भांगरभूंय | प्रतिनिधी
घराक लागल्या कट्टी, भायल्यान झुलपां वाडयता. घरांत सामकी गरिबी, पूण भायर वतना मात झेतान केंस वाडोवन भोंवता अशा पोके झेत दाखोवपी मनशाक ही ओपार मारतात. ‘भाटकार नांवाचो, घराच्या पाटयांक लागल्या वायटी’, घरांत ना पेजेक मीठ, भायर वतना मिश्यांक तूप’ आनी ‘हातांत ना पैसो आनी मोटो बडेजाव’ ह्योवूय ह्याच अर्थाच्यो म्हणी. ‘घरांत ना कवडी खुळो मागता पगडी’ घरांत कांय नासतना पिशें व्हडल्यो व्हडल्यो गजाली मागता. ‘घरांत ना तीन तांदूळ, सान्नां/ मुठलीं उकडूंक भोंवता रांडूल’ (घरांत दरिद्र आसताना मिजास दाखोवपी बायल) ह्योवूय ह्याच अर्थाच्यो आनीक कांय म्हणी.
‘व्हडल्या घराक पोकळ वांसो’ वा ‘व्हडल्या घराक पोकोळ वांशे’ (वणटी वयल्यान धांवतात सोंशे), व्हडलो नांव लौकीक आशिल्ल्या घराचें (वा संस्थाचें) कर्तेपण ताका फावो नाशिल्ल्या मनशाच्या हातांत वता तेन्ना ही ओपार मारतात. घर भायल्यान गिरेस्त दिसता, पूण भितर खांकनवाळ जाल्लें आसता तेन्नाय ही ओपार मारतात.
‘घरांत हुंदीर शेंपड्यो बडयतात’. घरांत कांयच खावंक मेळ नाशिल्ल्यान हुंदीर शेंपड्यो आपटीत रावल्यात. खांकनवाळ परिस्थिती दाखोवपी ही म्हण. ‘सकल्या मडकेंत नीस ना, वयले मडकेंत शीत ना’ आनी ‘घरांत ना पड आनी पोटाक सदांच रड’ ह्योवूय ह्याच अर्थाच्यो दुबळेपण दाखोवपी मंगळूर वाठारांतल्यो म्हणी.
‘घरा सारको सोयरो, सोयऱ्या सारकें घर न्हय’. दुसऱ्याल्या घरा वचपी सोयऱ्यान त्या घराच्या रिती रिवाजा प्रमाण वागूंक जाय. थंय आसा त्यो सोयी मानून घेवंक जाय. घरचीं मनशां आपल्या मर्जी प्रमाण वागतलीं आनी आपल्याक जाय त्यो सोयी मेळटल्योच असो समज करून घेवंक जायना. ‘घरा सारको घरचार आनी कुळा सारको आचार’, जण एकलो आपल्या घराब्यांत आपले सण आनी परबो आपल्या येणावळी प्रमाणें घडोवन हाडटा हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण. म्हजें घर म्हाका व्हड घर तकीत सोयरो, सोयरो तकीत घर न्हय ‘घरोन घरी त्योच परी, भितर गेल्यार मातये चुली’. सगळ्या घरांनी सादारण सारकीच परिस्थिती पळोवंक मेळटा. सगळ्या घरांतल्या मनशांक बरे गूण आसतात तशे वायटूय गूण आसतात. कोणें कोणाक नांव दवरची गरज ना. ‘सगळ्यांचेच रांदचेकुडींत तेंच भाणशिरें’.
‘घरचीं छिद्रां भायर सांगूं नये, भायलीं घरा हाण्ण्ये’. आपले घरचें गूट दुसऱ्याक सांगचें न्हय तशेंच दुसऱ्याल्या घरच्या गुटांत आपणें नाक घालचें न्हय अशें ही म्हण आमकां सांगता. ‘घरांतली कथा, पोटांतली व्यथा कोणा सांगूंक येना’ हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण.
‘घरची पड ना, भायलें भोजन ना’. घरांतलें जेवण रुचना आनी भायलें जेवण मेळना अशी हांगचेंय ना आनी थंयचेंय ना अशी जेन्ना मनशाची अवस्था जाता तेन्ना ही ओपार मारतात. ही म्हण ‘घरचें जेवण ना, भायलेंय आमंत्रण ना’ अशीय घोळटा.
