जाप उडटा वाऱ्यार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

संगीतकार, गायक आनी गीतकार बॉब डिलनचो (1941) जल्म रॉबर्ट अॅलन झीमरमन ह्या नांवान मिनेसोटाच्या डुलुथ शारांत जालो; ताणें कायदेशीर रितीन 1962 वर्सा इंग्लिश कवी डिलन थॉमस हाका मान दिवपा खातीर आपलें नांव रॉबर्ट डिलन अशें बदललें. विसाव्या शेंकड्यांतलो एक व्हड गीतकार म्हूण ताची सगळे कडेन वळख आसा. डिलनाक 2016 इस्वेंत साहित्याचो नोबेल पुरस्कार फाव जालो. तेभायर ताका 1982 इस्वेंत सॉंगरायटर्स हॉल ऑफ फेम आनी 1988 इस्वेंत रॉक आनी रोल हॉल ऑफ फेमांत हे भौमान मेळिल्ले. ताचे आल्बम ‘हायवे 61 रिव्हिजिटेड’ आनी ‘ब्लॉन्ड ऑन ब्लॉन्ड’, तशेंच ‘मिस्टर टॅम्बोरीन मॅन’, ‘लायक अ रोलिंग स्टोन’, ‘ब्लोविन इन द विंड’ वैयक्तीक गितांक ‘ग्रॅमी हॉल ऑफ फेम’ फाव जाला. 2008 इस्वेंत लोकप्रिय संगीत आनी अमेरिकन संस्कृतायेचेर खोलायेन परिणाम केल्ल्यान, असादारण काव्यशक्तीचे गीतात्मक रचणुकेक लागून ताका पुलित्झर इनामाचें खाशेलें प्रशस्तीपत्र फाव जालें. मे 2012 इस्वेंत ताका राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा कडल्यान प्रेसिडेंशियल मेडल ऑफ फ्रीडम मेळ्ळें
ताचे आजो-आजी रशियन साम्राज्यांतल्या (सद्या युक्रेन) ओडेसा हांगाचे ज्यू स्थलांतरीत. ज्यू विरोधी ‘पोग्रोमां’क लागून ते पळून 1905 त अमेरिकेंत पावले. पांच भावंडां मदलो बॉब सगळ्यांत व्हडलो. डिलन स वर्सांचो आसतना ताचें कुटुंब मिनेसोटा राज्यांतल्या हिबिंग शारांत रावपाक गेलें. ताचो बापूय उपकरणांचो दुकानदार म्हणून काम करतालो. भुरगेपणांतूच डिलनाक संगीताची गोडी लागली. सुरवेक ताच्या बापायच्या रेकॉर्ड संग्रहाचो ताचेर प्रभाव पडलो. किशोरवयांत आसतना ताका ‘रॉक आनी रोल’ची आवड निर्माण जाली आनी ताणें वेगवेगळे बँड तयार करून शाळेच्या कार्यावळींनी आनी हेर स्थळांनी सादरीकरण केलें. लोकसंगीताची ताची आवड वाडली तेन्ना तो मिनियापोलिसांत कॉलेजींत गेलो आनी थंय ताणें थळाव्या कॉफी हावज मळार सादरीकरण करपाक सुरवात केली.
लोकसंगीत मळावयलो कलाकार, वुडी गुथरी हाच्या प्रभावान, ताणें फोक रॉक, रॉक, गॉस्पेल, कंट्री आनी जॅझ हांचो आस्पाव आशिल्ले संगीत शैलींत फिशालकाय मेळयली आनीफोक बॅलडाक परतून लोकप्रियता दिली. ताच्या बॅलड रुपाचीं कांय समकालीन सादरीकरणांच्या कविता संकलनांनी आयल्यांत; देखीक- ताचें गीत ‘मिस्टर टॅम्बुरीन मॅन’ चो आस्पाव ‘द नॉर्टन इंट्रोडक्शन टू लिटरेचर’ ह्या पुस्तकांत जाला.
