अशीय एक इश्टागत

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

पूण त्या दिसा एका कठीण काळांत मनाक थाकाय दिवपी ‘फ्रॅण्ड्स’ नांवाचे इश्टागतीचो उगडास जालो, तांणी आनिकूय मनांक मोगान भरीत रावचें अशें दिसलें आनी म्हजे जिणेक सुंदर रूप दिवपी…..

विसाव्या शेंकड्यांतलें निमणें दसक हें समाजीक, राजनितीक आनी सांस्कृतीक परिवर्तनाचें. ‘उत्तर-शीत-युद्धाच्या’ ह्या काळांत बहुसांस्कृतीकता, भूमंडलीकरणा सारकिल्ली नवी समाजीक संरचना तयार जावपाक लागली. प्रौद्योगीक क्रांतीक लागून अर्थवेवस्था नवी दिका घेवपाक लागली. ‘जॅनरेशन एक्स’ आपल्या भवितव्याची नवीं सपनां रंगोवपाक लागले. संवसारांत नवे तरेचो उपभोक्तो वर्ग तयार जावपाक लागलो. तांच्या मदीं आपले अस्मितायेच्यो, अधिकारां बद्दलच्यो नव्यो जाणिवो तयार जावपाक लागल्यो पूण ह्या असीम संभवताये आनी आशावादा वांगडाच खूबशे म्हत्वाचे समाजीक तशेच वैयक्तीक प्रस्न तशेच उबे आसले-अनुत्तरीत. ह्या नव्या जाणिवांची अभिव्यक्ती साहजीक तरेन कलेच्या वेग-वेगळ्या माध्यमांतल्यान वेग-वेगळ्या शैलींनी जावपाक लागली. टॅलिविजनाची ‘सिटकॉम’ ही अशीच एक शैली.
‘सिटकॉम’ (SITCOM-‘सिचुएशनल कॉमेडी’) ‘कॉमेडी’ चो एक प्रकार. ह्या टॅलिविजन प्रकारांत एक थारावीक घरगुती सॅटिंग आसता, थारावीक पात्रां आसतात, त्या पात्रांचे सदचे जिणेंतल्यो घडामोडी, तांचें कुटुंबीक नातें-संबंद सिटकॉमाची मुखेल कथावस्तू आसता. हांगा ‘सॅट’ आनी ‘कॅमेरा’ एका जाग्यार ‘फिक्स’ केल्ले आसतात आनी प्रेक्षक त्या ‘ऑडिटोरियमांत’ बसून तो ‘शो’ पळयतात. एके तरेन सिटकॉम सामान्य जगण्याक ‘सिम्पलिफाय’ करून पळयता आनी ‘मॅगनिफाय’ करून पळयता. अमेरिकेंत ह्या टॅलिविजन प्रकाराक बरीच प्रसिद्धी मेळ्ळी. ‘द सिंप्सन्स’, ‘सेनफिल्ड’, ‘द लॅरी सेंडर्स शो’ हाचीं कांय उदाहरणां. ह्या क्रमांत एक म्हत्वाचें नांव म्हणल्यार ‘फ्रॅण्ड्स’.
22 सप्टेंबर 1994 सिटकॉमांच्या इतिहासांतलो म्हत्वाचो दीस थारलो. ह्या दिसा ‘फ्रॅण्ड्साचो’ ‘पायलट’ एपिसोड प्रिमियर जालो आनी ताका पळोवप्यांचो उत्स्फूर्त प्रतिसाद मेळ्ळो. ह्या काळांत अमेरिकेंत ‘प्रायम टायमाचेर’ जायते शो चलताले – एबीसी चेर ‘ऑल अमेरिकन गर्ल’, फॉक्स चॅनलाचेर ‘वायल्ड ओट्स’, तशेच ‘फॉर्च्युन हण्टर’ नांवाचो एक्शन-एडवँचर ड्रामा, ‘पार्टी ऑफ फायव’ नांवाचो फॅमिली ड्रामा, ‘टच्ड बाय एन एंजल’ नांवाची टॅली-फॅन्टसी, ‘माय सो कॉल्ड लायफ’ नांवाचो टीन ड्रामा, ‘शिकागो होप’ नांवाचो मॅडिकल ड्रामा पूण ह्या सगळ्यां मदीं ‘फ्रॅण्ड्स’ ह्या ‘शो’न आपली एक वेगळी वळख तयार केली, एक वेगळो प्रेक्षकवर्ग तयार केलो.