‘घरचे घरा वाजंतरा’. कोणय एकाद्री गजाल दुसऱ्याक कळूंक दिना आसतना घरच्यां भितरच करून घेता. तेन्ना ही ओपार मारतात. हीच ओपार ‘घरचे घरा खांडेपारा’ अशीय घोळटा.
‘घरचो दिवो म्हणु उम्मा घेवचि वे?’. घरचो दिवो जालो तरी ताचो उमो घेवंक गेलो जाल्यार तोंड लासतलें. खंयचेय गजालीक ताचे योग्यते प्रमाण लागीं वा पयस करचें अशी ही म्हण आमकां सांगता.
‘घर लासल्यारी शेतां राबये, पोट लासल्यारी खंची राबचें?’ ही एक कारवार वाठारांत घोळणुकेक आशिल्ली एक म्हण. घर गेलें जाल्यार शेतांत वचून रावूं येता पूण पोट भरपाचें (शेत) सादन गेलें जाल्यार कितें करतलो? अशा आशयाची ही म्हण.
‘घरा आइल्या लक्ष्मीक लात इत्या मारता?’ ही आनीक एक कारवार वाठारांत घोळणुकेक आशिल्ली एक म्हण. घरांतले बायलेक, सून म्हणून हाडिल्ल्या दुसऱ्या घरचे चलयेक लक्ष्मी मानूंक जाय. तिका दुखयल्यार घराचें कल्याण जावंक पावना.
‘घरा झगट्टा म्हण वेळेर व्होन्न दोवोल्ली, थिवंय दर्या कडेन “म्हजे घस्स्, तुजे फस्स” करुन झगडूंक लागली’. एक बायल खंय इतली झगडाळ आशिल्ली ती घरांत, शेजाऱ्यां कडेन झगडटा म्हण तिका दर्या देगेर व्हरून दवरली. थंय ती खंय दर्या कडेन आनी व्हांवत्या वाऱ्या कडेन खंय झगडूंक लागली. झगडाळ बायलेक लेखून ही कारवार वाठारांतली म्हण.
‘घर ना दार आनी देवळांत बिराड’, आपसुवार्थी, फटींग मनीस जाका भुरग्याबाळांची पर्वा ना, आपल्या संवसाराचें पडून वचूंक ना अशा मनशाक ही ओपार मारतात.
‘घरचें ताक व्हरून माडामुळा पिवचे, सोरो म्हणून घेवचें’, घरचें ताक माडामुळा व्हरून पियेल्यार लेगीत लोक हो माडाची सूर पियेला अशें म्हणटात. लोकांची जी सर्वसादारण समजणी जाता ती गजाल करची न्हय हें आमकां ही ओपार सांगता.
‘घरचो घरकार कुकमाक आदार’, घोव जितो आसतगीर ताच्या आदाराचेर चंचल बायलेक आपल्याक जाय तें करून पतिव्रता म्हण मिरोवंक येता अशें ही म्हण आमकां सांगता. ‘घरा ना मुखेली घराबायल गांवार उदेली’, घरकार जेन्ना घरा नासता तेन्ना ताची मेकळीक बायल घेता हें दाखोवपी ही म्हण.
‘घरचो भेदी भायलो चोर’, घरचो भेदी घरांत खंय कितें आसा तें सांगपी आनी भायलो चोर एक जाले तर घराचें निसंतान जावपाक वेळ लागना हें सांगपी ही म्हण. ही म्हण ‘घरचो लंवडो भायलो चोर’ वा ‘भितरलो भेदी भायलो चोर’ अशीय घोळटा. ‘घरचो चोर आनी शेजारी शिंदळ’ (दोनय वायट गजाली) हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘आपल्या घराचो आपूण राजा’ आनी ‘आपलें घर हागून भर दुसऱ्यालें घर थुंकूक जड’ ह्यो दोनय म्हणी मनशाचो स्वाभिमान दाखयतात. आपल्या घरा मनीस कसल्याय आडखळी विरयत कितेंय करूंक शकता. ‘सू म्हज्या घरा पाद मारीन बारा’ हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण. आपल्या हक्काच्या घरांत मेळटा ती मेकळीक दुसऱ्याच्या घरांत केन्नाच मेळना.
