भांगरभूंय | प्रतिनिधी
घु मचे कटर घुमचे कटर घुम- सद्या शिगम्याचे मेळ चालू आसात. फेब्रुवारी, मार्च म्हयने म्हणजे कार्निवाल आनी शिगम्याचे दीस. लोकां मदीं उत्साहाचें वातावरण जाता. कार्निवाल जावं वा शिगमो जावं. नाचपाक येता तांचे पांय आपोआप तालार हालतात. नाचूं येना ताकांय नाचन दिसता.
आवाजा बगर खंयच्याय सुवाळ्याक रंग येना. शिगम्यांत गुलाल आनी ओस्सयचो गजर हांचो रंगमेळ आसा. शिगम्याच्या मेळांत आवाजाचो प्रचंड गोंदळ आसता. तरीय ताका एक लय आनी ताल आसता. ते खातीर लोकांचें मन आपसूक ताचेर नाचपाक प्रवृत्त जाता. ह्याच संगिताच्या तालार आवाजाचें शास्त्र शिकून घेवपाचो यत्न करुया:
पयलींच्या तेंपार जैतीवंत राजा लढाय जिखून येतगर शंखनाद करताले. तो आवाज म्हणजेच जैताचे प्रतीक आसताले. आवाजांतल्यान आमी आनंद, उत्साह व्यक्त करतात. तशेंच आवाजांतल्यान वेदना आनी दुख्ख व्यक्त जाता. जखम जातगर जी किळची फुडटा. ताचे वयल्यान वेदनेची तिव्रताय स्पश्ट जाता. भारताचे आदले राष्ट्रपती ए पी जे अब्दुल कलाम हांणी एकदां म्हणलां, ‘जल्माक येवपी भुरग्याचे रडणें (आवाज) आवयक खुशालभरीत करता. पूण फुडें हेंच रडप दुख्ख देणें जाता.’
आवाज जशें करुणेचें भाश्य करता तेच तरेन आनंदाचे भाव प्रकट करता. कोगुळाचे आर्त स्वर मनशाक व्याकूळ करतात. पूण तेच स्वर आपल्या प्रेयसीक आकर्शीत करपाचें प्रेमगीत जाता, हें कळतगर मनशाच्या कवी मनाक आंकूर फुट्टात आनी एक गीत तयार जाता. दर एक जनावर आपल्यो भावना व्यक्त करपाक आवाजाची सांकेतीक भाशा वापरता. आवाजांतल्यान मनशान संगीत निर्माण केलें. तशेच आवाजांतल्यान मनशान भाशा तयार केली. भाशा ही मनीस संस्कृतायेचो पयलो पांवडो मानतात.
आवाज ही सैमीक देण आसा. खंयचीय वस्त कंपन करपाक लागली म्हणजे आवाज हो जालोच. ते खातीर माध्यम म्हणून एक वस्त लागता. ती खंयचेय भौतीक अवस्थेंत आसूं येता. आवाजाक एका जाग्यार सावन दुसरे कडेन वचपाक माध्यमाची गरज लागता. हें घन, द्रव वा हवा आसूं शकता. आवाज निर्वात (vacuum) अवस्थेंतल्यान वचूं शकना. निर्वात म्हणजे ज्या जाग्यार कांयच नासता. धर्तरेर निर्वात अवस्था मेळपाक कठीण तरी अंतरिक्षांत सगळी कडेन निर्वात आसा. म्हणून हेर गिर्यांचेर जे भुंयकांप जातात ते आमकां आयकूंक येनात.
पयलींच्यो मोटारी खूब आवाज करी. कारण तिच्यांत कंपना खूब जातालीं. डिझेलाचेर चलपी वाहनांतल्यान आजूनय आवाज जातात. आतांच्यो इलेक्ट्रीक मोटारी मात्तय आवाज करनात. रस्त्या वयल्यान चलपी लोकांक सादूर करपाक तातूंत आवाज करपी यंत्र बसोवपाक सक्तीचें केलां. कारखान्यांतल्या कंपनांचो आवाज सोंसू जायना. कांय वेळा सिलींग फॅन हालता म्हणून आवाज करता. तरीय नव्या फॅनांतल्यान आवाज जाताच. कारण घुंवत्या फॅनाच्यो ब्लेडी हवेंत कंपनां करतात.
