रवींद्र केळेकार विद्यापीठ

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

रवींद्रबाबान सांगलें – बरें केलें. खंयसरूय चलात, कोंकणी घेवन चलात! म्हाका समाज लागना कोंकणी चळवळ ही सेक्यूलर ही ह्या सर्वसमावेशकतायेंतल्यान जावंक जाय.

कोंकणीचें जैत जांणी आपल्या जिवीत – संघर्शान मेळयलें. झोंबून हाडलें त्या रूशीतुल्य रवींद्र केळेकार हांचें जल्म शताब्दी वर्स सरकारान मनोवपाचें थारायलां. मुख्यमंत्री डॉ. प्रमोद सावंत हांणी अर्थ संकल्पीय भाशणांत हें विधान केलां. मार्च 2024 ते 2025 मेरेन वर्सभर जावपी कार्यावळींनी रवींद्र केळेकार तशेंच डॉ. मनोहरराय सरदेसाय ह्या म्हान कोंकणी लेखक – कार्यकर्त्यांचे जिणेची तरेकवार तासां पळोवपाक मेळटलीं.

शिक्षणीक मळार रवींद्रबाब केळेकार नावाचें विद्यापीठ कोंकणी कडेन आसा. लेखक, संघटक, संधर्शमय सार्वजनीक जिवीत जगपी, कोंकणी चळवळीचो म्हालपुरूश म्हूण संवसार तांचे जिवीत आनी कार्य तपासतात. गोंय विद्यापीठांत पयलेच खेप अभ्यास प्रकल्प चालीक लायलो. तो विद्यापीठ पांवड्यार चालीक लावपा खातीर कोंकणी अध्यापकांची एका दिसाची मार्गदर्शनपर कार्यशाळा – फोंडेच्या पी.ई.एस महाविद्यालयांत घडोवन हाडिल्ली. तातूंत पीईएसाचे प्राचार्य डॉ. अरूण हेबळेकार, चौगुले महाविद्यालयाचे प्रा. श्याम वेरेकार, एम.ई.एस महाविद्यालयाचे प्रा. हरिश्चंद्र नागवेंकार हांणी दिसभराचे चर्चे उपरांत ह्या नव्या अभ्यासक्रमाक नांव दिलें – अभ्यास प्रकल्प – विद्यापीठ पांवड्यार ह्या अभ्यास प्रकल्पाची सरकारी कला, विज्ञान आनी वाणिज्य महाविद्यालय खांडोळें हांणी पयलीच अंमलबजावणी केली ती ‘रवींद्र केळेकार जिवीत आनी वावर’. ह्या निमतान खांडोळेच्या तिसरें वर्स कला शाखेच्या कोंकणी विद्यार्थ्यांनी पिरवळच्या रवींद्रबाबाच्या घरा तांचे जिवीत आनी वावर समजून घेवपाक पंदरा फावटीं तरी दिसूयभर रवींद्रबाबा सांगातान सारलो. तांचे वांगडा भुरगीं जेवल्यांत. गोदूबायन अपुरबायेन भुरग्यांची आनी आमचीय सरबराय केल्या. तांचे विद्यापीठ दर्शन आमकां ह्या गोंय विद्यापीठांच्या अभ्यास प्रकल्पाक लागून पळोवंक मेळ्ळें आनी त्या विद्यापीठांत शिकपाक मेळ्ळें. आमच्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य डॉ. जॉन फेर्नान्डीस हांणी रवींद्रबाबाक अभ्यास प्रकल्पा विशीं परवानगी मागपी पत्र बरयल्लें. त्या पत्राक रवींद्रबाबानी पोस्ट कार्डाचेर तात्काळ धाडिल्ली हयकारी जाप म्हाका शिक्षणीक शिस्त दाखोवपी आशिल्ली.

