भांगरभूंय | प्रतिनिधी
यॅमॅन बंडखोरांनी बाब अल मंडेब सामुद्रधुनींतल्यान तेलाची पुरवण कापली जाल्यार संवसारांतलो 37% तेल वेपार बंद पडटलो. हाचो अर्थ पुराय संवसारांतल्या उद्देगीक आनी अर्थीक नाश!
झ्रायलाचे मजतीन इराणांतली शिया राजवट उमथावन थंयचें कच्चें तेल चोरपाची अमेरिकन येवजण अपेशी थारता अशें दिसता. पॅलेस्टायनांतल्या हमास आनी लेबनानांतल्या हिजबुल्लाक मेळपी इराणी राजवटीचो अर्थीक, लश्करी आनी राजकी आदार निखळावप हो इझ्रायलचो हेत अमेरिकेच्या उद्दिश्टा परस वेगळो आसा. ह्या दोनुय देशांनी इराणाचेर दोन वेगवेगळ्या ध्येयां खातीर हल्लो केला, पूण इराणी राजवट उमथून पडपाची खंयचीच लक्षणां दिसनात आनी कितेंय जालें तरी डोनाल्ड ट्रम्प झुजांतल्यान सहज फाटी सरतलो अशेंय दिसना. ट्रम्पान इराणाच्या खर्ग जुंव्याचेर हल्लो केलो आनी थंय ‘बुट्स ऑन ग्राउंड’ अर्थात आनीक 5000 हजार अमेरिकन मरीन फोर्स धाडपाचें जाहीर केलां. फ्रांन्स आनी चीनाक तांच्योय झुजां बोटी धाडपा खातीर उलो मारला. खर्ग जुंव्याचेर इराणाची कच्चें तेल आनी गॅस उत्पादन करपाची रिफायनरी आशिल्यान नेमक्या त्याच जुंव्यार हल्लो करुन इराणाक अर्थिक नदरेन दुबळी करपाचें अमेरिकेन दबाव तंत्र वापरलां.
देशांचेर संकश्ट
इराणान होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद केल्ल्यान पुराय अरब जग आनी ताका लागून संवसारांतल्या अर्द्या परस चड देशांचेर तेल संकश्ट आयलां. ते भायर कच्च्या तेलांतल्यान, वायू उत्पादनांतल्यान आनी हेर हजारांनी उत्पादनांतल्यान गंधकाचें उत्सर्जन खंडीत जाल्ल्यान संवसारांतल्या उद्देगीक जगांत वादळ निर्माण जालां. होर्मुझ सामुद्रधुनीच्या दोनूय वटांनी 700 व्हड टँकर आनी माल बोटी नांगरून दवरल्यात आनी तांचेर आशिल्ले खलाशी बार्बेक्यू करून मनरिजवण करतात आनी माथ्यार उडपी झुजारी विमानां आनी लश्करी चॉपरांचे व्हिडियो शूट करतात.
पूण ह्या सगळ्यांत इराणी राजवट काडपाच्या मूळ हेताचें कितें? 2013 वर्सा सावन अमेरिका इराक आनी सिरियांतल्या कुर्दांक स्वतंत्र देश दिवपाचें गाजर दाखोवन इस्लामिक स्टेटा आड झुजला. 4 ते 5 कोटी लोकसंख्या आशिल्लो कुर्द हो संवसारांतलो सगळ्यांत व्हडलो राज्यविरयत भाशीक आनी वंशीक गट. इराणाच्या इतिहासीक धर्माचो संस्थापक जॉरोस्टियन धर्म वंशपरंपरेन कुर्द आशिल्लो आनी देखून इस्लामिक स्टेटान कुर्द आनी यजीदी हांचेर केल्ल्या हिंसक हल्ल्या उपरांत उत्तर इराकांतल्या कुर्दिस्तान स्वायत्त प्रदेशांत सुन्नी मुसलमान कुर्द लोकांक परतून जॉरोस्टियन (पारशी) धर्मांत रुपांतरीत करपाची प्रक्रिया चालू आसा.
