डिजिटल विश्वांतलो धोको : सायबर क्रायम

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

हो शेंकडो म्हणल्यार पुराय ‘डिजिटल विश्व’. इंटरनॅटाच्या माध्यमांतल्यान सगळें कार्य जाता. जगपाचें, रावपाचें, काम करपाचें पद्दतींत क्रांती घडोवन हाडल्या. हय! फायद्याची गजाल ही, पूण फायद्या बरोबर लुकसाणूय पळोवचें पडटा. फायदो पळयलो जाल्यार डिजिटल विश्व पूराय संवसाराक डिजिटल करता तशेंच इंटरनॅटाक लागून संवसारभरांतल्या लोकां कडेन संपर्क सादप, बोटांच्या तोंकाचेर म्हायती मेळोवप आनी ऑनलायन वेवसाय चलोवप पयलीं परस सोंपें जालां. पूण, ह्या हांगां हानिकारक परिणाम आसात. आयच्या काळांत सायबर क्रायम हो वाडटो धोको जावन आसा. संगणक आनी इंटरनॅट वापरुन केल्ल्या खंयचेय गुन्यांवकारी कामाक सायबर क्रायम म्हणतात. हातूंत हॅकिंग, आयडँटिटी थेफ्ट (वळख चोरी), फिशिंग स्पॅम, आनी ऑनलायन फटवणूक आदी तरेचे क्रायमाचो आस्पाव जाता.
सायबर क्रायमाचे काय प्रकार
फिशिंग: फिशिंग सायबर क्रायमाचो प्रकार जो फटीचे ईमेल वा संदेश वापरून बळींक फटयता. स्कॅम्मर्स फटोवपा खातीर बँको वा वेबसायट सारकिल्ले कायदेशीर स्रोत म्हूण आपूण दाखयतात. लोकांची खाजगी म्हायती चोरप, जशी लॉगीन क्रडेन्शल्ज वा आर्थीक डेटा फिशिंगाचो हेतू आसता. संदेश जे खाजगी म्हायती दिवपाक वा दुबावीत लिंक क्लिक करपाक सांगतात तांचें कडल्यान सावधान रावचें.
आयडँटीटी थेफ्ट (वळख चोरी): आयडँटीटी थेफ्टांत कोणूय खाजगी म्हायती परवानगी बगर वापरता. आनी कायदेशीर दाखोवपी धोंग करता ताका आयडँटीटी थेफ्ट (वळख चोरी) म्हणटात. बळी जाल्याचें नांवान पयशे वा क्रेडीट मेळयतात तशेंच खबर नासतना खातें उगडूंक वा रीण काडपाक शकता.
सायबर बुल्लींग: तंत्रगिन्यानाचो वापर करून हेरांक ऑनलायन त्रास दिवप वा भंय घालप म्हळ्यार सायबर बुल्लींग. भावनीक त्रास, उदासीनताय आनी आत्महत्या करप आदी असो परिणाम असो जावंक शकतात. सायबर बुल्लींग जायत्या प्रकारांनी आसूं येता, तातूंत वायट संदेश, अफवा आनी लज्जास्पद फोटोचोय आस्पाव जाता.
सायबर स्टॉकिंग: तंत्रगिन्यानाचो वापर करुन ऑनलायन कोणाकूय सोदप, त्रास दिवप वा धमकावप ह्या तरेच्या गुन्यांवाक सायबर स्टॉकिंग म्हणटात. हो ऑनलायन त्रासाचो एक प्रकार आनी ताका लागून भावनीक त्रास आनी भंय निर्माण जाता, तातूंत कोणाचेय ऑनलायन कार्यावळींचेर नियंत्रण दवरप, धमकावपी संदेश धाडप वा खाजगी म्हायती वांटपाचो आस्पाव आसूं येता.
सोशल मिडिया फ्रॉड: सोशल मिडिया फ्रॉड बळींक फटोवपा खातीर स्कॅम आनी येवजण्यो सोशल मिडिया प्लॅटफॉर्म वापरतात. फटोवपी खाजगी म्हायती मेळोवपा खातीर बनावटी प्रोफायल, फिशिंग लिंक वा हयकार करपा सारके संदेश वापरतात. सोशल मिडियाचेर अज्ञात व्यक्तीं कडल्यान दुबावीत संदेश वा रिक्वेस्ट विशीं सावधान रावपाक जाय.
