कल्पक्कम अणुभट्टीः एक आशादायी पावल

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

तामिळनाडूच्या कल्पक्कम अणू केंद्रांत 6 एप्रिलाक फास्ट ब्रिडर 500 मेगावॅट अणू भटटी किटिकॅलिटी अवस्थेंत हाडपाक येस मेळ्ळें आनी डॉ. होमी भाभांच्या अणू धोरणाच्या दुसर्‍या पांवड्यार पावल घालें. भारतीय अणू कार्यक्रमांतलो हो कठीण आनी वयल्या पांवड्यार चडपाचो एक इतिहासीक टप्पो आशिल्लो. तशें पळोवपाक गेल्यार भारतांत लागीं लागीं 21 अणू उर्जा प्रकल्प बरे तरेन चलतात. मागीर ह्या अणू भट्टीचें खाशेलेपण अशें कितें आसा? हे समजून घेवपाक आमकां भारतांतल्या उपलब्द अणू इंधनाचे सांठ्या विशीं विचार करचो पडटलो.
युरेनियम धातू हो अणू इंधन म्हणून वापरतात. सैमीक खनिजां मदीं दोन तऱ्हांचें युरेनियम अणू मेळटात. युरेनियम- 235 आनी युरेनियम- 238. चड करून युरेनियम- 235 हो अणू- इंधन म्हणून वापरतात. पूण सैमांतल्या युरेनियम सांठ्यांत ताचें प्रमाण खूबच उणें आसता. तरी तें प्रमाण वाडोवन अणू इंधन म्हणून वापरतात. संवसारांतल्यो चडश्यो अणू भट्टी हें इंधन वापरतात. ताचे फाटलें तंत्रज्ञान सोंपे पडटा. दुदैवान भारतांत युरेनियमाचे सांठे साप्प उणें मेळटात. पूण एक आशेचो किरण म्हणल्यार थोरियम व्हड प्रमाणांत मेळटा. पूण ताचो सरळ अणू इंधन म्हणून वापर करपाक मेळना. ताचेर प्रक्रिया करून युरेनियम-233 अश्या अणू इंधनांत रुपांतर करपाक जाय. ते खातीर प्लुटोनियम अणूंची गरज लागता. पूण हो धातू सैमीक अवस्थेंत सांपडना. फकत अणू भट्टींत निर्माण जाता. हें काम तंत्रीक नदरेन बरेंच कठीण आसा. तरीय थोरियमाच्या रुपान उर्जेचो इतलो व्हड सैमीक खजिनो वगडावन बसप म्हणजेच भारतीय विज्ञानीकांक लजेची गजाल थारपाची.
डॉ. होमी भाभान या सगल्या समस्यांचेर मात करून तीन पांवड्यार आदारीत अणू धोरण तयार केलें. 3 ऑगस्ट 1954 ह्या दिसा भारतीय अणू- उर्जा खात्याची ‘डीएई’ (Dept. of Atomic Energy) स्थापना जाली. राष्ट्रीय उदरगतीचें उद्दिश्ट दोळ्यां मुखार दवरून शांततायेचे वाटेन अणू उर्जा संशोधनाची मोख दवरली.
त्या दिसा सावन भारतीय अणू उर्जा धोरणांत कसलेय बदल करिनास्तना डॉ. भाभांच्या तत्वां प्रमाणें अणू कार्यक्रम आज मेरेन चालू आसा. डॉ. भाभांची बुद्दिमत्ता, मुत्सुद्देगिरी आनी पयसुल्ले नदरेचो उत्कृश्ट नमुनो म्हणून ताचे कडेन पळयतात.
अणू उर्जे खातीर स्वतंत्र खातें निर्माण जाल्या उपरांत फकत 18 म्हयन्यांनी ‘अप्सरा’ ही प्रायोगीक अणू भट्टी कार्यवाहीत हाडपाक येस मेळ्ळें. तांतलें अणू इंधन सोडल्यास हेर सगलें तंत्रज्ञान भारतीय बनावटीचें आशिल्लें आनी शास्त्रीय तज्ञ- बळ मुंबयच्या ‘टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च’ ह्या संस्थेत तयार जाल्लें. अप्सरा अणू भट्टी एशिया खंडांत पयली आशिल्ली. ते खातीर भारतीय विज्ञानिकांचो आत्मविस्वास वाडलो आनी ताचे येस प्रेरणा दिवपी धारलें.
