मनोशोभा कलाघरांत संजीव प्रभुदेसाय कालोत्सव विशेश कलापर्वणी

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आगस- लोलयेंच्या थंड शितळ कुळागरांतलें मनोहर- शोभा प्रभुदेसाय हांच्या दोंगुल्ल्यां मुळसाचें रस्त्याकुशींचें पोरणें-पुरातन घर, अक्षय्य तृतीयेच्या शुभ म्हूर्तार (10 मे 2024 दिसा) ‘मनोशोभा कलाघर’ चें कलात्मक रूप घेवन काणकोणच्याच न्हय जाल्यार अख्ख्या गोंयच्या कलाकारांक – संगीतकारांक-साहित्यकारांक येवकार दिवपाक ‘सज्ज’ जाल्लें. पोरण्या-पुरातनाक नवे नवलायेची झालर लावन लोकवेदाचे परंपरेक नमन कसो ओडलायणो असो ‘दुर्गां’ मदलो ‘मनोशोभा कलाघर’ चो मुखेल दरवंटो (प्रवेशद्वार), मातयेचो भराव घालून, उण्यांत उणे चिरे वापरून, चडांत चड न्हंयेंतले/ व्हाळांतले बसके-पसरट फातर वापरून कालोत्सवा खातीर /नाट्यमहोत्सवा खातीर बांदून घेतिल्ली कायमस्वरूपी रंगमाची, रंगमाचयेचे एके वटेन कितल्याश्याच वर्सांची परंपरा सांगत झेतान मिरोवपी आंब्याचो रूख जाल्यार एकेवटेन गोंयच्या आदल्या माडांची उंचाय आनी घरसाण हांचें वण्र हालत-धोलत तुमचे नदरे सामकार हाडपी कल्परूक माड आनी गरजेक उपकराक पडूंक जाय म्हूण गांवच्याच साहित्यान तयार केल्लो विशेश पोडियम!…
…भितर सरतनाच मोनेळ पडल्यार अजाप न्हय !
हांगां तुमकां दिश्टावो घडटा मनोहर- शोभा प्रभुदेसायांच्या नाट्य-सिने क्षेत्रांतल्या कलाकार पुताचे – संजीव प्रभुदेसायाच्या यादीक ओंपिल्ल्या “संजीव प्रभुदेसाय कालोत्सवाचो/ नाट्यमहोत्सवाचो”, तशेंच, गोंयच्या मुक्ती लड्याक आनी हौशी तेचपरी सर्तींतले रंगमाचयेक जीण ओंपिल्ल्या मनोहर प्रभुदेसाय आनी शोभा प्रभुदेसाय हांचो पूत, ज्येश्ठ पत्रकार तशेंच साहित्यीक संदेश प्रभुदेसायाचें ‘फीन’ तकलेंतली ‘भन्नाट पिशेंपणा’. तरीय कले खातीर आनी सर्जनशीलतायेचें निर्मणे खातीर ठोस कितें तरी करपाचीं सपनां सत्यांत देंविल्ल्याचो साक्षात्कार हांगां अणभवपाक मेळटा! अक्षय्य तृतीये दिसा सावन फुडले तीन दीस मेरेन ताचो विसरायेर घालपाक जावचो ना असो कलात्मक आनंद हाजीर आशिल्ल्यांनी प्रत्यक्ष पळोवन-आयकून आनी कांय कारणांक लागून पावूंक नाशिल्ल्यानीं इश्ट-इश्टिणींक सांगिल्लें तें आयकून कोणें कोणें काडिल्ल्या व्हिडीओ-क्लिपांनी पळोवन दसऱ्याचें सोने लुटचो तसो लुटलो!
नाटका-आरंबा पयलींच्यो तीन घाटी (घंटा), अंकाचो पड्डो वयर काडचे पयलींची उदेंती गायक कलाकार पद्मा भट, केतन भट मनोहरबाब- शोभाबायची प्रतिनीधी कशी तांची धूव संध्या कामत आनी संघाची गोड भारदस्त नांदी -पंचतुंड नररुंड…, नादींक संजय पागी, महादेव लोलयेंकार हांची संगीत साथ, मनो-शोभा कलाघरांतलो ‘संजीव प्रभुदेसाई’ कालोत्सवाचो घरचो व्हडलो पूत संदीप प्रभुदेसाय हाच्या हातान नाल्ल फोडून केल्लो म्हुर्त सगलेंच कलेचो भोवमान करपी अशेंच!!