ताचे बरपावळींत उतरांची कुशळटाय, बुद्धी, समाजीक टीका, रूपक आनी छन्द सांपडटा. ताच्या गीतांचो अनेक लेखकांचेर तशेंच हेर संगीतकारांचेर व्हड प्रभाव पडला. अॅलन गिन्सबर्गान पयलेच खेपे डिलनाचें संगीत आयकून बरयलें, “हांवें ‘हार्ड रेन’ आयकलें-आनी हांव रडलों. आदल्या बोहेमियन आनी बीट इलुमिनेशनांतल्यान मेळिल्ली (संगीताची) दिवटी ताणें दुसरे पिळगे मेरेन पावयली.” जॉयस कॅरल ओट्सान आपली लघुकथा ‘व्हेर आर यू गोइंग, व्हेर हॅव यू बीन’ डिलनाक समर्पित केली.
डिलनाच्या गितांचो ‘द कम्पलीट एनोटेटेड लिरिक्स’ ह्या क्रिस्टोफर रिक्स, लिसा नेमरो आनी ज्युली नेमरो हांणी संपादीत केल्ल्या संग्रहांत तशेंच ‘लिरिक्स 1962- 2001’, ‘द डेफिनिटीव्ह बॉब डिलन सॉंगबुक’ आनी ‘फॉरएव्हर यंग’ ह्या पॉल रॉजर्स हाणें रेखाटनां केल्ल्या संग्रहांनी आस्पाव आसा. ताच्यो सुमार दोन डझन कविता ‘हॉलीवूड फोटो-रेटोरिक: द लॉस्ट मॅन्युस्क्रिप्ट ‘ ह्या पुस्तकांत, बॅरी फेनस्टीनाच्या फोटों वांगडा उजवाडायल्यात. ‘क्रॉनिकल्स: खंड एक’ हो संस्मरणात्मक ग्रंथ आनी ‘टॅरंतुला’ हे गद्य ग्रंथ डिलनान बरयल्यात.
ताचीं सुरवेचीं जायतीं गितां, जशीं ‘ब्लोवीन इन द विंड’ आनी ‘द टाइम्स दे आर अ-चेंजिन’ अमेरिकेच्या नागरी हक्क आनी झुजा विरोधी चळवळीं खातीर स्फूर्तीगीत जालीं. लोकसंगीताचे संस्कृतायेंत आपलो सुरवातीचो आदार सोडून, डिलनाच्या स मिनटांच्या सोलो ‘लायक अ रोलिंग स्टोन’ ह्या गीतान लोकप्रिय संगीताच्या मापदंडांत मुळावो बदल घडोवन हाडलो. इलेक्ट्रीक वाद्य वापरून ताणें केल्ल्या रेकॉर्डिंगांनी 1965 वर्सा हेरां कडल्यान निशेध आनी टिका आकर्शीत केली. ताच्या गीतांनी राजकी, समाजीक, तत्वगिन्यानी आनी साहित्यीक अशा विंगड विंगड प्रभावांचो आस्पाव आशिल्लो. तांणी सद्याच्या पॉप संगीत रूढिवादांकडेन आडनदर करून तेन्नाच्या फुलपी प्रतिसंस्कृतायेक आवाहन केलें. सुरवेक वुडी गुथरी, रॉबर्ट जॉन्सन आनी हॅंक विल्यम्स हांच्या गितां वयल्यान आनी बडी हॉली, लिटल रिचर्ड आनी एल्विस प्रेस्ली हांच्या संगीत आनी सादरीकरण शैलींतल्यान प्रेरणा घेवन डिलनान वेगवेगळ्या परंपरांचो सोद लायला.