तरीय लागीं लागीं 12 वर्सांनी 1969 त तारापूर अणू केंद्रात भारताचो पयलो अणू उर्जा प्रकल्प कार्यवाहीत आयलो. पूण तो युरेनियम- 235 चेर आदारीत आशिल्लो. भारतांतल्या थोरियमाचो उपेग करप हेंच डॉ. भाभांच्या धोरणा फाटलें मुखेल उद्दिश्ट आशिल्लें. तांच्या पयल्या पांवड्या वयल्यो अणू भट्ट्यो सैमीक युरेनियम-238 चेर आदारीत आशिल्ल्यो. ते खातीर ‘जड- उदकाची’ (Heavy Water) गरज लागता. तशेंच युरेनियम हेर देशां कडल्यान आयात करचें पडटा. अश्या अणू भट्ट्यांचे तंत्रज्ञान मात्शें कठीण आसता. तरी ताचेर भर दिवपाचें मुखेल कारण, ताच्या सावन प्लुटोनियम- 239 या अणू इंधनाची निर्मिती जाता. हो धातू अणू बॉम्ब करपाक वापरतात. ते खातीर प्रगत देश हें तंत्रज्ञान निर्यात करपाक फाट करतात. पूण भारतीय अणू धोरणाच्या दुसर्‍या पांवड्या खातीर प्लुटोनियमाची खूब गरज आशिल्ली. खूब यत्न करून कॅनडाच्या आदारान पयली जड उदकाची अणू भट्टी 1973 वर्सा सुरू जाली.
पयल्या पांवड्या वयलो प्लुटोनियम वापरून दुसर्‍या पांवड्या वयल्या अणू भट्टींचें काम सुरू जालें. अश्या अणू भट्टींत थोरियमाचो थर लायतात. ताचें युरेनियम-233 अश्या अणू इंधनांत रुपांतर जाता. म्हणजेच देशांतल्या थोरियमाचो सांठो उर्जा निर्मिती करपाक वापरपाक मेळटा.
तिसऱ्या पांवड्या वयली अणू भट्टी ‘कामिनी’ प्रायोगीक तत्वांचेर चालू आसा. तरी अणू कार्यक्रम दुसऱ्या पांवड्यार अडून उरिल्लो. 6 एप्रिलाक हो इतिहासीक पांवडो हुपपाक येस मेळ्ळें. तरी फुडली वाट तितलीच कठीण आसा. अश्या अणू- भट्ट्यांत द्रव रुपांत सोडिअम धातू वापरतात. तो अत्यंत ज्वलनशील आसा. ताचेर नियंत्रण दवरप बरेंच कठीण पडटा. अणू भट्टीची क्रिटिकॅलिटी अवस्था आयली म्हणजे सगलें वेवस्थीत जालें अश्या भ्रमांत रावंक जायना. फुडली वाट तितलीच आडखळीची आसा.
रशिया सोडल्यार हेर राष्ट्रांनी फास्ट ब्रिडर अणू भट्टी निर्माण करपाक चडशी उमेद दाखयली ना. भारत हो दुसरा देश आहे. ताचें फाटलें एक कारण म्हणजे तांकां फावो तितलो युरेनियम धातू मेळटा. तशेंच युरेनियम धातू वापरून सोंपे तरेन उर्जा निर्मिती तयार जाता तेन्ना त्या देशांनी फास्ट ब्रिडर अणू भट्टांचेर चड भर दिलो ना जावंये. तशेंच रशियेन आतां मेरेन एकाच प्रकल्पाचेर समाधान मानून घेतलां.
म्हत्वाची गजाल म्हणल्यार पोखरण अणू बॉम्ब चांचणी उपरांत भारताचेर अनेक निर्बंध घाले. ते खातीर भारतीय अणू उर्जा कार्यक्रम अपेक्षीत नेट घेवपाक शकलो ना. 2020 मेरेन 12% अणू उर्जेची मोख दवरिल्ली. ती आतां मेरेन फकत 2-3 टक्क्यांचेर आसा.
भारतान अण्वस्त्र बंदी (NPT) कराराचेर सय करपाक न्हयकार दिला. ते खातीर अनेक दबावांक तोंड दिवचें पडटा. तशेंच देशा भितर सुरक्षितायेच्या कारणां लागून लोक अश्या प्रकल्पांना विरोध करतात. पूण तांणी एक मतींत धरपाक जाय. फ्रान्स सारखो प्रगत देश आपली 65-70% वीज निर्मिती अणू उर्जे सावन करता. जपान देशान अणू कार्यक्रमांचेर बंदी घाल्ली. पूण त्या देशाकय अणू उर्जेचेर भर दिवचो पडलो. मदीं फुकुशिमा सुनामी अपघाता उपरांत बंद दवरिल्ल्यो अणू भट्टी परत चालीक लायल्यात.
फुडाराच्यो गरजो वळखून लोकांनी विचार करून निर्णय घेवपाक जाय. तंत्रीक बाजू सांबाळून घेवपाक आमचे विज्ञानीक समर्थ आसात. कलपक्कम अणू भट्टीक लागून भारतीय अणू कार्यक्रमाक उर्बा मेळ्ळ्या. तो असोच फुडें वतलो, अशी आस्त धरुया.

विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359