ल्हान भुरगीं प्लाश्टिकाचे पिशवेंत वारें भरुन बोमाडोसो फुलोवन मोटारीच्या टायरा पोंदा सोडटात आनी तो ‘ठो’ करुन मोठ्यान आवाज करता. ताचे फाटलें कारण अशें प्लाश्टिकाचे पोतयेंत व्हड प्रमाणांत हवा दाबान भरिल्ली आसता. जेन्ना ती फुट्टा तेन्ना भितल्ली चड दाबाची हवा पिशवेंतल्यान भायल्या उण्या दाबा कडेन नेटान धांवता आनी तिका प्रचंड कंपनां मेळटात आनी मोठो आवाज जाता. जेन्ना भुरगीं चोरून डब्यांतले लाडू काडपाचे यत्न करता. तेन्ना डबो उगडतगर ‘ढुप्प’ करुन आवाज येता आनी चोरी सांपडटा. बॉम्ब स्फोटा वेळार मोठ्यान आवाज जाता, ताचे फाटलें हेंच कारण आसा. तशेंच जोगलां वेळा असोच आवाज निर्माण जावंन गडगडो येता.
कंपना बगर आवाज ना आनी कंपन आसा थंय आवाज जाले बगर रावना. कंपना तयार करपाक खंयचीय वस्त उपकरता. तरी संगिताची साधनां करपाक खाशेले पदार्थ लागतात. देवळाच्यो वा इगर्जीच्यो घांटी करपाक खाशेले मिश्र- धातू लागतात. धोल, तबलें, ड्रम अश्या साधनांक चामड्याचो पड्डो वापरतात. सतार, गितार अश्या साधनांत तारेंचीं कंपनां वापरतात. तर शेनाय, मुरली सारक्या वाद्यांनी हवेचीं कंपना जातात.
आवाजाचो हवेंतलो वेग सादारण 330 मिटर दर सेंकदाक आसता. तसो तो वेग उणो न्हय. दर वराक 1200 किलोमीटर इतलो जाता. बुलेट ट्रेनीची स्पीड वराक सादारण 300- 350 किमी आसता. पॅसेंजर विमानां दर वराक 500 ते 700 किमी इतल्या वेगान वतात. आवाजाच्या परस फाश्ट वतात ताका सुपरसोनीक म्हणटात. झुजा मळा वयलीं विमानां सुपरसोनीक वेगान वतात. अशीं विमानां फुडें पावतात तसो आवाज ताचे फाटल्यान वता. ते खातीर विमान वयल्यान वतगर ‘बुम्म’ असो व्हड आवाज जाता. तांकां ‘शॉक व्हेवज’ म्हणतात.
ल्हान भुरग्यांक वयर मळार पावतगर हुयेली घालपाची हौस येता. तांकां प्रतिध्वनी (इको) आयकुपाची उमेद आसता. आवाज एके व्हड वण्टीचेर वा दोंगुल्लीचेर आपटून परत येता. प्रतिध्वनी आयकुंक येवपाक कमीत कमी 17 मिटराचें अंतर आसचें पडटा. ताचे फाटलें कारण म्हणजे आमचे आयकुपाचे प्रक्रियेंत कांय मर्यादा आसतात. एका फाटोफाट येवपी आवाजां मदीं 1/10 सेंकदाचो फरक आसपाक जाय. व्हड आनी लांब हॉलांत इको घडटात. पूण हॉलाचे वण्टीचेर आपटून एका फाटल्यान एक अशे खूप प्रतिध्वनी घडटात आनी आवाज घुमता. ताकाच शास्त्रीय भाशेंत रिव्हरबरेशन(reverberation) म्हणतात. अश्या हॉलांत वक्त्यांची भाशणां वा नाटकांतले संवाद स्पश्ट आयकूंक येनात. संगिताच्यो कार्यावळी तर अश्या हॉलांत घेवच्योच न्हय.
रिव्हरबरेशन कमी करपाक हॉलाची रचना आनी खाशेली यंत्रणा बसोवची पडटा. तें एक खाशेलें शास्त्र आसा. ताका अकॉश्टिक्स् (acoustics) म्हणतात. ताचो एक वांटो म्हणून हॉलाचो वण्टींक काथो वा ते तरेंचे मटेरिअल वापरून आवाजाचे परावर्तन आडावपाक जाय. वण्टींचेर व्हडले दाट कपडे लांबयल्यात आनी तांकां व्हड दोडी घालून ल्हारां सारखो आकार दिल्लो आसा. ते खातीर आवाजाचे परावर्तन आडावन उरता. आधुनीक नाट्य आनी सिनेमा हॉलांत अकॉश्टिक यंत्रणा आसता. ते खातीर स्टेजी वयल्यान पात्रांचे आवाज स्पश्टपणान आयकुपाक येतात.
आवाजाचें शास्त्र इतल्यांन सोंपना. फुडेंय आसा.
विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