‘घरा सारकें दार’, ‘घर केदेंय आसल्यार दार तेदेंच आसता’ ह्यो दोनय म्हणी घराचें खाशेलेपण सांगतात. घराच्या दारा वयल्यान घराची श्रीमंती कळटा. घर व्हडलें आसलें तरी दार व्हडलें आसना दाराचें जोख थारिल्लेंच आसता. ‘घर ल्हान मेस्तवत म्हान’, ल्हान घर आसल्यार लेगीत जो आपलें घर लक्तुबायेन सजयता ताका लेखून ही म्हण वापरतात.
‘घराची कळा आंगण सांगता’. घरांची परिस्थिती, कसल्या जिनसाचो लोक भितर रावता हें त्या घराचें आंगण पळयल्यार कळटा.
ह्या भायर कोंकणींत घराचेर आदारिल्ल्यो आनिकूय म्हणी आसात त्यो अश्यो;
1) घर बांदूक आनी देमांद करूंक बुद्द दिवची न्हय (जण एकल्यान म्हत्वाच्या गजालींक आपलीच बुद्द वापरची)
2) घर पडलें म्हण मोडून उडयल्यार जाता? (आपलें घर म्हणल्यार आपली वळख. तें पडलां म्हणून मोडून उडोवंक जायना, तें परतें उबारपाचो येत्न करपाक जाय)
3) घर सान जालें तरी मन होड आसका (आपलें मन व्हड आसल्यार कितल्याय लोकांक ल्हान घरांत लेगीत आसपावन घेवंक जाता)
4) घरचें जालें थोडें, वेयान धाडलें घोडें (घरच्यांचीच जर वेवस्था सारकी जायना तर दुसऱ्यान धाडिल्ल्या वस्तीची वेवस्था सारकी कशी जातली?)
5) घरा आशिल्लो शाणो बाजारा गेल्लो पिसो (एकाद्र्यान बाजारांत एक वस्त हाडची आनी घरच्यांनी ती वस्त म्हारग पडली वा भंगलेली आसा अशें म्हणचें; हें खूब फावटी घडटा)
6) घरांत दिवो तर देवळांत दिवो (दुसऱ्याचें बरें करचे पयलीं आपली परिस्थिती पळोवची)
7) घरांत सान्न मार म्हळ्यार कोनशे कितले? (नाका आशिल्ल्यो चवकशो)
8) घर सोडलें म्हणटकच आंगण परकें (एकदां एक वस्त सोडली जाल्यार ताका संबंदीत आशिल्ल्यो सगळ्योच गजाली सोडप)
9) घरांत भंय घरकाराचो आनी रानांत भंय वाघाचो (दोनय कडेन भंय)
10) घरा तकीत पाव्यो (बुनयाद) घालका (घर केदें बांदता ते प्रमाण ताची बुन्यास घट आसची)
11) घर भरून दार ओत्ता (उपाट गिरेस्तकाय )
12) आपलें घर बारा कोसां वयल्यान दिसता (आपल्या घरची परिस्थिती आपूण कितलोय पयस आसलो तरीय रोखडीच कळटा)
13) घराक ना कौल, रिकाम्याक ना डौल (पयशे नाशिल्ल्याच्या घराक नळे नासतात आनी बेकार आशिल्ल्याक न्हेसूंक आसना)
14) घरांत रिगलें गर्व सोंपलें सर्व (गर्व सगळें सोंपयता)
15) घरचो चोर जिवानशी मारता (सोण्णा). (घरचो चोर आपली वळख कळची न्हय म्हण आक्ताक मारता. जे लोक तुमचे वळखीचे आसतात तेच तुमकां फोंडांत घालतात.)
16) पोट भरता थंय घर (ज्या जाग्यार मनशाचें पोट भरता थंयच तो आपली वस्ती करता.)