75 वर्सां पिरायेचेर नोबेल पुरस्कार मेळोवपी तो पयलो संगीतकार. इतिहासांतली ती सगळ्यांत आगळी अशी निवड आशिल्ली. साहित्यीक संवसारांतल्या सगळ्यांत व्हडल्या मानाक लोकप्रिय संगीतकाराची निवड करतना स्विडीश अकादेमीन साहित्याची नवी व्याख्या केल्ल्यान गीताच्या उतरांक कविता वा कादंबरी सारकें कला मोल आसा काय ना हाचेर वाद सुरू जालो. कांय नामनेच्या लेखकांनी ताचे साहित्यीक कृतीची परब मनयली, तातूंत स्टीफन किंग, जॉयस कॅरल ओट्स आनी सलमान रश्दी हांचो आस्पाव जाता. पूण हेरांनी अकादेमीचो निर्णय चुकीचो म्हळें आनी गीतलेखन कितलेंय तेजस्वी आसलें तरी साहित्याच्या पांवड्यार पावता काय? असो प्रस्न केलो. नामनेचो अमेरिकन कवी बिली कॉलिन्स हाणें “डिलनाक फकत गीतकार म्हणून न्हय, तर कवी म्हणून मान्यताय मेळपाक फाव,” अशें मत मांडलें. कॉलिन्सान एके मुलाखतींत सांगलें, “बॉब डिलन दोन टक्के गीतकारांच्या क्लबांत आसा. हारमोनियम, गिटार आनी ताचो वेगळो आवाज नासतना लेगीत पुस्तकाच्या पानाचेर तो मनोरंजक आसता. म्हाका दिसता त्यो कविता म्हूण पात्र थारतात.”
डिलनाच्या सगळ्याच गीतांनी काव्यात्मक गुण आसात ‘द टायम्स दे आर अ-चेंजिंन ‘ हें गीत बदलाची आनी समाजीक अभिसरणाची भावना उक्तायता. अस्थिर काळांत वयार येवपी पिळगे कडेन उलयत, डिलन बदलाक वेंगावन उदरगतीचे वाटेर आडखळ जावन रावचे न्हय अशें आवाहन करता. बरो संवसार सोदपी लोकांखातीर एकठांय येवपाचो तो उलो. ‘मिस्टर टॅम्बुरीन मॅन’ ह्या जित्यो प्रतिमा आनी काव्यात्मक भाशेन भरिल्ल्या गीताक अतिवास्तववादी गुणवत्ते खातीर वळखतात. टॅम्बुरीन मॅन म्हळ्यार डफ वाजवपी, सर्जनशीलताय आनी स्वातंत्र्याचें प्रतिनिधित्व करपी रूपकात्मक मनीस . ह्या गीताचो कोरस, सादारण संसारीक गजालीं परस चड कितें तरी करपाची तळमळ दाखयता.’लायक अ रोलिंग स्टोन’ ही डिलनाची एक व्हडली कृती मानतात. हें गीत एक खास अधिकार प्राप्त आशिल्ल्या पूण अपेशी जाल्ल्या तथाकथित प्रतिश्ठित समाजाचा दांभिकपणाचेर खर टिका. ह्या गीताचीं उतरां जिव्यो प्रतिमा आनी खरं व्यंग्यां वरवीं कृपेंतल्यान सकयल पडून गेल्ल्या मनशाचें चित्र रंगयतात. “How does it feel? / To be on your own / With no direction home / Like a complete unknown / Like a rolling stone” हो कोरस संघर्श आनी सहानुभूती असो दोनूय प्रकारचो, जो परकीपणाची आनी लुकसाणाची भावना उक्तायता . ‘टॅंगल्ड अप इन ब्लू’ हे ‘ब्लड ऑन द ट्रॅक्स’ ह्या आल्बमांतलें गीत. तातूंत मोग, लुकसाण आनी आकांक्षा हांचें एक कथन विणलां. कवीच्या वेगवेगळ्या थरांच्या भावनांचें पडबिंबीत करपी ही रचणूक. गीताच्या शीर्शकावयल्यानच एक गोंदळ आनी घुस्पागोंदळाची