अशे रितीन उक्तावणाचे कार्यावळीचो आरंब जसो दबाज्यान जालो, तशीं सोयऱ्यांचीं भाशणाय यादी जागोवपी आनी नव्या कलाकारांक उर्बा, उमेद, स्फूर्त दिवपी अशींच आशिल्लीं. तीं भाशणा संदेश प्रभुदेसायान माथाळे दिल्यात ते प्रमाण अशीं- खाशेले सोयरे-नाट्यकलाकार , नाट्यदिग्दर्शक, कवी – प्रकाश आचार्यांचे ‘यादींचे’ गांठवल सोडोवपी भाशण. प्रकाशबाबान सांगलें ते प्रमाण ते एक काम घेवन सुलूताई (शोभाबाय) म्हऱ्यांत आयले. तो अक्षय्य तृतीयेचो दीस. घरप्रवेशाचो म्हूर्त. प्रकाशबाबान बालगंधर्व रंगमंदिरांत ‘अश्रूंची झाली फुले’ नाटक पळयिल्लें. तांकां तें खूब्ब आवडिल्लें आनी तें नाटक करपाची प्रबळ इत्सा जाल्ली, देखून तें शोभाबायक तिणें तातुंतली सुमित्रा करची म्हूण सांगपाक आयिल्ले. तांकां तातुंतलो प्रा. विद्यानंद करपाची खर इत्सा आशिल्ली. देखून शोभाबायन विरोध करूनय मनोहरबाबान नाका म्हणलें आसतनाय निमाणें तांच्या आगऱ्याक लागूनच शोभाबायन नाटक केलें.
प्रकाशबाबान उपरांत ‘गोमंत कला असोसिएशन’ धरून वट्ट 16 सुवातिनीं ‘अश्रूंची झाली फुलें’ नाटक केलें. विद्यानंदाची भुमिका गाजयली. फुडें शोभाबायचे भाव गोंयशाहीर उल्हास बुयांव हांच्या ‘हांगां खून जाला’ ह्या नाटकाचें दिग्दर्शन करून आपूण दिग्दर्शक जाल्ल्याचें ताणीं सांगलें. तशेंच मनोहर-शोभाच्या घराक लागूनच आपूण फुडें सर्तीनीं वांटो घेवन बक्षीसांय घेवपाक पावलो अशें तांणी मोट्या अभिमानान सांगलें. ह्या संदर्भांत म्हाका तेन्नाचे काणकोणचे भागशिक्षणाधिकारी दिगंबर बिराजदार हांच्या मार्गदर्शनाखाला आमी त्या कार्यालया वरवीं केल्ल्या ‘अश्रूचीं झाली फुलें’ ची याद जाली. ताचें कारण म्हणल्यार सुमित्रेची भुमिका करपाक हांव श्री. बिराजदारांक घेवन मनोहर-शोभाबायेगेर गेल्लों. उत्तम येवकार जाले उपरांत मेकळ्या मनान तांणीं संध्या बायेक नाटकांत सुमित्रा करपाक परवानगी दिल्ली. तपशिलांत वचना. शोभाबायची नाट्यकलेची परंपरा संध्याबायेन अशे तरेन जैतिवंत रितीन मुखार व्हेली इतलेंच सांगपाचें आसलें. नाटकाचेंच घराणें न्हय तें ? नाट्यकले खातीर पुरस्कार लाबिल्ली प्रशांती तळपणकार ही परंपरा बळिश्ट करतात.