17) घरा आंबील म्हण मावोड्या गेल्यार थंयीय आंबील (खंयीय गेल्यार सूख मेळना, सगळे कडेन अडचणीच मेळटात)
18) घरा आयल्यार वाग, भायर गेल्यार कोलो (घरांत मस्ती करपी मनीस भायर मात गरिबसाणेन वागता तेन्ना ही म्हण वापरतात)
19) घरदार माधूचें आमी खंय न्हिदूचें? (सगळें घर जेन्ना एकलोच आडावन बसता तेन्ना ही म्हण वापरतात)
20) घर मोकळें थंय सुणें भोंकले (घरांत तर कोण नासत जाल्यार जाल्यार कोणय घरांत घुसता)
21) घरदारां पयस जालीं, झाडांपेडां लागीं आयलीं (जेन्ना जिणेंतले दीस सोंपपा कडेन पावतात, मरण लागीं येता)
22) घरांत घाल्यार पिकना, आंगडी व्हेल्यार विकना (दोनय वटेन लुकसाण)
23) घरचे घरा जेवीले घरच्या म्हातारी आय्येलो (आवयलें) कुर्टू (कमर) मोळ्ळो (मोडलें) – घरा जेवतगीर आवयक त्रास पडटात.
24) घर नाशिल्ल्याक उज्या भंय ना (जो मनीस पातिशेर आसता ताका कसलोच फरक पडना)
25) घर म्हण भितर घर जायना (घर बांदपाक खूब पयशे आनी कळाव लागता. घर म्हणलें म्हण रोखडेंच घर जायना)
26) घर नागोवलें ब्राह्मणांचें आनी श्राद्ध केलेलें पित्रांचें (दुसऱ्याक नागोवन सभारंभ करप)
27) घराक आडवण मडकेक भरवण [घराक जशी आडवण म्हणल्यार आड्याची गरज आसता तशीच मडकी घट्ट उरतली जाल्यार तिका भरवण (चड माती) लागता.]
28) घरचो येजमान सुखी तर सगळें घर सुखी (घरांतलो कर्तो मनीस सुखी आसत तर सगळें घर सुखी जाता)
29) आनशें बिराड कोनशें घर (बिराड सदांच आपल्या कामा सुवातेच्या लागीं आसता. आनी घर मात तो पयस बांदता.)
30) कोळशांक दर आयल्या म्हण घराक उजो लायतात गा? (ल्हान गजालीच्या फायद्या खातीर व्हडली गजाल वगडावप)
31) आपलें घर पयलीं चलोवचें मागीर दुसऱ्याचें उलोवचें (आपलें सगळें जाग्यार आसल्या शिवाय दुसऱ्याचें उलोवपाक आमकां अधिकार ना)
32) एकाच्या घराक उजो लागला दुसरो तातूंत शेकता. (एकट्याच्या लुकसाणांत दुसरो आपलो फायदो पळयता)
33) आपलें घर सत्तेन मर (आपल्या घराचो आपूण राजा)
34) घराकुशी पणसा झाड, वणटी चीर जाता फाड (घरा तेंकून पणसाचें झाड आसल्यार ताचीं मुळां घराचे वणटींत रिगतात आनी वणत पोखरून उडयतात.)
