डॉ. आंबेडकर: समता आनी समाजीक न्यायाचे शिल्पकार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

तांणी जाणलें की फकत राजकी स्वातंत्र्य उणें. समाजीक आनी आर्थिक न्यायाची खरी गरज आसा. म्हणून तांणी आमकां असलें संविधान दिलें

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर उर्फ बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय इतिहासांतले एक सर्वोच्च न्यायविद, अर्थशास्त्रज्ञ, समाज सुधारक, संविधानाचे मुख्य शिल्पकार आशिल्ले. 14 एप्रिल 1891 दिसा महू (मध्य प्रदेश) गांवांत जल्मल्ले. तांची जीण अस्पृश्यताय, असमानताय आनी समाजीक अन्याया आड एक अविरत धर्मयुद्ध आशिल्ली.

आंबेडकर हांची वळख संविधानाचे मुख्य शिल्पकार म्हणून जाता. तांकां खर समाजीक भेदभाव सोंसचो पडलो तरी, तांणी केन्नाच हार मानूंक ना. शिक्षणाक लागून जागतीक विद्वान जावपाची पात्रता मेळयली. तांणी कोलंबिया विद्यापीठ आनी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सांतल्यान डॉक्टरेट पदव्यो मेळयल्यो. हें सिद्ध केलें की शिक्षण म्हणल्यार समाजीक परिवर्तनाचें सगळ्यांत बळिश्ट शस्त्र. आंबेडकरांनी आपलें जिणें समाजीक असमानताय, अस्पृश्यताय आनी अन्याय हांचे विरोधात झुजपाक समर्पित केलें. तांचो विश्वास आशिल्लो की फकत राजकी स्वातंत्र्य फावोशें ना, ताचे बरोबर समाजीक आनी आर्थिक समानता जाय. 

ताच्या वैयक्तिक संघर्शांची सगळ्यांत काळजात भिडपी झलक दाखोवपी काम म्हणल्यार ताचें आत्मचरित्रात्मक पुस्तक “वेटिंग फॉर अ व्हिसा”, जें 1935- 36 वर्सा बरयिल्लें आनी तांच्या मरणा उपरांत 1990 वर्सा उजवाडाक आयलें. हें सामान्य आत्मचरित्र नासून, एक शक्तीशाली संग्रह आसा, जातूंत स कथाप्रधान रेखाचित्रां आसून तातूंत अस्पृश्यतेची भयानकता उक्ती केल्या. पुस्तकाचे प्रस्तावनेंत ते अस्पृश्यतायेक एक अमूर्त समाजीक दुयेंस म्हणून न्हय तर मनशाच्या स्वाभिमानाक न्हयकार दिवपी जियेल्लें दुःस्वप्न म्हणून सांगतात. 

आंबेडकरांनी वीसां वयर ग्रंथ बरयले. जातूंत समाजीक, अर्थिक आनी धार्मिक संरचनांचो खोलायेन अभ्यास आसा. आंबेडकर फकत फुडारी नासले, तर एक लेखकूय आशिल्ले. तांचीं बरपां अर्थशास्त्र, कायदो, समाजशास्त्र आनी धर्म हांचो समज दाखयतात. तांच्या सगळ्यांत प्रभावी पुस्तकां मदलीं कांय अशीं: शोधनिबंध “कास्ट्स इन इंडिया: देयर मेकॅनिझम, जेनेसिस अँड डेवलपमेंट” (1916) हातूंत जातीचे उत्पत्तीचो मागोवो घेतला. “द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी” (1923), “अॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट” (1936). हेर म्हत्वाच्या ग्रंथांनीं “हू वर द शूद्रास?”, “द अनटचेबल्स”, “पाकिस्तान ऑर द पार्टिशन ऑफ इंडिया”, “रिडल्स इन हिंदुइझम”, आनी तांचो एक व्हड अभिजात ग्रंथ  “द बुद्ध अँड हिज धम्म” (1957). आनीकूय खूबशीं आसा. भारतभर तांच्या पुतळ्याच्या हातांत एक पुस्तक धरिल्लें आनी मुखार निर्देश करताना पळोवंक मेळटा. तें पुस्तक म्हणल्यार संविधान. हे प्रतिमेक गंभीर अर्थ आसा. “पुस्तक म्हणल्यार ज्ञान, कायदो आनी संविधानिक हक्क हांचें प्रतीक” आसून, हें उपजत आनी जागरूकतायेक लागून सशक्तीकरण येता हें तें दाखयता. तें समानता, न्याय आनी लोकशाय हांची बुन्याद म्हूण संविधानाचें प्रतिनिधित्व करता. ताची “सरळ मुद्रा आनी मुखार निर्देश करपी हात” म्हणल्यार प्रगती, दिशा, आनी एक न्यायी आनी समानीक समाजाच्या वाटेचें दर्शक आसा. हें नागरिकांक संविधानीक मुल्यांनी मार्गदर्शन केल्ले, एकवटान मुखार वचपाची याद करून दिता.

