उगडास दवरपा सारको हांसो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

र्ल्स बुकोवस्की (1920-1994) हो एक प्रखर भूंयगत लेखक, जाणें कविता आनी गद्या वरवीं अमेरिकन शारी जिणेंतल्या भ्रश्टाचाराचें आनी समाजांतल्या दडपशायांचें चित्रण केलें. एक खाशेलो वाचकवर्ग निर्माण करपी बुकोवस्की आपल्या वावरांत अणभव, भावना, कल्पनाशक्त हांचेर आदारून प्रत्यक्ष भास आनी हिंसक आनी लैंगीक प्रतिमा वापरतालो. कांय समिक्षकांक ताची शैली आक्षेपार्ह दिसली, जाल्यार बुकोवस्कीन लैंगीकताय, सोऱ्याचो दुरुपेग आनी हिंसाचार हांच्या नेमान वापरांतल्यान ‘मॅचिस्मो,’ म्हणल्यार दादलेपणाच्या वर्चस्वाची व्हडवीक सांगपी वृत्तीचेर व्यंग्य केलां असो दावो कांय जाण करतात.
जर्मनींत जल्मल्ल्या बुकोवस्कीक पिरायेच्या दोन वर्सांचेर अमेरिकेंत हाडलो. ताचो बापूय शिस्तबद्दतायेचेर विस्वास दवरपी आनी तो बुकोवस्कीक ल्हान ल्हान गुन्यांवांक लागून खूबदां मारतालो, ताचो उल्लेख ताणें ‘हॅम ऑन राय’ हे आत्मचरित्रात्मक कादंबरींत तपशिलान केला. बुकोवस्कीचेर ताचे पिरायेचे हेर भुरगेय दादागिरी करताले आनी चलयो ताका न्हयकारताल्यो. तो 13 वर्सांचो आसतना ताच्या एका इश्टान ताका ताच्या बापायचे सोऱ्याचे कोठयेंत आपयलो आनी ताका पयले फावट सोरो पियेवंक दिलो. ‘ती एक जादू आशिल्ली,’ अशें ताणें उपरांत बरयलें.
1939 वर्सा बुकोवस्की लॉस एन्जेल्स सिटी कॉलेजींत शिकपाक लागलो. दुसऱ्या म्हाझुजाचे सुरवेक ताणें शिकप सोडलें आनी लेखक जावपा खातीर तो न्यूयॉर्कांत गेलो. फुडलीं कांय वर्सां बरोवपाक, भोंवपाक आनी असंख्य न्हयकार एकठांय करपाक गेलीं. 1946 मेरेन बुकोवस्कीन आपली बरोवपाची आकांक्षा सोडून दिवपाचें थारायलें आनी धा वर्सां धुमशेणां काडीत देशभर भोंवलो. आपले वेवसायीक लेखन कारकिर्दीची सुरवात ताणें पिरायेच्या पस्तीस वर्सां मेरेन केली ना आनी हेर अनेक समकालीन लोकां भशेन ताची सुरवात भूंयगत दिसाळ्यांनी, खास करून ओपन सिटी आनी एल.ए.फ्री प्रेस ह्या थळाव्या पेपरांनी जाली. भूंयगत प्रेस वा गुप्त प्रेस ही संज्ञा, बेकायदेशीर रितीन वा प्रबळ सरकारी, धर्मीक वा संस्थात्मक गटाचे इत्से आड अधिकृत मान्यताये बगर निर्माण केल्ल्या नेमाळ्यां खातीर आनी प्रकाशनां खातीर वापरतात.