ऑनलायन भरती फ्रॉड: ऑनलायन भरती फ्रॉड हातूंत फ्रॉड करपी नोकरी सोदता तांकां फटोवन खाजगी म्हायती उक्ती करपा खातीर आपूण बॉस म्हूण नाटक करतात. फ्रॉड करपी दुबाव नाशिल्ल्या बळीं कडल्यान खाजगी डेटा वा पयशे मागपा खातीर बनावटी नोकरी पोस्टिंग, ईमेल वा संदेश वापरतात. तशेंच प्रामाणीक दिसपा खातीर तें कायदेशीर कंपनीचे लोगो आनी वेबसायट लेगीत वापरुन फ्रोर्ड करतात.
सायबर गुन्यांव आडावचे जाल्यार‌ कितें करपाचें?
सॉफ्टवॅर आनी ऑपरेटिंग सिस्टीम अद्ययावत दवरप: सॉफ्टवॅर आनी ऑपरेटिंग सिस्टीम अद्ययावत दवरल्यार संगणकाची राखण करपा खातीर तुमकां नवीनतम सुरक्षा पॅचांचो फायदो जाता हाची खात्री जाता.
मजबूत पासवर्ड वापरप: पासवर्ड सदांच इतलें मजबूत आसपाक जाय की लोकांक चिंतता – चिंतता घाम सुटपाक जाय. सदांच एक गजाल लक्षांत दवरपाक जाय पासवर्ड केन्ना खंयच रिकॉर्ड ना करचो. पासवर्ड याद उरपाक बेजार जाता जाल्यार नामनेचें पासवर्ड वेवस्थापक वापरपाक जाय आनी याद जातलो तसो आनी सुरक्षीत पासवर्ड तयार करपाक लावचो.
स्पॅम ईमेलांत अटेच्मेन्ट उगडप न्हय वा अविश्वसनीय वेबसायटीचेर क्लिक करुं नाकात: हो एक मार्ग असो आसा जातूंतल्यान संगणक मालवेयर ऍटेक आनी हेर प्रकारच्या सायबर क्रायम जातात. एक सोप्पो मार्ग सायबर क्रायमाक बळी जावपाची म्हणल्यार स्पॅम ईमेल वा हेर संदेश वा अविश्वसनीय वेबसायटीचेर क्लिक करप. ऑनलायन सुरक्षीत रावपा खातीर अशें करप टाळचें पडटा. केन्नाच वळख नाशिल्ल्या कडल्यान ईमेल आयलें जाल्यार तें केन्ना उगडचें न्हय.
सुरक्षित ना जाल्यार खाजगी म्हायती दिवची न्हय: सुरक्षा खात्री ना जाल्यार केन्नाच खाजगी म्हायती फोन वा ईमेल वरवीं ना दिवची. फोनार उलयतना वा ईमेल करतना त्या मनशाची वळख आसपाक जाय हाची खात्री दवरपाक जाय. एक गजाल‌ मतींत दवरपाक जाय की बँक, स्कूल वा कॉलेज वा आनी खंयची संस्था केन्नाच म्हायती परत घेना जे मेरेन तांकां सारकींच आपात्काळ गरज येना ते म्हणसर परत म्हायती घेनात कारण ताचें कडेन पयलींच म्हायती आसता.
दुबावीत विनंती विशीं कंपनीं कडेन संपर्क सादचो: जर खंयच्याय कंपनीचो फोन येता आनी फोनाचेर खाजगी म्हायती वा डेटा विचारता तर वेळ काडना आसतना फोन दवरचो. फोनार उलयतालो तो मनीस सायबर गुन्यांवकारी न्हय हाची पूराय तरेन खात्री घेवपाक कंपनीचें अधिकृत वॅबसायटीचेर वचून ताचेर आशिल्लें फोन नंबरार परत फोन करचो. वापरिल्लो फोन नंबराचेर परत फोन करचो न्हय कारण सायबर गुन्यांवकार लायन उक्ती दवरूं येता.
खंयच्या वेबसायटीच्या URL सोद घेतना जतनाय घेवपाक जाय: खरी दिसूं येता अशा बनावट वेबसायटीं पासून सावधान रावचें. वेबसायट “https” न्हय तर “https” पासून सुरू जाता हाची खात्री करात. दुबावीत लिंक वा पॉप-अपाचेर क्लिक करप टाळचें. खाजगी म्हायती घालचें पयलीं लिंकाची प्रामाणीकता तपासची.