35) घराची कळा आंगण सांगता (आंगण पळयल्यार घराची भितरली परिस्थिती कळटा)
36) चोराक घर परकें (चोर आपल्या घरा पासून सदांच पयस उरता)
37) बुन्यादी विणें घर न्हय शिकपाविणें मनीस न्हय (मनीस शिक्षणांविणें अर्दकुटो जशें बुन्यादीविणें घर उबें रावूंक शकना)
38) हून उदक घर लासना (बारीक सारीक गजालींनी घराचेर परिणाम जायना)
39) ह्या घरांत कोण गे? दोग तीग जावो, तोंडाक लावपाक कितें गे? पणसाच्यो मावो (चड जाणां आसल्यार लेगीत घरांतलें कांयच कामां जायना तेन्ना ही ओपार मारतात)
40) ह्या घराची असलीच खुटी येती वती बायल थोंटी (घराचेर कोणाचोच शेक नासता तेन्ना ही ओपार मारतात)
41) ह्या घराची खुंटी आयले गेले (येते वेते) कान तुटी (घराचेर कोणाचोच शेक नासता तेन्ना ही ओपार मारतात)
42) दुदाक विरजण कितलें जाय? घराक उजो कितलो जाय? (एका ल्हानशाच कारणा खातीर घराची वाट लागता)
43) हय म्हळ्यार घर वता न्हय म्हळ्यार बायल वता (दोट्टी पेंच)
44) लांब तीळ नायकाचे घरांत हाल बायलांचे (भायर बडेजाव घरांत कांयच ना)
45) एक एक फातर जोडून जाता घर एक एक रुपयांनी जातात शंबर (ल्हान ल्हान गजालींनीच व्हडल्यो गजाली साध्य जातात)
46) व्हडलें घर सांबाळूंक जड (व्हड घरां सदांच सांबाळपाक कठीण आसा)
47) सोर्तीर पातयेता तो वाऱ्यार घर बांदता (नशिबाचेर अवलंबून रावता तो कांयच करूंक पावना)
48) आपल्या घराचो आपूण राजा
49) आपलें घर हागून भर दुसऱ्याचें घर थुकूंक जड (आपल्या घराचो आपूण राजा)
50) आपलें घर पयलीं चलोवचें मागीर दुसऱ्याचें उलोवचें (दुसऱ्याचें उलोवचें पयलीं आपूण सारको आसपाक जाय)
51) निळू म्हजो निळू, कोलत्यांनी खेळूं, घरदार जळूं पूण निळू म्हजो खेळूं
52) चूड दाखोवन म्हारू घरांत हाडप
घराचेर खूब वाक्प्रचार कोंकणींत आसात. तांतले कांय वाक्प्रचार अशे:
1) घर माथ्यार घेवप (शेणिल्ली वस्त सोदपाक घराचो कोनशान-कोनसो सोदप)
2) घर मोडून माटव करप (ल्हान गजाली खातीर व्हडलें लुकसाण करून घेवप)
3) घराचेर सुणीं चडोवप (दुश्टपणां, दुसऱ्याल्या घरांत झगडीं लावप)
4) घराक कांटी लागप (घर खांकनवाळ जावप)
5) घरा बसप (बेकार आसप)
6) खाल्ल्या घराचे वांशे मेजप (पडमूर जावप)
7) घर फुंकप (घर विकप)
8) घर चलोवप (घर चलोवपा खातीर खर्च करप)
9) घर मोडप (वाऱ्यार पडप)
10) घरदार विकप (भांकरूट जावप)
11) घर बुडप (कुटुंबाचो नाश जावप)
12) घराचे वांशे विकून खावप (सामकी खांकनवाळ परिस्थिती)
13) घर भरप (दुसऱ्याक नागोवन आपण श्रीमंत जावप)
14) घराक उजो लावप (घराचो विध्वंस करप)
15) घरा बसप (नोकरी वचून घरा कडेन रावप) आदी
घर आनी घरा संबंदान कोंकणींत कांय उमाणींय मेळटात तीं अशीं:
1) धम धकळ मदीं पोकळ, वर्साक एक कापड. जाप – घर
2) पांयशीं अंयशीं लोक, एकामेकांच्या भोंकांत लोट. जाप – नळे
3) आमगेर एक हस्त आसा, तिका वर्साक एकच चरव. जाप – घर शिंवचें.
4) आमचो एक रेडो आसा, ताका वर्साक एकच पावटीं खावंक घालचें. जाप – घर शिंवचें.
5) एक बाय सगळें घर नाचता आनी कोनशाक वचून बसता/लिपता. जाप – सान्न
6) एक सुकणें घर राखणें. जाप – तालें, कलयाद
7) एक सोरोप एका बिळांतल्यान वता आनी दुसर्या बुराकांत वचून न्हिदता. जाप – आडामो
8) आयतू भोंकात कायतू. जाप – आडामो
9) इल्लोसो पोर घर राखपाक थोर. जाप – कुलूप
ह्यो आसल्यो घरा संबंदीत
कोंकणी म्हणी, वाक्प्रचार आनी
उमाणीं. ह्या म्हणी, वाक्प्रचारांनी आनी उमाण्यांनी आमचो कोंकणी लोकवेद समृद्ध केला.
(सोंपता)
सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