दुसरी विशेश सोयरी नाट्य कलाकार गोविंद प्रभुदेसायांची नाटकाची, गाण्याची परंपरा लाबिल्ली आदली रतन प्रभुदेसाय. आतांची सुनीता गावणेकार गोंयांतली पयली नामनेची महिला कॅटरर! संदेशाल्या भाशेंत खाशेली सोयरी सुनिता गावणेकराचे सडेतोड भाशण, कसलीच भीड मुर्वत दवरिनासतना. सुनिताबायन खऱ्यानीच सडेतोडपणान आपलें भाशण केलें. मनोहरबाब, सुलूताई (शोभाबाय) आपलो कलाकार बापूय गोविंद प्रभुदेसाय हांचीं नाटकां संबंदान याद करून तांकां आर्गां ओंपतनाच जाण्ट्यांक वृद्धाश्रमांत व्हरून घालपाच्या काळांत संदेश प्रभुदेसायान आपल्या जाण्ट्यांचे यादीक नाटक महोत्सव घडोवन हाडला म्हण ताची तोखणाय‌ केली. आपूण नाटकांनी काम करतां, नाच करतां (एक फावट तर १३ नाच) म्हूण आपल्या बापाय कडेन जायत्या जाणांनी कागाळी केल्यो, मात बापायन तांची पर्वा केली ना. आपणें मनोहरबाब-शोभाबायक लागून तांच्या नाटकांनी तर कामां केलींच वांगडाच आपूण कला अकादमी, मुंबय, दिल्ली हांगां लेगीत नाटकांक लागुनूच पावलें अशें तांणीं सांगलें.
आपल्या बापायप्रमाणूच आपल्या घोवानूय आपल्याक ‘उद्याचा संसार’ नाटका खातीर प्रोत्साहन दिल्ल्याचें तांणीं सांगलें. कोणेंय कितलीय टिका करूं, असंसदीय उतरांनीं निंदा करूं आपणें नाटका कडेन कला म्हूणच पळयलां अशा अर्थाचे उद्गार उक्तायतनाच, मनोहरबाब- सुलूताईचें घर हें आमचें कलेचें, तशेंच मौज-मजेचेंय घर आशिल्ल्याच्यो यादीय तांणी सांगल्यो.
मजगतीं घडिल्ली मजेशीर गजाल म्हणल्यार सुनिताबायचें भाशण सोंपिल्ल्या खिणाक संदेशबाबान काल्पनिक प्रवेशा पड्डो उडोवन व्यासपिठार आपली एंट्री घेतली आनी त्या काळांत बायलांच्यो भुमिका दादल्यांनीं करपाच्या काळांत मनोहर प्रभुदेसायांची घरकान्न नाटकांत काम करपाची आसा म्हूण कळटकूच, मनोहरबाबाक जांणी धारेर धरलें, तांचेर टिकेचो शिंवोर केलो, ‘गजाल’ गांवभर केली. ताका लागून नाटकाक गर्दी जाली आनी लोकांनीं मनोहरबाब आनी शोभाबायची कशी तुस्त तोखणाय केली, हें संदेशबाबान सांगलें. तांच्या मतान ती त्या तेंपाची नाट्य चळवळ आशिल्ली.
कालोत्सवाच्या उक्तावण सुवाळ्याचे मुखेल सोयरे नाट्य महाविद्यालयाचे प्राचार्य आनी रंगकर्मी डॉ. राजय पवार हांणी ‘मनोशोभा कलाघर’ हें सर्जनशीळतायेक प्रेरणा दिवपी संकूल म्हण तुस्त तोखणाय केली. दोंगरा कुशीचें पारंपारीक घर , फुडें आंगण, माटोव, मेकळे नाटकघर, मेकळी रंगमाची, सकयल कुळागर, फुडें शेत, ताचे फुडें थंडसाणेन व्हांवपी न्हंय अशा सैमीक वातावरणांतलें ‘मनोशोभा कलाघर’ संस्कृतीक कार्यावळी वांगडाच सर्जनशीश साहित्यिकांक प्रेरणा दिवपी, तशेंच परिसंवाद, कार्यशाळा घेवपाक फावोशी सुवात आसा, अशी तोखणाय केली. जशें कितें अधिकृत सर्टिफिकेट दिलें. कुळागरांत एकांत जाग्यार लेखनाखातीर संदेशान खास तयार केल्ले सुवातेक लेखनूय डॉ. राजय पवार हांणी ‘सर्जनशीळ साहित्याचो/ ताचे निर्मणेचो’ संदर्भ दिल्लो हें निश्चित.
