भांगरभूंय | प्रतिनिधी
मनशांचे जिणेंत आनंद, सुख, समाधान मेळपाक एकवट, भावपण जाय. तें सदांच तिगून उरचें हे खातीर अंतकरणातलो दिवो पेट्टो दवरुया. हीच खरी दिवाळी.
–
दिवाळी हो पांच दिसांचो हिंदूंचो मुखेल सण. पणत्यो पेटोवन घरभर उजवाड करप आनी घरा मुखार उंच आकाशदिवो लटकोवन सरभोंवतणच्या वाठारांत उजवाड करप हें ह्या सणांचें खाशेलेंपण. आश्विन वद्य दुवादस ते कार्तिक शुद्ध व्दितीया अशें स दिस धाकटी दिवाळी ह्या नांवांन ती मनयता. वसूबारस, धनत्रयोदस, नरक चतुर्दशी म्हळ्यार दिवाळी, लक्ष्मीपूजन, बलप्रतिपदा म्हळ्यार ‘पाडवो’ आनी भावबीज अशी दिवाळेच्या सणांची वळेरी.
गोंयांत नरकचतुर्दशीक फांतोडेर नरकासूराचो पुतळो करून लासप, घरा येवन उटणें, साबू लावन न्हावून श्रीकृष्णाची पूजा करप. ताका फोवांचो निवेद्य दाखोवप, मागीर सगळ्यांनी फोव खावन आनंदात दीस सारप. दिवाळे दीसा फांतोडेर व्हराड्यांत पणट्यो पेटोवप, आकाशदिवो लावप……. हें व्हडले दिवाळे मेरेन म्हणजे कार्तिक शुद्ध व्दादशी ते पुनव मेरेन चलपी तुळशीची लग्नां सोंपासर करप हें दिवाळेचें खाशेंलेंपण.
पावस सोंपून शरद ऋतू सुरु जाता, वातावरण प्रसन्न, आनंददायक जाता म्हणून दिवाळेचें म्हत्व वाडलें. ह्या सणाचो संबंध लक्ष्मी, गणपती, विष्णू, राम- सीता, शिव- पार्वती, हनुमान, बळीराजा, कुबेर, यमराजा हांचे वांगडा जोडला. चौदा वर्साचो वनवास सोंपोवन प्रभू राम अयोध्येक घरा परत आयलो तो दीस म्हळ्यार आश्विन कृष्ण चतुर्दशी. श्रीकृष्णान नरकासूराक मारून तांणे बंदिवासांत दवरिल्ल्या सोळा हजार बायलांची मुक्तताय केली तो दीस, काळोखाचेर उजवाडाचें जैत, अज्ञानाचेर ज्ञानाचें जैत अशो प्रतिकात्मक घडणुको…. तांचो उगडास दरवर्सा करपाक हिंदू उमेदीन दिवाळी मनयतात.
पद्म पुराणांतले कथे नुसार लक्ष्मीचें भगवान विष्णू वांगडा लग्न जालें तो दीस आश्विन चतुर्दशीचो आसलो. पूर्व भारतांतले लोक कालीमातेच्या जैताचे खोशेन हो सण मनयता. उदेंत, उत्तर, दक्षीण दिशांतल्या राज्यांनी दिवाळी मनोवपाचीं कारणां, फाटभूंय वेगळी आसली तरीय काळोख आनीक वायटाचेर जैत हे प्रतिकात्मक कारण एकूच जावन आसा. स्कंद किशोर पुराणांत दिवे (पणट्यो) हें प्रतिक सूर्याच्या उजवाडाचें जावन आसा. सूर्याची किरणां (वत) मनशाक उजवाड दिता. तातूंत शरीराची वाड जावपाची ताकद आसता.
राजशेखरान णवव्या शेंकड्यात दिवाळेच्या सणाक दीपा मालिका अशे ‘काव्यमिमांसा’ या ग्रंथात संबोधलां. धाव्या शतकांत, राष्ट्रकूट राजवटीत मेळिल्या शिलालेखा नुसार कृष्णान नरकासूराचो वध केलो देखून आनंद, जैत मनवपाचो दिवाळीचो उत्सव मनयलो. हिंदू, शीख, बौद्ध धर्मीय लोक दिवाळीचो सण मनयतात. वसुबारस दिसा वासरु आनी गाय हांची पूजा सवाशीण बायलां करतात. धनत्रयोदशी दिसा यमराजान आपल्या दुतांक सांगले की जे लोक आपणाक दीपदान करतले (दिवो पेटोवन ओंवाळटले) तांका अपमृत्यु येंवचो ना. देखून ह्या दिसा पवित्र उदकांत न्हावून यमाक दक्षीण दिशेन तोंड दवरून दिवो लायतात. हे विधीक धनत्रयोदशी म्हणटात. नरक चतुर्दशी, हो दीस दिवाळी म्हणून हिंदू लोक मनयतात. श्रीकृष्णान ह्या दिसा दुश्ट राकेस नरकासूराक मारलो आनिक ताच्या रक्ताचो तिबो कपलाक लावन फांतोडेचेर घरा आयलो. ताका न्हाण घालून तांची ओंवाळणी केली आनी
खावपाक धंय-फोव दिवन घरातल्या तशेंच गांवच्या लोकांनी जैत मनयलें. तो दीस म्हणजेच दिवाळी.
