हळद

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

ह्या सैमान मनशाक जशें म्हत्व दिलें, तेच तरेन मनशान सैमाचें म्हत्व कशे तरेन राखप हाची समजणी आमचे मातयेक सामकेच लागीं आशिल्ल्या लोककलाकारांक आसा.

आ मचे भारतीय लोकसंस्कृतायेंत परंपरा चड प्रमाणांत सांबाळिल्ली पळोवंक मेळटा. ती सांबाळटना आमच्या पुर्वजांनी आमचेर संस्कार केले आनी ते विधी, पद्दतीच्या रूपांत आमचे जिणेंत आयलें. आमचे संस्कृतीत म्हत्वाचो संस्कार अशें मानतात तो म्हणल्यार ‘लग्न संस्कार’. लग्न ही विधी खुबशो रिती, परंपरा घेवन फुडें येता. लग्नाक सैमाचो आदार घेयत खुबशो विधी जातात. तांतूतली एक विधी म्हणल्यार ‘हळद’. लग्नाक व्हंकलेक वा न्हवऱ्याक हळद लागले बगर कार्य फुडें सरना. लग्नाक हळदीचें म्हत्व खूब आसा. लग्न थारता ते दिसा म्हणल्यार हळदीची प्रक्रिया सुरू जाता.
“पाऊस पडला मतियांचा
खांब रूजला हळदीचा”
लग्न कार्याक रूजून येवपी हळदीची जतनाय घेतात. घरच्या पोरसांनच हळद रोंवप जाता. जशें लग्न थारतकच व्हंकल वा न्हवऱ्याची अपुरबाय करतात तशीच हांगा हळदीची अपुरबाय केल्ले वरीं दिसता.
“साकरेचा गे आळा
दुदाचा गे शिपणा
लावीला हळद रोप”
लग्नाची हळद ही फकत हळद न्ही, तर ती लोकजिणेचो एक भागच जावन आसा. ‘साकर’, ‘दुद’ म्हणल्यार ही हळद रोंयता तेन्नाच थंय आपलेंपण दिसून येता. हळद रूजता, पालेता, फुलता तशीच मनशाची जीण हळदीच्या रूपान आमकां अणभवपाक मेळटा. आमच्या पुर्वजांनी दरेक गजाल खूब बारिकसाणेन विचार करून मनशा कडेन जोडल्या. ह्या सैमान मनशाक जशें म्हत्व दिलें, तेच तरेन मनशान सैमाचें म्हत्व कशे तरेन राखप हाची समजणी आमचे मातयेक सामकेच लागीं आशिल्ल्या लोककलाकारांक आसा. हळदीचें दर एक पान म्हत्वाचे आसा अशें कळटा.
“दोन पानी हळदुळी, हळद कोमा गेली
तीन पानी हळदुळी, हळद पाना गेली”
ह्यो वळी हळदीचें रूप कशें फुलून येता तें स्पश्ट करता. हळद रूजून वयर सरता तशी मनशाची जीण कोमेता. पालेता तशीच मनशाची जीण रसरसून येता. लग्नगितांनी हळदीचें म्हत्व खूब बारिकसाणेन दाखयला. एका अस्तुरेक हळदीचे म्हत्व कळप म्हणल्यार तिका स्वताची जीण कशी जगप हाची जाण जावप. हळद कोमेता, पालेता, सुकयतात, ती कुट्टात आनी मागीर तिचो रंग चडटा. ही प्रकिया तर दरेक अस्तुरी अणभवता. सुरवात ते शेवट मेरेन अस्तुरी कश्टता, धडपडटा आनी आपली जीण घडयता. ताचें प्रतिकात्मक रूप हळदीच्या माध्यमांतल्यान दिसून येता. लग्नाक लागपी हळद आनी विधी हाचें खरे म्हत्व मनशाक कळप गरजेचें.
पुर्विल्या काळांत आमच्या पुर्वजांनी दरेक विधी वा चाली –रिती बरे विचार लक्षात घेवनच घडयल्यात. कारण, आमी जर निरिक्षण करून पळयत जाल्यार ह्यो रिती करता आसतना आमकां तातूंतल्यान बोध मेळटा.
लग्नाक लागपी हळद चडयतात तेन्ना नाकशी ते मस्तका मेरेन चडोवप आसता. हळद नाक्षेक, धोपराक, कोपरांक, भुजाक आनी मस्तकाक लायतात. चडयल्या उपरांत ती हळद देवोंवपाची रीत आसा, हळद लावपाची सुद्दां पदद्त आसता. केवणेच्या वा जिन्याच्या बडयेक आंब्याचो ताळो बांदतात, कांय कडेन नागेरी पांन बांदतात आनी ताका खिळो मारतात. हाका ‘बाल’ वा ‘भाल’ अशें म्हणटात हाचो उल्लेख लग्नगितांनी जाल्लो पळोवंक मेळटा.
“आब्याचीं गे पानां
जिन्याची गे बडी
पांच जाणी सवाशिणी
नवऱ्या हळद लायी”
कांय कडेन फकत आंब्याच्या पानांन हळद लायतात. हळद तयार करतना तातूंत खोबरेल तेल घालतात कांय कडेन आबोलीं वांटून हळदींत घालतात.
हळद चडयतना लेगीत खंयचे दिशेन चडोवप वा खंयचे दिशेन देवोंवप हें लेगीत स्पश्ट केलां.
“उजे भुजी चडयाली
दाये भुजी देवयाली
देवाचे घडयलो हे घडवुनी”
उजवे वटेन हळद चडोवन आनी दावे वटेन देवोंवप अशी रीत आसा. दर एक रीत आमच्या पुर्वजांनी विचार करूनच केल्ली. हळद फकत व्हंकल- न्हवऱ्याकच लायतात अशें ना तर लग्नाक लागपी कुळ, मुसळ तांकां लेगीत हळद लायतात.
“एक पान, दोन पान काय हळदीचें
हळद चडविली कुळ देव”
“आम्याचा गे टाळा
मुसळीला गे यानी हळद चढविली”
पयली कुळाक हळद लायतात आनी मागीर व्हंकल – न्हवऱ्याक लायतात. इतले म्हत्व हळदीक आसता हें समजता. तशेंच, मुसळीक सुद्दां हळद लायतात अशे जाणकारांनी सांगलें.
आतांच्या काळांत हळदीचें रूप बदलिल्लें पळोवंक मेळटा. हळदीच्या जाग्यार मुलतानी माती वापरतात. हळद कित्याक वापरताले हाचे म्हत्व आतां कमी जावपाक लागलां. आधुनीक काळांत ह्यो रिती फकत नावां पुरत्यो उरपाक लागल्यात आनी ताचें खरें म्हत्व आनी मुद्दो विसरपाक लागल्यात.

वैष्णवी रायकार, मडगांव
8698147583