चार दिसांची कार्यावळ
नाट्यमहोत्सवाची वट्ट 4 दिसांची कार्यावाळ आशिल्ली ती अशी –
10 मे 2024– सांजवेळा 6.30 वरांचेर – अमर अमृता (मराठी नाटक)
आपल्या खाशेल्या, प्रयोगशील मराठी नाटकांनी तरणाट्यांमदीं खाशेली सुवात फावो जाल्ल्या विशेश करून काणकोणांतूय हायर सेकंडरी, कॉलेज- विद्यार्थी, अध्यापक-प्राध्यापकां मदी फामाद जाल्ल्या आनी हालींच संवसाराक अंतरिल्ल्या विजयकुमार नाईक हांचें हें नाटक. दिग्दर्शक-साईनंद वळवयकार, प्रथमेश केरकार आनी वैष्णवी पै काकोडे हांणी ह्या नाटकांत भुमिका केल्ल्यो. एक वेगळें प्रयोगशील नाटक. प्रयोग आंगणात जालो. भुपेंद्र च्यारी (नेपथ्य), साईनंद वळवयकार (उजवाड- येवजण), नवज्योत नाईक गांवकार( संगीत), आकांक्षा प्रभू (भेस-येवजण) ह्या सगल्यांनी नाटकाक रंगत हाडली.
11 मे 2024 – सांजवेळा 6.30 वरांचेर – केळुरीतल नाटक( मराठी) – हो नाटकाचो एकपात्री प्रयोग. गांवांनी नाटकां करपाची उमेद उणी जायत चल्ल्या. कोणाक वेळूय मेळना. अशा वेळार कशेंतरी नाटक फुडें वयता. ही परिस्थिती लेखक आनी सादरकर्ते शिवप्रसाद दामोदर आळवणी व्यंगात्म रितीन, नाटकांतले हार्मोनियम वादक धरून बाकीच्या कलाकारांच्या माध्यमांतल्यान आमच्या मुखार मांडटा. हार्मोनियम वादक गौतम दामले आनी तबलावादक सोहम रानडे हांणी व्हडा उमेदीन सहज अशी साथसंगत केली. शिवप्रसादाची भुमिकेक फावोशी कूड, उलोवपांतली, संवाद- फेकिंतली स्पश्टताय, शुद्धताय, आवाजाचो फावोसो चड-उतार, गायनाचो जाय तेन्ना जाय तसो आवाज, गाण्याक लाबिल्ली शास्त्रीय बैठक आदी जमेच्या गजालींक लागून एकपात्री प्रयोग रंगलो आनी निमाणचे भैरवीन तर नाटक उणे उणे जायत वयता म्हणपाचे जाणवीकायेन अस्वस्थ जावपाक जालें. कलाकार सुशांत तारी हाणी हाचेर उत्तम भाष्य केलें. नाट्याक्षेत्राची परंपरा लाबिल्ल्या मुख्याध्यापक सुदेश नायक हांणींय बरी प्रतिक्रिया दिली.
तिसरें नाटक – 12 मे 2024 दिसाचें वेळ सांजवेळा 6.30 वरांचेर – बोरो (हिंदी)
लेखक- सतीश तांडेल, दिग्दर्शक ‘Theatre Flamingo’ चे डायरेक्टर आनी काणकोणांतल्या मे 2022 तल्या ‘Canacona Theare Festival’ चे मुखेली केतन जाधव. ह्या विशेश नाटकासंबदानूय प्रेक्षक आयकुप्यांची तोखणाय लेगीत नोंद करपासारकीच आसा. देखीक दोन-तीन प्रतिक्रिया मुद्दम दितां.