रवींद्रबाबाच्या घरांतल्या कुडींतल्या आलमारींतल्या पुस्तकांचे पानान पान धवळताना ग्रंथालय शास्त्र कशें अंमलांत हाडटात हाचें गिन्यान आमी थंय शिकले. रवींद्रबाबाचो बसपाचो वसरो, सोयऱ्याक बसपाची नितळ सुवात, बुद्ध – येशूच्यो प्रतिमा, मुर्ती हें सर्वधर्म समभावाचे दर्शन घडोवपी विद्यापीठ आशिल्लें. उत्सूकतायेन रवींद्रबाबाच्या वण्टीर लायिल्ल्या पांयजेलांचेर नदर मारल्यार दिसतालेत. बागेंत (घडये प्रार्थना स्थळाकडेन) वचपी गांधी ताचे फाटल्यान दोन महिला फोटवांत दिसताल्यो. मोटवे कलसांव घाल्लो मोटवोच मनीस. हे कोण कांय म्हणून रवींद्रबाबाक विचारल्यार तांणी त्या फोटवातली काणीच सांगली. काणी बिसेन बाबाची. ताच्या गांधी आश्रमांतल्या अणभवांची, तांच्या रागट – तापट स्वभावाचीय. भारत मुक्ती उपरांत तो फोटवांतलो मोटव्या कलसावांतलो गांधीवादी नाच्च जालो. तो मागीर कांय वर्सांनी एका राज्यांत कोणा शेतकारागेर गोरवां राखपाक रावलो. दिसभर गोरवां राखून रातचो हो राखणो पुस्तकां वाचता तें पळोवन मालक दुबावलो. ताची खरेली वळख काडटकूच सुखावलो. होच गोरवां राखणो मागीर रवींद्र बाबागेर येता (हाडटात), तो रावता आनी गोंयातूच तो भायर पडटा. काणी तशी व्हडली आसा. पूण गांधीजीच्या प्रसिद्ध फोटवांतलो मोटवे कलसांवकार म्हाका खूपूच भावलो. म्हजें ‘घट्टाण कोणाचें’ ह्या नाटकांत (2001) तो दाय ह्या पात्राच्या रूपान उबो रावलो. नाटक बरेंच गाजलें. स्पर्धेंत आनी गांवांचे हौशी रंगमाचयेरूय. अंदूय (2024) वर्सा ह्या नाटकाचो मराठी रूपकार पर्ये- सत्तरीच्या काल्या निमतान दुसरे रातीक भुमिका देवळांत ताचो प्रयोग जालो.

रवींद्रबाबाच्या लेखनाचो प्रभाव म्हजें वैयक्तीक साहित्यीक– तात्वीक जिवीत बांदावळींत पडला. तांच्या ‘पांथस्थ’ पुस्तकाचो इतलो प्रभाव की ‘होमखण’ हें गोंयमुक्ती झुज आनी बाळा राया मापारी हांच्या जिविताचेर नाटक बरयताना रवींद्रबाब, तांचे दोतोर बापूय, एवाग्र जॉर्ज, टी.बी.कुन्य, बॅर्थाबाय, भाऊ, गांधी अशीं पात्रां नाटकांत पांथस्थाक धरून आयलीं तीं आयलीं – रवींद्रबाबाची वाक्यांय घेवन आयलीं.

‘उजवाडाचे सूर’ हो तांचो निबंद झेलो विद्यापीठ अभ्यासक्रमांत आसताना तो बी.ए.च्या विद्यार्थ्यांक भारावन शिकोवपाचो अणभव गांठीक आसा. एक दीस वर्गांत पळयल्यार तीन चले नात. दोन– तीन दिसां उपरांत वर्गांत म्हळ्यार कॉलेजांत परत आयले. हावें विचारलें, खंय रे तुमी? ते म्हणपाक लागले ‘उजवाडाचे सूर’ पुस्तकांत जोगाच्या धबधब्याचें वर्णन पळोवन आमी तो पळोवपाचें थारायलें आनी भायर सरले. रवींद्रबाबाच्या नदरेंतल्यान पळोवन परते आयलें. भुरग्यां कडल्यान ही प्रेरणा देख घेवन हांव मागीर जोग पळोवन आयलो. तें ह्या रवींद्र विद्यापीठांतल्या अक्षर सांगातान.

रवींद्रबाबा वांगडा पिरवळा आयकल्ल्यो कितल्योश्योच गजाली आसात. साहित्य अकादेमीचे एके कार्यावळी खातीर तांची आनी भारतरत्न पी. व्ही नरसिंहराव हांची भेट ते सांगतात. ज्या हॉटेलांत ते रावताले त्या हॉटेलांतल्यो गजाली सांगतात. पी. व्ही नरसिंहराव हांकां चौदा – पंदरा भासो येताल्यो. ते बाकिबाब बोरकार हांच्या मराठी कवितांचे अणकार करपाचें आशिल्लें. तेन्ना तांच्या मराठी कवितांतलें ‘तार जाय बंदरा’ ह्या उतरांचो अर्थ नरसिंहराव हांणी रवींद्र केळेकार हांका विचारिल्ल्याची याद ते सांगतात.