बुकोवस्कीन कविता, गद्य आनी कादंबरी हांचीं चाळिसां परस चड पुस्तकां बरयलीं. सोरो, गरिबी, मोग आनी मनशाची स्थिती ह्या विशयांचेर सादे आनी सरळ शैलींत ताणें हजारांनी कविता बरयल्यो. बुकोवस्कीच्यो कादंबरी आनी लघुकथा चड करून ताच्या स्वताच्या अणभवांचेर आदारल्यात. ताणें निर्माण केल्ल्या ‘हेन्री चिनास्की’ ह्या अर्द-आत्मकथात्मक पात्रा खातीर ताची चड नामना आसा, जो ताच्या जायत्या कृतींनी दिसता. ‘पोस्ट ऑफिस’, ‘फॅक्टटम’, ‘हॅम ऑन राय’ ह्या ताच्या कादंबरींनी आर्विल्ल्या साहित्यांत एक वेगळो परिणाम निर्माण केला. दिसपट्टे जिणेची संवसारीकताय आनी चड करून उदास दिसपी संवसारांत अर्थ सोदपाचो संघर्श ह्या विशयांक ताणें हात घालो.
ताचे लेखनशैलीचो आनी विशयांचो भूंयगत साहित्यीक मळार आनी ‘डर्टी रियलिझम’ चळवळीच्या उदयाचेर म्हत्वाचो प्रभाव पडलो. लोकप्रिय संस्कृतायेचेरूय ताणें आपली छाप सोडल्या. ताच्यो कादंबरी आनी कविता चित्रपटांत रुपांतरीत जाल्यात आनी ताच्या वावराचे संदर्भ संगीत, कला, समकालीन साहित्यांत मेळटात. प्रतिसंस्कृती चळवळींतली एक प्रतिकात्मक व्यक्ती म्हणून ताची नामना आसा. बुकोवस्कीच्या वावराचेर तोखणाय आनी टिका जाल्या आनी ताच्या दायजाचेर साहित्यीक मंडळांनी वादविवाद चालूच आसात. ताचो पयलो कवितासंग्रह ‘फ्लावर, फिस्ट अँड बेस्टियल वेल’ हातूंत एक उध्वस्त, सोडून दिल्ल्या संवसाराची भावना पितारताना ताणें मुक्त पद्यांत जिणेंतल्या विसंगतींक, खास करून मरणाच्या संदर्भाक उक्ताडार हाडला. ‘इट कॅचस माय हार्ट इन इट्स हॅंड्स’ हातूंत ताच्यो 1955 ते 1963 ह्या वर्सां मदीं बरयिल्ल्यो कविता एकठांय केल्यात. ‘लव इज अ डॉग फ्रॉम हॅल’ हो बुकोवस्कीचो एक नामनेचो संग्रह. तातूंत मोगाच्या भावनीक आनी शारिरीक घुस्पागोंदळाचो अभ्यास केला, चडसो क्रूरपणान प्रामाणीक आनी केन्ना केन्नाय निंदात्मक नदरेन. ‘डॅंगलिंग इन द टूर्नेफोर्टिया’ ह्या संग्रहांत बुकोवस्कीची कवी म्हणून भौमुखी प्रतिभा दिसता. तातूंत विनोदी आनी व्यंग्यात्मक अशा चिंतनशील आनी अंतर्निरिक्षण करपी कवितांचो आस्पाव आसा. तातूंतल्यो जिव्यो आनी अतिवास्तववादी प्रतिमा उल्लेखनीय आसात.’ यू गॅट सो अलोन अॅट टायम्स दॅट इट जस्ट मेक्स सेन्स’ हो संग्रह बुकोवस्कीक जाणवपी एकसुरेपण आनी ताच्या सोऱ्या कडेन संघर्श उक्ताडार हाडटा. ह्या संग्रहांतल्यो वैयक्तीक आनी अंतर्निरिक्षणी आसात. ‘द लास्ट नायट ऑफ द अर्थ पोयम्स’ ह्या ताच्या जिविताच्या निमाणे कडेन उजवाडाक आयिल्ल्या संग्रहांत बुकोवस्कीन मरण आनी काळ हांचें चिंतन केलां. ‘द प्लेजर्स ऑफ द डॅम्ड’ हो बुकोवस्कीच्या मरणा उपरांतचो ताचे पुराय कारकिर्दींतल्या कवितांचो एक व्यापक संग्रह. तातूंत ताच्या वावराचो पुराय नियाळ आनी कवी म्हूण उत्क्रांती दिसता. तातूंतल्यान ताचे कवितेची वळख नवे पिळगेच्या वाचप्यां कडेन जाली. तो बरयता,