‘फ्रॅण्ड्साच्या’ कथानका वांगडाच अभिनय, ‘संवाद’ संगीत, ‘कॉमेडी टायमिंग’, ‘सॅट डिजायन’, ‘कॉस्ट्यूम’ तितलेच प्रभावी. हो प्रभाव आयजूय वेग-वेगळे तरेन पळोवंक मेळटा. ‘मर्चण्डायस’- जाचो वेगळो बाजार तयार जाला, फ्रॅण्ड्साच्या प्रभावान जायते कॉफी शॉपस् तयार जाल्यात, फॅशन इण्डस्ट्रीन आयजूय ‘रेचल’ आनी ‘मॉनिकाचे’ कपडे आनी हॅयरस्टायल चलतात. ह्या सिटकॉमान भाशेकय प्रभावीत केलां. संवादांतले जायते शब्द, जायतीं वाक्यां इंग्लिशींत घोळपाक लागल्यांत. कांय तरणाटीं बी इंग्लिश शिकपा खातीर ‘फ्रॅण्ड्स’ पळयतात अश्यो जायत्यो देखी आसात. ‘फ्रॅण्ड्स’ सिटकॉमाचेर जायते विवादूय जाले. ‘वंशवाद’, ‘ट्रान्सफॉबिया’ अशा विशयाचेर ताची बरीच समिक्षाय जाल्या आनी हालीच म्हणल्यार 2019 वर्सा ‘सिमॉन नॉक्स’ आनी ‘काय हानॉ श्विंड’ हांणी ताचेर अभ्यासपूर्ण अकादमीक लेखन केलां.
इंग्लिशींतल्या ‘फ्रॅण्ड्साच्या’ प्रभावान भारतांत हिन्दी भाशेन ‘हॅलो फ्रॅण्ड्स’ नांवान एक सिरियल आयलो पूण तो चल्लो ना पूण मराठीन ‘दिल दोस्ती दुनियादारी’ नांवाचो सिरयल लोकांक भावलो. हांचें कारण म्हणल्यार तातूंतले संदर्भ भारताच्या समाजा प्रमाण तयार जाल्ले जे हिन्दींत जाले ना. जावं. सांगपाचें तात्पर्य इतलेंच की हो विशय युवा समाजमनाक खूब भावलो. म्हजो ह्या विशयाचेर अकादमीक अभ्यास ना पूण भोंवतणच्या जायत्या जाणां कडल्यान आयकल्यार समजता की जणेच्या ताणांतल्यान आनी निर्शेवणेंतल्यान एका वेगळ्या जगांत वचपाच्या हावेसान जायतीं तरणाटीं ‘फ्रॅण्ड्स’ पळयतात. म्हजो तरी अणभव तसोच आसा जो एका ‘पॅरलल’ जगांत वता आसतना एक वेगळो ‘एस्थॅटीक’ अणभवूय दिवन गेलो.
