींत करूण रस संचारता आनी क्रांतीच्या भारांत डॉ. मनोहरराय सरदेसाय ही कविता बरयतात अशें
जाणवता.
18 जून 1946 ह्या दिसा घडिल्ले हे क्रांतीन एक वेगळें वळण गोंय मुक्ती संग्रामाक दिलें. हाकाच लागून हे घडणुकेचें प्रतिनिधित्व करतना कितल्याशाच जाणांनी आपलो सहभाग दाखयलो. अठरा जून ह्या दिसा घडिल्ले घडणुकेक रगताची ऊब मेळून भूंय आमची जाली हून अशा उतरांनी कवी मांडटा. कवितेच्या पयल्या अर्दांत कवी ह्या क्रांतिकारी लढ्याची फाटभूंय दिता जाल्यार उर्वरीत भागांत तात्कालीन परिस्थितीक धरून एक खंत उक्तायल्ली दिश्टी पडटा. गोंयांत घडिल्ले हे क्रांतीन जरी भांगराच्या गोंयाक आत्मबळगें हाडलें तरी तें भांगराचें गोंय अजून पयस आसा अशें कवीमन म्हणटा. क्रांतीचो पेट खंय तरी थंडावला अशें कवीक दिसता. देखून तो परत एकदां अठरा जूनाची अपेक्षा बाळगिता. पूण ह्या वेळा क्रांती एकट्या लोहिया सारक्या नेतृत्वान न्हय जाल्यार सगळ्या गोंयकारांनी एकठांय येवन ती करपाची गरज आसा. कवी हो हावेस बाळगितना म्हणटा,
“दडकेवरी लोटून, फुटून येवंदी परत अठरा जून!”
१८ जून दिसा घडलेलो क्रांतिदीन कविच्या दोळ्यां मुखार अजून ताजो आसा. ताचो उगडास कविमनाक पावला कणकणी जाता. परत एकदां अशी क्रांती घडची आनी गोंय सक्षम जावचें असो हावेस कविवर्य मनोहरराय सरदेसाय बाळगितात.
अठरा जून हे कवितेचें गीत रुपांतर:
गीत रचनेचो प्रवाह कोंकणींत आदीं सावन चालीक आसलो. बाकीबाब बोरकार, गजानन रायकार, पुंडलीक नायक, श्रीधर कामत, उदय भेंब्रे, डॉ. राजय पवार, डॉ. हनुमंत चोपडेकार आनी साबार कवींनी ह्या प्रकारान मोलादीक योगदान दिल्लें आसा. डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांच्या अठरा जून ही कविता लेगीत गीत रुपान मुखार आयल्या.
ती जांणी मुखार हाडल्या ते म्हणल्यार;

1. कोंकणी भाशा मंडळ गोंय हांणी अठरा जून हे कवितेचें गितान रुपांतर केलां. हें गीत 2018 वर्सा उजवाडा आयलें. 16 जानेरा ह्या गितांच्या सिडीन ताचो आस्पाव आसा. ह्या गिताक संदेश नायक हांणी संगीत दिलां तशेंच तांचोच आवाज त्या गिताक लाभला. उत्स्पूर्त प्रतिसाद संगीत प्रेमींनी ह्या गिताक दिला. डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांचें हें क्रांतीकारी कवन आयज लेगीत तरणे आनी प्रभावी आसा.
2. गोंयचो युवा संगीतकार शिव नायक हांणी आपल्या यू-ट्यूब चॅनलार ही कविता गीत रुपान 2019 वर्सा उजवाडा
   हाडल्या.

गौरांग बाबुराव भांडीये
8552883808