दिवास्वप्न : एक शिक्षणीक प्रवास

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गिजुभाई बधेका हे गुजराती भाशेंतले लेखक. तांचो जल्म 15 नोव्हेंबर 1885 वर्साक गुजराताक जालो आनी 23 जून 1939 वर्साक तांकां मरण आयलें. गिरीजा शंकर भगवानजीभाई बधेका हें तांचें पुराय नांव. पूण ते गिजुभाई ह्या नांवान फामाद जाले.
गिजुभाई हें वेवसायान आदोगाद आशिल्ले. गिजुभाई हांणी कितलीशींच पुस्तकां उजवाडाक हाडल्यांत. लेखनाचे तांचे विशय म्हणल्यार भुरग्यालें शिक्षण, भुरग्यांची शिक्षण पद्दत आदी. आनी ह्याच विशयाक धरून तांणी ‘दिवास्वप्न’ नांवाचें गुजराती भाशेंत एक पुस्तक उजवाडायलें. आनी इंग्रजी, मराठी, हिंदी आनी हेर भासांनी ताचो अणकार जाल्लो आसा. काशिनाथ त्रिवेदी हांणी हिंदी भाशेंत दिवास्वप्न पुस्तकाचो अणकार केला. निरंजन घाटे हांणी मराठींत अणकार केला. गिजुभाईन दिवास्वप्न ह्या पुस्तकांत शिक्षणीक पद्दत कशी आसची, एक
शिक्षक कसो आसचो, हाचेर आदारून हें पुस्तक रचलां. ह्या पुस्तकांत
आशिल्ले मुखेल चार खंड आमकां पळोवंक मेळटात.
पयल्या खंडांत प्रयोगाचो आरंभ, दुसर्‍या खंडांत प्रयोगाची प्रगती, तिसर्‍या खंडांत स म्हयन्याचें शेवटाक आनी चवथ्या खंडांत निमाणें संमेलन अशा चार खंडांनी तांणी मांडिल्ले आपले विचार पळोवंक मेळटा. ह्या पुस्तकांतलो शिक्षक हेर शिक्षकां परस आगळो वेगळो. नव्या विचारांचो, नवे प्रयोग करून भुरग्यांक शिक्षणाची ओड लावपी, शिक्षकांचेर तशेंच तांचे नव्या, वेगळ्या वेगळ्या प्रयोगांचेर आदारीत हें पुस्तक आसा. तो शिक्षक म्हणल्यारूच गिजुभाई आनी ह्या पुस्तकांत ताचें नांव लक्ष्मीशंकर. ताका चवथेचो वर्ग शिकोवपा खातीर दितात. आनी ह्या वर्गांत तो शिक्षणीक बदल घडोवन हाडटा.
पुस्तकांतल्या पयल्या खंडाचेर भाश्य करतना आमकां दिसून येता की एक लेखक कशे तरेन भुरग्यांक आनी शिक्षकांक शिक्षणाची नवी पद्दत शिकोवपा खातीर शाळेच्या अधिकाऱ्याक मेळटा. शिक्षक हो ताचो पेशा नासून लेगीत ताका कांय अणभव प्राप्त करपाचे आसता. पयाल्याच दिसाक शाळेंतल्या भुरग्यांक पळोवन तो आबूज जाता. आनी चिंतिल्ले सगळे प्रयोग उरफाटें जातात. उपरांत काणयो सांगून तांकां काणयांची आवड निर्माण करून दिता. आनी हांगच्यान ताच्या प्रयोगाची सुरवात जाता. भुरग्यांक निवळसाण शिकयता, रिती शिकयता, तांच्या मनांत शिक्षणाचें नवें बीं रुजयता, खेळाचें म्हत्व सांगता त्या भायर एक वाचनालय तयार करता.
दुसऱ्या खंडांत गिजुभाई भुरग्यांची शिक्षणाची बुन्याद तपासून पळेता. गूण (मार्क) म्हत्वाचें न्हय हें भुरग्यांक पटोवन दिता. अधिकाऱ्या फुड्यान एक एक सुचना घेवन वता. गिजुभाई भुरग्यांक निवळसाण शिकयता. आपल्या स्वखर्चान गरजेच्यो वस्तू हाडटा. गिजुभाई 12 म्हयन्यांची मांडणी मांडटा. पयल्या स म्हयन्यां भितर भुरग्यांची बुन्याद घट करप आनी उरिल्ले स म्हयने मुखेल शिक्षणाक हात घालप. वर्गांत ते भुरग्यांक गावन दाखयतात, काणयो सांगता आनी अशे तरेन भुरग्यांच्या मनांत आपले विशीं मोग निर्माण करता. आनी काणयो सांगपाच्या आदारान भुरग्यांची समजुपाची आनी याद दवरपाची शक्ती वाडटा. त्या भायर इतिहास सारकिल्लो विशय लेगीत काणयेच्या आदारान भुरग्यां मदीं पावयता. आनी तांचो हो प्रयोग अधिकाऱ्याक मान्य जाता.
तिसऱ्या खंडांत आमकां भुरग्यांची जाल्ली प्रगती पळोवंक मेळटा. वर्स प्रमाणें शाळेंत डायरेक्टर येवपाचो आसता. गिजुभाई आपल्या वर्गाच्या भुरग्यांक घेवन आपले रुची प्रमाणें तांकां तयार करता. आनी तांची ती तयारी पळोवन डायरेक्टर आनी अधिकाऱ्याक खोशी जाता. अधिकारी ताका प्रयोगा विशीं विचारता. आनी गिजुभाई आपले एक एक प्रयोग विस्तारान सांगता. गिजुभाईली ती खेळाच्या आनी अंताक्षरीच्या माध्यमांतल्यान शिकोवपाची पद्दत वाचपा सारकी आसा.
चवथ्या खंडांत भुगोल आनी गणीत शिकोवपाची पद्दत पळोवंक मेळटा. चित्रकलेच्या आदारान आनी प्रवास वर्णनाच्या आदारान तांकां भुगोल शिकयता. अंकाच्या मुळांतल्यान गणीत शिकोवपाक सुरवात करता. गिजुभाईचें मत आसता की शिक्षणाक फोर्स करपाक जायना. जो भुरगो जातूंत फिशाल आसता तातूंत ताका मेकळीक दिवप. आनी अशे तरेन गिजुभाई आपले प्रयोग वापरून आपलें कार्य सफल करता.
एक लेखक जाका शिकोवपाचो
मातूय अणभव नासता तरी लेगीत नवे पद्दतीन आनी रितीन भुरग्यांक
शिकोवपाचो हावेस वा आवाहन आपणायता. एक शिक्षक कसो आसचो,
त्या भायर शिक्षकाचें भुरग्यां प्रती,
शाळे प्रती कितें र्काय आसता हाची वळख हें पुस्तक घडयता. दिवास्वप्न ह्या पुस्तकाचो फायदो प्रत्येक शिक्षकान करून घेवंक जाय. आनी होच
गिजुभाईचो मुखेल हेतू आसा. शिक्षकांनी पुस्तकातलेंच न्हय तर पुस्तका भायलें गिन्यान दिवप तितलेंच गरजेचें. भुरग्यांचें मन शांत जावपा खातीर तांकां खेळपाक धाडप, वर्गांत बरें वातावरण तयार करप खूब गरजेचें. आनी हें सगलें आमकां दिवास्वप्न वाचूंक मेळटा.

विकीशा फडते
9158595149