डेविड क्रेन आनी मार्था कॉफमन हांचे कल्पनेन तयार जाल्लो ‘फ्रॅण्ड्स’ 1994-2004 वर्सा मेरेन चल्लो. कित्याक? ह्या प्रस्नाच्यो जायत्यो जापो आसात. एक म्हणल्याक ‘तीक्ष्ण’ लेखनशैली. ‘फ्रॅण्ड्स’ एका कुटुंबाची कथा – हें कुटुंब सामान्य न्हय हें आपले इत्सेन वांगडा आयिल्लें कुटुंब- संवसारांतल्या पयल्या संबंदाचें-इश्टागतीचें. इश्टागतींतल्यो बारीकसाणो, तातूंतलें ‘डायनमिक्स’, तातूंतले उतार-चडाव वेग-वेगळ्या दृश्टीकोणांतल्यान ‘हास्य-व्यंग्याचो’ आदार घेवन समजून घेवपाचो प्रयत्न लेखकांनी केला, इश्टागतीच्या नात्याचो हो ‘गायड’ अशें म्हणल्यार हरकत ना. एक म्हत्वाची गजाल म्हणल्यार हातूंतलीं सगळीं पात्रां- मॉनिका,चॅण्डलर, जोई, रॉस, रेचल.. त्या काळाच्या तरणाटे पिळगेचे प्रतिनिधित्व करतात, तांचे अणभव, एकटेपण, आपल्या आवय- बापाय वांगडा तांचें नातें, प्रेमसंबंद, फटवण, लग्न, ‘जॅण्डर’, ‘सॅक्स’, तांचे ताण, तांच्या वागण्या फाटलीं मनोवैज्ञानीक कारणां, तांचे अर्थीक प्रस्न, ‘क्लास हॅजीमनी’ नव्या समाजांत आपलो ‘स्पेस’ तयार करपाची तांची धांवपळ – ‘सटली’ एका सामान्य अमेरिकनाच्या पुराय राजनितीक आनी समाजीक फाटभुंये सयत एका सामान्य मनशाच्यो व्यथा जावन सामकार येतात. तांच्या व्यक्तित्वांत ‘एक्स्ट्राऑडिनरी’ अशें कांयच ना पूण हो ‘सामान्य’ वर्ग आपल्या सगळ्या सामर्थ्यां आनी असुरक्षीतते सकट साकार जाता, सदचो आसुनूय जिवंत आनी ताजो दिसता आनी तेन्नाच सगळीं पात्रां विश्वसनीय दिसपाक लागतात, आपलीशीं दिसपाक लागतात. ‘हास्य’ हांगा म्हत्वाचें जावन आसा कारण हास्य वा विनोद हो समाजीक संबंद वा सामुहीक परस्परक्रियेचें मुखेल साधन आसता आनी सामुहीक परस्परक्रिया ही मनशाची एक मुळावी गरज आसता.
हय ‘फ्रॅण्ड्स’ प्रत्येकाक आवडटलोच अशें ना. आनी तशें जावंकूय जायना पूण मिडियाचो एक नवो ‘जोन्र’ समजून घेवपा खातीर, ताचें आपलें अशें ‘व्याकरण’ समजून घेवपा खातीर, त्या काळची समाजीक चेतना समजून घेवपा खातीर, मिडियाचो इतिहास समजून घेवपा खातीर, मिडियाचें मनोविज्ञान अभ्यासपा खातीर आनी हास्य-व्यंग्यान गुठलायिल्ल्यो वास्वतायेच्यो वेगळ्यो छटा समजुपा खातीर हाचो आदार घेवंक जाता अशें म्हणल्यार हरकत ना.
हालींच, 28 ऑक्टोबर 2023 ह्या दिसा मॅथ्यू पॅरी म्हणल्यारूच ‘चॅण्डलर’ संवसार सोडून गेलो. सद्या संवसारांत चलपी युद्धाच्या एका महाभयंकर आनी ताण दिवपी काळांत सकारात्मकतेचें गिरगिरें घेवन चलता आसतना एका समानांतर काल्पनीक जगांतलो आनीक एक इश्ट ना जाल्ल्याचें दुख्ख जालें. एक प्रस्न सतावपाक लागलो- सत्ता, हिंसा, लोभ, कट्टरता, स्वार्थाच्या रोगान दुयेंत जाल्लो मनीस इश्टागतीची संवेदनाच विसरून गेला व्हय? ताका केन्ना परत याद जावचीच ना व्हय? खबर ना. पूण त्या दिसा एका कठीण काळांत मनाक थाकाय दिवपी ‘फ्रॅण्ड्स’ नांवाचे इश्टागतीचो उगडास जालो, तांणी आनिकूय मनांक मोगान भरीत रावचें अशें दिसलें आनी म्हजे जिणेक सुंदर रूप दिवपी म्हज्या इश्टां बद्दल (पेरू, मयू, चारू) कृतज्ञतेच्या भावान मन भरून आयलें.

ममता वेर्लेंकार
7499129281