“आगस, लोलयें हांगच्या सैमसुंदर वातावरणांत कलात्मकतेन उबारिल्ल्या मनोशोभा कलाघरांत सर्गेस्त भौ. संजीव प्रभुदेसाय हांच्या यादीक ओंपिल्ल्या वट्ट 4 दिसांच्या कार्यावळींतली ‘अमर- अमृता’ आनी ‘बोरो’ ही दोन नाटकां पळोवपाची सोबीत संद मेळ्ळी. प्रायोगिक माचयेर थोड्याच पूण वेगवेगळ्या तरूण कलाकारानीं विलक्षण ताकदीन उबारिल्लीं हीं नाटकां पळोवपाक मेळप हो एक निश्चितच अत्यंत सुखदिणो अणभव. नाट्यक्षेत्रांतलीं नवी तंत्रां शिकूंक अनुभवूंक सोदतल्यांक खूब कितें दिवपाची तांक आशिल्लीं आनी जेमतेम तासाभरांत अत्यंत परिणामकारक रितीन सादर केल्लीं हीं नाटकां लोलयेच्या नाट्यप्रेमी वाठारांत घडोवन हाडिल्लेबद्दल भौ. संदेश प्रभुदेसाय आनी कुटुंबियांची मनःपूर्वक तोखणाय!” … शंभू प्रभुदेसाय ( हे लोंलयेच्या श्री दामोदर विद्यालयाचे निवृत्त मुख्याध्यापक, चिकित्सक, रसिक, कलाकार)
दुसरी विश्लेशण- स्वरुपाची प्रतिनिधीक प्रतिक्रिया आसा सरकारी माध्यमीक विद्यालय, सादोळशें काणकोणचे अभ्यासू, चिकित्सक तशेंच राज्य-मुख्याध्यापक पुरस्कार प्राप्त निवृत्त मुख्याध्यापक उल्हास पै भाटीकर हांची. ते बरयतात- “मनोशोभा कलाघरांत काल ‘बोरो’ हें एका वराचें हिंदी नाटक पळोवपाची बरी संद मेळ्ळी. एक वर हांव म्हाकाच विसरून गेलों. आदीम काळांत आमी तीन मिलांचो गड्ड्यांचो खेळ खेळपाक कळाव लागता म्हूण कमी वेळांत पागांनी खेळपाक लागले. पांच दिसांची टेस्ट क्रिकेट 20-20 चेर पावली. चार-पांच अंकी तीन-चार वरां चलपी नाटकां वराभितर सोपोवप ही खरेंच काळाची गरज. नेपथ्याचें अवडंबर नासतना झटपट कलात्मक आनी काळजाक भिडपी सादरीकरणाचें नवे तंत्र जांकां समजून घेवपाचें आसा, तांणी मुजरत आज सांजे स वरांचेर लोलयें-कोणकोणा येवचें अशे मागतां.” – उल्हास पै भाटीकार. ही प्रतिक्रिया वेळाकाळाक आनी फावो थंय फावो ती उर्जा वापरपाचे वेवहारी गिन्यानाक धरून! निवृत्त शिक्षिका वैजयंती प्रभुगांवकार हांचीय प्रतिक्रिया आशिल्ली.
13 मे 2024 दिसाचें सांजवेळा 6.30 वरावेलें नाटक हयवदन (चित्रकथींतल्यान)
लेखन आनी सादरीकरण- अभिषेक दुखंडे, हार्मोनियम ज्ञानदीप कासले, घुमट- स्वस्तिक नाईक
आमच्या भितरल्या जायत्या जाणांनी हयवदन नाटक पळयिल्लें. शेक्सपिअराच्या नाटकाच्या तोडीचें हें नाटक अशें म्हणटात. जाल्यार पोरण्या-पुरातन पद्धतीन सादर करपाच्या चित्रकथीवरी ‘हयवदन’ सादर करप म्हणल्यार आव्हान आशिल्लें. मात २० वर्सांचे पिरायेचेर हयवदन नाटकाफाटलें तत्वगिन्यान नव्या काळाकडेन ओडून घेवन आपल्या गोड आवाजाच्या, सुस्पश्ट वाणीच्या, व्हांवत्या निवेदन शैलीन, गायनाच्या खेरीत खेरीत प्रकारांनी आनी अभिनयाच्या विशेश लकबींनी जे तरेन अभिषेक दुखंडेन मनोशोभा घरांतलो ‘संजीव प्रभुदेसाय कालोत्सव /नाटक महोत्सवां’ तलो पुराय प्रेक्षकवर्ग जादू केल्लेवरी आपल्या ताब्यांत घेतलो, ताची तुळा कित्याच्याच वांगडा जावंक पावची ना! ल्हान-ल्हान भुरगीं धरून जाण्ट्यामेरेनचे सगलेच/सगलींच आनी रंगमाची (अभिषेक, ज्ञानदीप, स्वस्तिक) हांचेमदीं कसलेंच अंतर उरूंक नाशिल्लें. कलानंदांतलो ब्रह्मानंद म्हणल्यार कितें ताचो अणभव आमी घेतलो !