तांच्या जल्मदिसा, 14 एप्रीलाक आमी “आंबेडकर जयंती” मनयतात. तेन्ना आमी फकत एका व्हडल्या फुडाऱ्याचे उपकार मानिनात, तर ताणें ज्या आदर्शांचो पुरस्कार केलो, तांचे कडेन आपली बांधिलकी नव्यान दृढ करतात. हो प्रगतिशील भारत घडोवपाक शिक्षण, समानता आनी संविधानीक मुल्यांचें म्हत्व उलोवपाचो दीस. 

आयच्या बऱ्याचशा तरणाट्या भारतीयांक, डॉ. आंबेडकर सगळ्यांत लागींचे भारतीय संविधानाच्या माध्यमान दिसतात. खोल भेदभावाचे समाजीक पद्दतींत जल्मल्ले. तांणी जाणलें की फकत राजकी स्वातंत्र्य उणें. समाजीक आनी आर्थिक न्यायाची खरी गरज आसा. म्हणून तांणी आमकां असलें संविधान दिलें, जें प्रत्येक नागरिकाक मूलभूत हक्क, उलोवपाचें स्वातंत्र्य, कायद्या मुखार समानता आनी अस्पृश्यतायेचे ऐतिहासिक उच्चाटनाचें उतर दिता. हे हक्क आयज बरेचशे जाण आनंदान भोगतात.

आंबेडकरांचो आवाज स्पश्टताय दिता. स्वातंत्र्य हें मेळपाचें दान न्हय, तर सतत सादूरतायेन राखून दवरपाचो अधिकार अशें तांणी तरणाट्यांक शिकयलें. शिक्षण ही एक तरसाद अशें तांचें मत आशिल्लें. “शिकात, संघटीत जायात आनी आंदोलन करात.’’ ही तांची फामाद घोशणा. अन्याय सोंसपी वर्गांक जागृत करपाची इत्सा आशिल्ल्या काळांत ती दिल्ली. आयज हो सल्लो सगळ्या समाजांतल्या आकांक्षी तरणाट्यां खातीर मंत्र जाला. शिक्षण हें मुक्तीचें एक बळिश्ट साधन अशें तांचें तत्वगिन्यान. पयले पिळगेंतल्या शिकपी, वंचित फाटभूंय आशिल्ल्या विद्यार्थ्यां खातीर आनी नव्या उद्देगांनी येवपी तरणाट्या वेवसायिकां खातीर, आंबेडकरांचो स्वताचो प्रवास  महाडचो भेदभाव ते कोलंबिया विद्यापीठ आनी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सचीं ग्रंथालयां,  हो ज्ञानाच्या परिवर्तनशील शक्तीचो पुरावो आसा. 

बाबासाहेबांचें 6 डिसेंबर 1956 दिसा निधन जालें, पूण तांची जीण ज्ञान आनी न्यायाच्या अथक यत्नांचें एक शक्तीशाली प्रतीक म्हणून उरता. आंबेडकरांची जीण अशा फुडारपणा खातीर एक आराखडो (ब्लूप्रिंट) दिता. आंबेडकरांचें दायज फकत पुतळे वा यादस्तीक भाशणां मेरेन मर्यादीत उरूंक शकना. तरणाट्यां खातीर ती एक जिवी विचारसरणी, एक आव्हान, म्हणल्यार विचार करपाचें, धैर्यान वागपाचें आनी न्याय, स्वातंत्र्य, समता आनी भावपण ह्या घटनात्मक उतराक पाळो दिवपी राष्ट्र उबारपाचें.

– सोनिया मुकेश देसाय

ग्रंथपाल, 

विवेकानंद कॉलेज, बोरी

–