बँक स्टेटमेंटाचेर नदर दवरप: सगळ्यांत म्हत्वाचें कार्य सायबर क्रायमाचें बळी जालें उपरांत पयलें काम करचें तें म्हणल्यार बँक स्टेटमेंटाचेर नदर दवरप सामकेंच गरजेचें तशेंच बँके कडेन केल्ल्या खंयच्याय अपरिचित वेव्हाराची चवकशी करात. बँक ह्या फटींगपणाची चवकशि करुंक शकतात. सदांच याद दवरचें बँक केन्नाच फोन करुन म्हायती घेना आनी असो जर फोनार‌ कोणूय बँकेची म्हायती विचारता जाल्यार पयलीं बँकेच्या अधिकृत नंबराचेर फोन करुन तपासचें.
इंटरनॅट वापराच्या धोक्यांचेर शिक्षण दिवचें आनी तांच्या कार्यावळींचेर नियंत्रण दवरपाक जाय: शाळांनी आनी कामाच्या सुवातेर सायबर सुरक्षा जागृताय कार्यावळी आयोजीत करपाक जाय तशेंच घटमूट पासवर्ड वापरपाक, दुबावीत वेबसायट टाळपाक आनी सॉफ्टवॅर अद्ययावत दवरपाक मार्गदर्शन करपाक जाय. ऑनलायन सुरक्षेची कार्यशाळा आनी प्रशिक्षण सत्रां आनी सायबर क्रायमाचें शिक्षण दिवन सायबर क्रायम आडावंक शकतात आनी तशेंच सुरक्षीत डिजिटल समुदाय तयार करूंक शकतात.
सायबर क्रायमांक बळी पडटना पुलिसांचो संदर्भ घेवन रोखडीच प्रतिक्रिया दिवपाक सदांच तयार रावचें: सायबर क्रायमांक बळी जाल्यार लागींच्या पुलीस स्टेशनाक वा सायबर सेलाक कळोवचें तशेंच फेडरल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशन (एफबीआय) इंटरनॅट क्रायम कागाळ केंद्र (IC3) कडेन कागाळ दाखल करप. घडणुके विशीं सविस्तर म्हायती तारीख, वेळा आनी वेव्हाराचे नोंदी सयत म्हायती दिवची. कागाळीची केल्ल्याची प्रती दवरप आनी अद्ययावत करपा खातीर अधिकाऱ्यां कडेन फालोअप करात. सायबर क्रायमाची म्हायती दिवन अधिकाऱ्यांक गुन्यांवकारांचेर धरपाक मदत करता, आनी फुडल्या बळींक आडावंक शकता.
सायबर क्रायम आनी आयचो विश्व: आयच्या संवसारांत सायबर गुन्यांव हो वाडत आसा. तातूंत आयडँटीटी थेफ्ट, आर्थीक फटवणूक, ऑनलायन त्रास हांचो आस्पाव जाता. डेटा उल्लंघन, रॅनसमवेअर अटेक, आनी फिशिंग स्कॅम सामान्य आसात. सुरक्षीत रावपाक, घटमूट पासवर्ड आनी टु फॅक्टर ऑथेंतिकेशन (two-factor authentication) वापरात आनी सॉफ्टवॅर अद्ययावत दवरात आनी ऑनलायन सावधान रावचें. अँटीव्हायरस सॉफ्टवॅर आनी वर्च्युअल प्रायवेट नेटवर्क (VPN) वापरात. खातीं आनी क्रेडिट कार्ड अहवालाचेर नेमान नियंत्रण दवरप. एनक्रिप्शन आनी पासवर्ड वेवस्थापक वापरात. एक वांटून घेतिल्ली जापसालदारकी सायबर सुरक्षा एवन आसा. ऑनलायन सुरक्षीत रावपा खातीर एकठांय येवन वावुरया!
ऑनलायन सुरक्षित रावचें, क्लिक करचे पयलीं विचार करचें. फुडारांत मागीर नाका रडपाचें. वर्तमान सुरक्षीत दवरचें!

श्वेता गांवकार
7767952911