आकाशदिवो लायिल्ल्यान भगवान शिव, विष्णू, यम हे देव संतुष्ट जातात. बरो आशिर्वाद दितात अशें एके कथेंत सांगलां. उमाशेक लक्ष्मीपूजन करतात. अष्ट दल कमळाचेर लक्ष्मीची स्थापना करून तिचे पूजन करता. लक्ष्मी ही सुंदरताय, मोग आनी गिरस्तेकायेचे प्रतिक. बऱ्या मार्गान धन एकठांय केल्यारुच मनशाचें कल्याण जाता, अशी लक्ष्मीचें सांगणें.
कार्तिक म्हयन्यांतलो पयलो दीस म्हळ्यार शुद्ध प्रतिपदा. बलप्रतिपदा वा पाडवो म्हणटा. हिंदूच्या पंचागातल्या साडेतीन मुहूर्तापैकी हो अर्दो म्हूर्त. ह्या दिसा भगवान विष्णून वामनाचो अवतार घेवन बळी राजाक पाताळांत धाडलो. जो मनीस ह्या दिसा दीपदान करतलो ताका यमयातना भोगच्यो पडच्यो ना, असो वर विष्णून बळीराजाक दिलो. देखून ‘बल प्रतिपदा’ अशें नाव पडले. ह्या दीसा बायलो घोवाक दिवो पेटोवन ओंवाळटात.
राखणे गायो, वासरां, म्हशीची पूजा करतात. तांकां फुलांच्यो माळो गळ्यांत घालून सजयतात. आनिक नव्या तांदळाचे पोळे (भाकऱ्यो) खावपाक दितात. गोठ्याचीय पूजा करपाची प्रथा आसा. हाका गोवर्धन पूजा, अशें म्हणटात. धाकटे दिवाळेचो निमणो सण म्हळ्यार भावबीज. हिका यमव्दितियाय म्हणटात. यमराज पयलेच फावट आपले भयणीगेर वता. तेन्ना तिका खूब खोस जाता. गोड पदार्थ करून ती यमराजाक जेवण वाडटा. ताका ओंवाळटा. तेन्ना सावन ‘भावबीज’ करपाची प्रथा पडली. ह्या दिसा जाका मरण येता, तो मुक्तीक पावता. कारण यमराज आपले भयणीगेर गेल्लो आसता, अशी श्रद्धा लोकां मदीं आसा.
वर्सां मुखार सरतात, तश्यो चालीरिती, परंपरा बदलतात. 50 वर्सां पयलीं जशी दिवाळी मनयताले तो प्रकार आयज नदरेक पडना. श्रीकृष्णाची याद दवरपाचे सोडून लोक नरकासूराचोच उदो-उदो करतात. अफाट पयसो खर्च करून नरकासूर तयार करून तांच्यो मिरवणुको काडटात. घरां-घरांत पणट्यांचो उजवाड उणो जाला. बल्ब, पिक- पिक लायटी बाजारांत मेळटात, विकते आकाशदिवे घराचेर पेटोवप ह्या फार्साक म्हत्व आयलां. भाव-भयणीचें नातें कितले घट्ट आसता, दवरतात तें कोण जाणां, पूण व्हडलीं गिफ्टां दिता त्या भावाचो मोग व्हडलो, अशी गैरसमजुतीच्या आदाराची परंपरा घट्ट जायत चल्ल्या.
घरांघरांनी जाय तितके दिवे पेटयात, पूण मनांत मनीसपणाची मिणमिणती पणटी सदांच पेट्टी दवरात. मनीसपणाच्या धर्माक उजवाड मेळुंदी. दुस्वास, गर्व, भेदभाव, वायटपणा ह्या भावनांचो वध करचो. नरकासूराचो केलो तसो. मनशांचे जिणेंत आनंद, सुख, समाधान मेळपाक एकवट, भावपण जाय. तें सदांच तिगून उरचें हे खातीर अंतकरणातलो दिवो पेट्टो दवरुया. हीच खरी दिवाळी.
रमेश सावयकार
9637748974
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