क्षत्रीय भंडारी समाजाचो एक महामेळावो पणजे कांपाल मैदानार जावपाचो आशिल्लो. ह्या मेळाव्याक विष्णू वाघ, उपेंद्र गांवकार, अनिल होबळे बी कार्यकर्ते पोटतिडकीन वावुरतालेत. ह्या मेळाव्याक ‘मराठीतूच’ भाशणां जांवची अशे तरेची एक मांडणी केल्ली. भंडारी समाजाच्या ह्या महामेळाव्याक फामाद मालवणी नाट्यकर्मी मच्छींद्र कांबळी, बह्मानंद स्वामी हेवूय मानेस्त हेर राजकी फुडाऱ्यां वांगडा येवपाचे आसले. हांव रवींद्रबाबागेर गेलो, ताका ही खबर सांगली की गोंयचो भंडारी समाज हो कोंकणी समाज. ताची भास मराठी कशी आसूं येता. आमकां हें मान्य ना. आमी त्या मेळाव्याक वच्चे कांय ना? रवींद्रबाबान थंडपणान सांगलें – चंद्रकांत केणी हो सारस्वत व्यासपीठांचेर वता, पूण कोंकणी घेवन वता. तुमी व्यासपीठां कडेन चलात कोंकणी घेवन चलात. जालें! आमकां उर्बा आनी आशिर्वादूय मेळ्ळो. भंडारी समाजाच्या त्या मेळाव्याक आमचे वांगडा आनीक एक हाडाचो कोंकणी कार्यकर्तो गावलो, तो कुडचडेंचो आनंद मंगेश नायक. हांव, कालिदास घाटवळ, आनंद मंगेश नायक आनी प्रकाश पर्येकारूय त्या व्यासपीठा कडेन गेले. अपेक्षे प्रमाण विष्णू वाघ मराठींतल्यान सुत्र संचालन करताले. मागीर सुरू जाले ब्रह्मानंद स्वामींचें मराठींतल्यान भाशण! आमी व्यासपीठा कडेन वचून ‘कोंकणी उलय, कोंकणी उलय’ म्हणून आड्ड्यो घालपाक लागले. अनिल होबळे, विष्णू वाघ तशेंच व्यासपीठावेल्यांक ते अनपेक्षीत आशिल्लें. पत्रकारांचे लक्ष आमचे कडेन वळ्ळें. थोडो वेळ गोंधळ जालो. व्यासपीठावेल्यानूच ब्रह्मानंद स्वामींनी कोंकणी – मराठीचो भेदभाव करचो न्हय म्हूण मराठींत म्हळें. आमी परत बोवाळ घालो ‘कोंकणी उलय, कोंकणी उलय’. ब्रह्मानंद स्वामींनी आपलें भाशण सोंपयले उपरांत मच्छींद्र कांबळी उबे रावले आनी म्हणपाक लागले – ताचो सार असो की ‘आतां आनी आपणाचेर फातर पडचे पयलींच हांव कोंकणी उलयतां’– अशें म्हणून तांणी मालवणी कोंकणींतल्यान भाशण केलें. लोकांनी तें माथ्यार घेतलें. इतलें मजगती आमी सभेंतल्यान भायर सरलें. दुसरे दीस रवींद्रबाबाची भेट घेतली. ‘राष्ट्रमत’ पेपराचेर ही बातमी छापून आयिल्ली. रवींद्रबाबान सांगलें – बरें केलें. खंयसरूय चलात, कोंकणी घेवन चलात! म्हाका समाज लागना कोंकणी चळवळ ही सेक्यूलर ही ह्या सर्वसमावेशकतायेंतल्यान जावंक जाय.

शोशण साहित्या कडेन, सोशीत समाजा कडेन पळोवपाची वेगळी नदर रवींद्रबाबा कडल्यान गावली. रवींद्रबाब म्हण्टाले, आपली आवय सांगी – बंडा कोणांचीय जांव लुटमार मात आमचीच. घडये त्यो गोंयांतल्या राण्यांच्या बंडां विशीं बी म्हणीनासल्यो न्हय? अशें रवींद्रबाब म्हण्टाले जांवये!