म्हाका समजून घेयात
हांव सादारण संवसारा वरी न्हय
म्हजे कडेन आसा म्हजें पिशेपण
रावतां हांव वेगळ्या आयामांत
आनी म्हजे कडेन वेळ ना
आत्मो नाशिल्ल्या गजालीं खातीर

ताच्यो कांय कविता वाचल्या उपरांत मनांत घोळत रावतात. ‘द लाफिंग हार्ट’ ही कविता वाचप्याक जिविताक वेंग मारूंक आनी जोखीम घेवंक उर्बा दिता. आपले आवडी प्रमाण वागप, भंय वा समाजीक अपेक्षांक लागून आडावचें न्हय असो तो एक उलो. ‘ब्लूबर्ड’ ही कवीच्या भितरल्या राकेसां विशीं आनी सोऱ्याच्या धुमशेणां कडेन झगडपी कविता. निळें शेवणें ताच्या सूख आनी स्वातंत्र्याची इत्सा दाखयता. वेसन आनी बऱ्या जिविताची आकांक्षा हांचें तें मार्मीक संशोधन. ‘रोल द डायस’ हे कवितेंत बुकोवस्की वाचप्यांक संकश्टां मुखार लेगीत आपलीं सपनां पाळपाचें म्हत्व सांगता. ‘सो यू वॉन्ट टू बी अ रायटर’ ही कविता लेखक जावपाच्या आव्हानांची तन्नी आनी प्रामाणीक नदर दिता. आकांक्षी लेखकांक कसल्यो अडचणी आसूं येतात आनी तांणी कितले त्याग करचे पडटले हाची शिटकावणी दिता. ‘अलोन विथ एव्हरीबडी’ ही भोंवतणीं लोक आसून लेगीत एकसुरेपणाच्या विशयाचेर संशोधन करता. आर्विल्ले जिणेंतल्या रितेपणाचेर आनी हेरां कडेन जुळोवन घेवपाची अडचण हाचेर बुकोवस्की चिंतन करता. परकीपण आनी विच्छेदनाची भावना, हे कवितेचो मूळ स्वर. ‘द शू लेस’ ही कविता जिणेंतले विसंगतीचेर आनी व्यर्थतेचेर भाश्य. बुटांच्या तुटिल्ल्या लेसींची प्रतिमा तातूंत रूपक म्हणून वापरल्या. ‘द जीनियस ऑफ द क्रावड’ हे कवितेंत बुकोवस्की समाजांत फकत कुड्डी अनुरूपताय सोदपी आनी कळप मानसीकतेचेर टिका करता. सामुहीक विचारसरणीची विध्वंसक शक्त आनी तातूंतल्यान हिंसाचार आनी
जुलूम कसो जावंक शकता हाचें उदास चित्र तो रंगयता.
‘स्मायल टू रिमेम्बर’ ह्या शिर्शकाची ताची कविता कोडू-गोड स्वर सुचयत वाचप्याच्या काळजाक चिमटो कडल्या बगर रावना. कोणाच्याय हांशाची याद म्हत्वाची आनी याद दवरपा सारकी असो संकेत तातूंतल्यान मेळटा, पूण ही याद वेदनादायक आसूं येता अशेंय तातूंतल्यान दिसता. मुक्त पद्यशैली संवादात्मक आनी असंरचीत स्वर हें ताच्या कवितांचें खाशेलपण. मोग आनी ताचें अपरिहार्य लुकसाण हो बुकोवस्कीचे कवितेंत परत परत येवपी विशय. भावनीक विरक्तताय आनी निंदात्मकता आशिल्ले हे कवितेंत कवीच्या जिवितांत एक रितेपण उरलां. कवितेचो आशय विशादपूर्ण आनी चिंतनात्मक अशा दोनूय प्रकारांचो आसा. सरळ आनी थेट शैली वाचप्याक कवीच्या भावनीक परिदृश्याची झलक दाखयता.

उगडास दवरपा सारको हांसो

आमगेर आशिल्ले गोल्ड फिश
आनी भोंवताले ते वोल्तां वोल्तांनी
कंवचेच्या आयदनांत
दाट पड्ड्यां लागसार, मेजाचेर
धांपीत, चित्र आशिल्ल्या जनेलाक.
सदांच तोंडार हांसो आशिल्ले,
म्हजे आवयक
जाय आशिल्लें
आमी सगळ्यांनी खोशी आसप
ती म्हाका सांगी, “खूश राव हॅन्री!”
आनी ती सारकें सांगताली:
खुशाल रावप बरें
तुमचे कडेन जाता जाल्यार
पूण बापूय सप्तकांतल्यान
जायते फावटीं
तिका आनी म्हाका
बडयत रावतालो
ताका शक्य नाशिल्ल्यान
ताच्या स फूट दोन इंचाचे
आकृती भितर सरून
ताचेर भितरल्यान
कोण हल्लो करता तें समजून घेवप.

माझी आवय, गरीब नुस्तें,
खोशी रावपाची इत्सा आशिल्ली,
सप्तकांत दोन-तीन फावट मार खावन,
म्हाका खुशाल रावंक सांगी:
“हॅन्री, हांस मरे!
तूं कित्याक केन्नाच हांसना?”

आनी मागीर ती हांसताली,
म्हाका कशें तें दाखोवपाक,
आनी तो आसतालो
हांवें पळयल्लो सगळ्यांत दुखेस्त हांसो

एक दीस गोल्ड फिश मेले, पांचूय जाण,
ते उदकाचेर उफेताले, कुशीचेर,
तांचे दोळे अजुनूय उक्ते,
आनी बापूय घरा पावलो
तेन्ना ताणें ते माजरा मुखार उडयले
थंय रांदचे कुडींत जमनीर
आनी आमी पळयत रावले
म्हजे आवय कडेन
तिच्या तोंडार हांसो आशिल्लो.

शैलेंद्र मेहता
98206 54233