उपरांत जाल्ले चर्चेंत नाट्यदिग्दर्शक अभय जोग आनी निवृत्त मुख्याध्यापक शंभू प्रभुदेसाय हांणी चित्रकथीकारांक कांय सुचवण्यो केल्यो.
सादारणपणान 350 वर्सांचो इतिहास आशिल्लो शिवाजी म्हाराज, गनिमी कावे करपा खातीर, गुप्त हेरगिरी खातीर वापरताले ती ‘चित्रकथी’ ही लोककला सिंधुदुर्गांतली. अभिषेक दुखंडे सांगतात ते प्रमाण मसगे आनी गंगावणे हे ठाकर आदिवासी कुडाळ गावांत ह्या लोककलेचो सांबाळ करतना दिसतात. चित्रांवरवी कथा सांगपी आनी वांगडा हुडूग आनी झांज वाजोवपी असो तो चित्रकथी चो संघ आसता.
गांवांत, घरांत भजन- नाटकाची परंपरा आशिल्लो आनी सावित्रीबाई फुले विश्वविद्यालय ललीत कला केंद्राचो अभिषेक दुखंडे गिरीश कर्नाडच्या ‘हयवदन’ नाटकाच्या आदारान सादर करतल्या आपल्या चित्रकथी संबंदान भोव बरे रितीन सांगता. ताचो कांय थोडो वांटो असो – “पुरूष आनी स्त्री यांचा नातेसंबंध उलगडून सांगणारीही चित्रकथी. मानवी मनाचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न करणारी चित्रकथी यामध्ये
समकालीन समाजस्थिती, सरकार, साहित्य, समीक्षा यावर भाष्य केले गेलेले आहे.” देशाचे सद्याचे परिस्थितींत कांय जाणांक पळोवन घेवपाक कठीण अशें हें भाष्य !
अशा खेरीत कालोत्सवाचो आनंद घेतनाच प्रेक्षकांनी श्रोत्यानी खरें म्हणल्यार रसिक राजान आपल्यो आदल्यो यादीय जागयल्यो. संदेशाक घरच्यांनी, गांवच्यांनी फावो ती मजत आपलें घरचें कार्य समजून केल्याच आसतली. जाल्यारूय नाटक/ एकपात्रीचे पयलींचो कसाय, सांगातान भजीं जिबेर घोळत उरतलींच. संदेशाच्या घरच्यांचो येवकार तर लक्षांत उरतलोच. सांगातान कलाघर कालोत्सव खातीर खाशेली सजावट करपी कलाघर, आयोजन- संयोजनांतले बुदवंत तकलेंतल्यान कशें सुटत ? कृतज्ञताय उक्तावपाक म्हूण मनोहरबाब-शोभाबायच्या कलासंचांतल्या फाटल्या स दसकांतल्या उर्मिला प्रभुदेसाय , संध्या कामत, डॉ. पांडुरंग फळदेसाय, कल्पना कामत, शंभु प्रभुदेसाय, केतन भट, तनुजा लोलयेंकार, राजेश प्रभू, रुपाली बोर्तामुली, वृंदा प्रभुदेसाय, डॉ. पद्मिनी प्रभुदेसाय आदी नाट्यकलाकारांचो भोवमान करून आमी मेकळे जातले काय तांचे कडल्यान स्फूर्त घेवन गांवची नाटक परंपरा नव्यान जिवी करतले ? लोलयें काणकोणचो खडेगांठ कॅटरर सौरभ लोलयेकाराचो नामनेचो कलाकार महादेव लोलयेंकाराच्या हातांनी केल्लो भोवमान तशेंच उजवाड आवाजा येवजणकार प्रदीप वारीकाचो आनी ‘चित्रकथी’ कार अभिषेक दुखंडेचो लोलयेंचीं व्हड लोककलाकार रमा (श्रीमंती) सतरकार हांच्या हातानीं केल्लो भोवमान हेवूय म्हत्वाचेच भोवमान !!

कमलाकर दत्ताराम म्हाळशी

9326110324