भावना दिसता. ‘नॉकिंग ऑन हॅवन्स डोर’ हे डिलनाच्या हेर कांय कृतीं परस रचणूक चड सरळ आशिल्लें गीत खोलायेन मार्मिक आसा. तातूंत “Knock, knock, knockin’ on heaven’s door” ही परत परत येवपी ओळ मरणाची भावना आनी अपरिहार्यताय उक्तायता. गीताचें सादेंपण भावनीक वजन न्हयकारता, ताका लागून हें गीत जिणेच्या खिणयाळ्या स्वरूपाचेर एक बळिश्ट ध्यान ‘डिसोलेशन रो’ हें एक अतिवास्तववादी आनी गूढ प्रतिमांनी भरिल्लें महाकाव्य. एका उध्वस्त, अपोकॅलिप्टिक दृश्याचें जिवें चित्र तातूंत रंगयलां. दर एका कडव्यांत नव्या प्रसंगाची वा पात्राची वळख करून दिल्या, जांचो अर्थ लावपाक आव्हानात्मक प्रतिमांचो कोलाज तयार जाता. कोसळपाच्या दारांत आशिल्ल्या संवसाराची झलक ही कविता दिता. बॉब डिलनाच्या काव्यात्मक गितांच्यो ह्यो कांय देखी , ज्यो दरेकल्याक जिवीत, समाज आनी मनशाच्या अणभवाचेर एक आगळी नदर दितात. काव्य भाशेचो बळिश्ट विशय आनी सुरावटींचो मेळ घालपाची डिलनाची तांक फकत संगीतकार न्हय, तर उंचेल्या पांवड्याचो कवी म्हूण ताचें दायज निर्माण करता. ईशान्य भारतांत दर वर्सा 24 मे दिसा रॉक संगीताची राजधानी शिलॉंग आपल्या आवडीच्या ह्या आयकॉनाचो वाडदीस मनयता. वाडदिसाच्या उत्सवाची सुरवात थंय 1972 इस्वेंत सुरु जाल्ली.
डिलनाचें ‘ब्लोविन इन द विंड’ हें 1960 च्या दसकांतल्या नागरी हक्क चळवळीचें आनी झुजाविरोधी निशेधांचें गीत जालें. गीतांत शांतताय, झुज आनी स्वातंत्र्या विशीं प्रस्नांची माळ मांडल्या. जापो दुर्लक्षीत आनी वाऱ्यार उडटात अशें सुचोवन, त्या काळांतली अनिश्चितताय आनी आदर्शवाद दाखोवन तें आयकुप्यांक खोलायेन समाजीक आनी राजकी प्रस्नांचेर विचार करपाक सांगता.
जाप उडटा वाऱ्यार
कितले रस्ते चलचे पडटात मनशाक
ताका मनीस म्हणचे पयलीं?
कितले दर्या भोंवपाक जाय
धव्या पारव्याक
रेंवेंत न्हिदच्या पयलीं?
हय, कितले फावट
उडचे पडटात नाळींतल्यान गूळे
तांचेर सदांखातीर बंदी घालचे पयलीं?
जाप, म्हज्या ईश्टा, उडटा वाऱ्यार
जाप उडटा वाऱ्यार.

हय, कितलीं वर्सां
अस्तित्वांत आसूं येतात दोंगर
दर्यांत धुवन वचचे पयलीं?
हय, कितलीं वर्सां
अस्तित्वांतआसूं येतात कांय लोक
तांकां मुक्त जावपाक मेळचे पयलीं?
हय, कितले फावट
तकली घुंवडावंक शकता मनीस
ताका दिसचना अशें नाटक करपाक?
जाप, म्हज्या ईश्टा, उडटा वाऱ्यार
जाप उडटा वाऱ्यार.

हय, कितले फावटीं
वयर पळोवचें पडटा मनशाक
ताका मळब दिसचे पयलीं?
हय, कितले कान आसूंक जाय
एका मनशाक
लोकांचें रडप आयकूंक येवचे पयलीं?
हय, कितलीं मरणां लागतलीं
ताका कळमेरेन
कितलेशेच लोक मेले हें?
जाप, म्हज्या ईश्टा, उडटा वाऱ्यार
जाप उडटा वाऱ्यार.

शैलेंद्र मेहता

98206 54233