रवींद्रबाबाक ज्ञानपीठ प्रदान करपाचो सुवाळो कला अकादेमीन जालो. ज्ञानपीठ समितीन जाहीर केलें की ज्ञानपीठ आपलें केंद्र सोडून दुसऱ्या राज्यांत पयलेच खेप येता. कला आनी संस्कृती संचालक कवी – नाट्यकर्मी प्रसाद लोलयेंकार हांणी ह्या सुवाळ्याचें शिस्तबद्ध आयोजन केल्लें. समितीन म्हणलें की ज्ञानपीठ प्रदान समितीच्या जाळवणदारांनी जाहीरपणान सांगलें की ज्ञानपीठ प्रदान सुवाळ्याक पयले खेपे इतले लोक जमिल्ले पळयतात. (पुराय कला अकादेमी भरिल्ली, भायर स्क्रीन आशिल्ली थंयूय लोक आशिल्ले.)

रवींद्रबाबाची भलायकी बरी नाशिल्ली. त्या समारंभाक संसदेची सभापती मीरा कुमार आयिल्ली. रवींद्र केळेकार हांच्या भाशणांतलो कॅक्टसचो मुद्दो वाचून आनी आयकून तिणे म्हळें. आयज मेरेन कॅक्टस विशींचें आपलें मत सौंदर्यमूलक आशिल्लें, पूण ज्ञानपीठकारांचे भाशणान आपलें कॅक्टसा कडेन पळोवपाचें मत बदल्लें. मत परिवर्तनशील अश्या भाशणांची याद येतना मता निर्माण करपी आनी ती चलणुकेंत हाडपी रवींद्र विद्यापीठ!

जाण्टे पिरायेर लेगीत कोंकणीची सगळीं सपनां पुराय जावन लेगीत कोंकणी मनीस, कोंकणी भास आनी अस्मितायेचो ध्यास तांणी सोडूंक ना. म्हूण उच्च माध्यमीक पांवड्यावेले निवड जाल्ले उमेदवार सरकारा कडल्यान नेमणूक पत्रां मेळपाक हयगय जाता म्हूण उपोशणाक बसतात. त्या उपोशणाक तेंको दिवपाक रवींद्रबाब वतात आनी मागीर त्या आंदोलकांक जी उमेद येता, तांतून आंदोलनाचीच प्रतिष्ठा वाडली. आनी सरकारान त्या उमेदवाराक न्याय दिलो.

रवींद्रबाब गेले तेन्ना सरकारान सरकारी पांवड्याचेर तो मरण विधी संस्कार सुवाळो केलो. सशस्त्र सलामी दिली. कोंकणीचो हो सन्मान आशिल्लोच ताका जोडून मसुंडेत गेल्ली बायलां -चलयो- भुरगीं गेली हें एक क्रांतिकारी पावलूच आशिल्लें.

राजभाशा संचालनालयाचो संचालक म्हूण (2012 – 2017) वावर करताना एक भाशीक सांस्कृतीक रीण पावोवपाचें कर्तव्य भाग्य म्हाका गावलें. नामनेचे संस्कृत अभ्यासक आनी प्रसारक दुर्गाराम उपाध्ये हांकां विधानसभेंत आर्गां ओंपतना मानादीक मुख्यमंत्री मनोहर पर्रिकार हांणी दुर्गाराम उपाध्ये हांच्या नावान पुरस्कार दवरपाची चर्चा चलताली. राजभास मंत्री तशेंच मुख्यमंत्री म्हणून संस्कृत पुरस्कारा वांगडाच कोंकणी तशेंच मराठी भासा खातीरूय पुरस्कार दिंवचे ही विनवणी मुख्यमंत्री मनोहर पर्रिकार हांचे कडेन करताना ती कोंकणी खातीर “ज्ञानपीठकार रवींद्र केळेकार भाशा सेवा पुरस्कार” ह्या नांवान संचालनालया वतीन केली. मुख्यमंत्री पर्रीकार हांणी संस्कृत भाशे खातीर सेवा दिवपी सर्गेस्त दुर्गाराम उपाध्ये, मराठी खातीर बा. द. सातोस्कार हांच्या नांवान हे पुरस्कार दिवपाक मंजूरी दिली (2013) तेन्ना सावन हे राजभाशा खात्याचे वतीन प्रत्येकी एक लाख रूपयाचे भाशा सेवा पुरस्कार जीवन गौरव म्हण भेटयतात.

रवींद्रबाब केळेकार हांची जन्मशताब्दी मनयतना राज्य पांवड्यार ज्ञानपीठ दालन उबें जांवचे. ज्ञानपीठकारांचे म्युजीयम जांवचें आनी समग्र रवींद्रबाब उजवाडाक हाडटाना नामनेचे समिक्षक डॉ. नामवर सिंह हांणी रवींद्रबाबा विशीं जाहीर कार्यावळींत उलयताना म्हणिल्लें की आपूण तान भागोवपाक झऱ्या कडेन आयलां. ताचीच नोंद घेवन म्हणन की आमी रवींद्र केळेकार विद्यापीठ स्थापन करूया आनी चालीक लावया!

(लेख ‘जागा’च्या बरेपणान)

– प्रो. डॉ. प्रकाश रमाकांत वजरीकार

– 9923345603

जल्मशताब्दी निमतान कांय  सुचोवण्यो 

० ज्ञानपीठकार रवींद्र केळेकार विद्यापीठ स्थापन करप.

० रवींद्र केळेकार हांच्या सगळ्यां पुस्तकांचो संचय करून केंद्रीय ग्रंथालय, गोंय विद्यापीठ, गोवा  कोंकणी अकादेमीन तीं  उपलब्ध करून दिवप.

० रवींद्र केळेकार विद्यापीठांत  आंतरविद्या शाखीय अभ्यासक्रम चालीक लावप.

० रवींद्र केळेकार  हांचे ‘जाग’ नेमाळ्यांतले सगळें अप्रकाशीत  बरप उजवाडाक हाडप.

० रवींद्र केळेकार हांच्या भारतभर चाहत्यांचो अक्षर  महोत्सव घडोवन हाडप. 

० रवींद्र केळेकार  हांच्या  साहित्याचो भारतीय  भासांनी अणकार  करपाचो वावर तात्काळ चालीक  लावप.

० मंगेशी जाल्ल्या सारस्वत संमेलनांत रवींद्र केळेकार हांणी केल्ल्या भाशणाचो आयच्या संदर्भांत  तटस्थ  अभ्यास  करपाक सगळ्या  समाज- धर्मांतल्या लोकांचें बौद्धिक  घडोवन हाडप. 

० रवींद्र केळेकार हांणी सोलिडॅरीटी फोरमाचेर केल्ल्या वावराची याद  म्हणून सर्वधर्म  परिशद  घडोवन हाडप. 

० राजकी मळार रवींद्रबाब केळेकार हांची ‘विशाल गोमन्तक’ ही कल्पना वास्तवांत  हाडप  शक्य आसा व्हय? चर्चेक  वाव  दिवन  लेखकां कडेनूय संवाद साधून मुखावेली कृती  थारावची. 

० गोंयच्या  सगळ्या महाविद्यालयांनी (वेवसायीक धरून) ज्ञानपीठकार रवींद्र केळेकार दालन स्थापन करचें. 

० विधानसभेंत ज्ञानपीठकार रवींद्र केळेकार हाचोय  फोटो म्हायती सयत प्रदर्शीत करचो. 

० रवींद्र केळेकार हांच्या साहित्यीक, भाशीक चळवळीचीय  म्हायती  प्रकाशीत करपाक जाय. 

० अंत्रुज म्हालाक गोंयची सांस्कृतीक राजधानी म्हण अधिसुचित करप.

० रवींद्र केळेकार जल्म  शताब्दी निमतान  गोंय  सरकारान राजभास संचालनालय, कला आनी संस्कृती  खातें, गोवा कोंकणी अकादेमी, शिक्षण  सचीव आदींचे अधिकार सत्तेंत  येवपी सगळ्या घटकांक  घेवन  राज्य  समिती  घडोवन  कृती  आराखडो थारावचो आनी  चालीक  लावचो. 

वि. सु. – रवींद्र केळेकार  ज्ञानमंदिराक कांय कोंकणी लोक आर. के. डी. अशें म्हणात. ह्या निमतान तें म्हणप  बंद करून ‘रवींद्र केळेकार ज्ञानमंदीर’ म्हणप.