कुर्द संकुचित न्हय
कुर्द लोक सुन्नी अरबां इतले संकुचीत विचारसरणीचे नात आनी थंयच्या राजकी आनी सरकारी पदां मदल्या अर्दापरस चड पदांचेर बायलो आसात. कुर्द बायलो आनी चलयांची “पेशमेर्गा इन्फंट्री बटालियन” हें युनिट आपल्या खर आनी जिद्दी झुजारी शैली खातीर वळखतात आनी इस्लामिक स्टेटाच्या हारींत ह्या झुजारी युनिटांचो मुखेल वांटो आशिल्लो. तुर्कस्तानांत २ कोटी, इराणांत देड कोटी, इराकांत सुमार एक कोटी आनी सिरियांत 50 लाख कुर्द रावतात. तुर्कस्तानांतले कुर्द लोक दशकां सावन कुर्दिस्तान कामगार पक्षाच्या बॅनरा खाला तुर्की सरकारा आड सशस्त्र संघर्श करतात. कांय वर्सां आदीं कुर्दांनी तुर्की विमान निर्मिती कारखान्याचेर व्हड हल्लो केल्लो. 1984 सावन तुर्कस्तानांतल्या कुर्द- तुर्की संघर्शांत 40,000 लोकांक मरण आयलां.
इराणी राजवट सोंपोवपाक अशा कडव्या कुर्दांचो उपेग करपाची अमेरिकेची येवजण आशिल्ली. कुर्द झुजारी आनी अमेरिकन, इझ्रायल सैन्याचे संकरीत युनिट तयार करून इराक शिमे वयल्यान इराणांत प्रवेश करून एका वाठारांत इराणी राजवट उडोवन तेहरानांत पावपाची येवजण आशिल्ली. इराण- इराक शिमेचेर इराणांत कुर्द लोकसंख्या आसा. हांगाय शिया इराणी राजवट आनी सुन्नी कुर्द हांचे मदीं संघर्श जाता. हाचो फायदो घेवपाची येवजण आशिल्ली. पूण सध्याचें झूज सुरू जाले बरोबर इराकी आनी सिरियाच्या कुर्दांनी ट्रम्पाच्या प्रस्तावाक न्हयकार दिलो. कारण फाटल्या वर्सा ट्रम्प प्रशासनान सिरियाचो अध्यक्ष बशर अल असद हाका हारयलो आनी इस्लामिक स्टेटाचो फुडारी अहमद अल शारा उर्फ अबू मुहंमद अल जोलानी हाका सिरियाचो अध्यक्ष म्हणून नेमलो.
अमेरिकेन मजत केलीना
अमेरिकन लश्करान आमकां वापरल्यात, हिंसक इस्लामिक स्टेटाच्या हातांत अमेरिकेन सिरिया सोंपयिल्ल्यान कुर्दांक तिडक आसा. तीन म्हयन्यां आदीं सिरिया सरकारान तुर्की सैन्याच्या आदारान सिरियाच्या जायत्या वाठारांनी कुर्द झुजाऱ्यांक धांवडावपाक व्हड लश्करी कारवाय सुरू केली आनी हे खेपे अमेरिकेन कुर्दांक बिल्कुल मजत केली ना. ह्या सगळ्यांचो परिणाम म्हूण इराणा आडची येवजण सुरू जावचे पयलींच सोंपली. तरी लेगीत अमेरिकन सेंट्रल कमांडान झुजाच्या चवथ्या आनी पांचव्या दिसा इराक- इराण शिमेचेर नजफ हांगा अमेरिकन आनी इझ्रायल हवाई विभागाचे पॅराट्रूपर उडोपाचो यत्न केलो. पूण इराणी राश्ट्रीय सुरक्षा मंडळाचे अध्यक्ष अली लारिजानी हांणी जाहीर केलें की ह्या वाठारांतल्या इराणीच्या आदारान शिया मिलिशिया झुजारी युनिटांनी तांच्या हेलिकॉप्टरांचेर हल्लो करून कमांडोंक अटक केल्या.
बलोच झुजारी
इराणांत सुमार ५० लाख बलोच लोक रावतात. पाकिस्तानी बलुचिस्तानाचे शिमे कडेन आशिल्ल्या इराणाच्या सिस्तान बलुचिस्तान प्रांतांत बलूच लोकसंख्या केंद्रीत जाल्या. भारतान इराणा वांगडा विकसीत केल्ल्या चाबहार बंदरांत बलुची लोक चडशे आसात. बलोच हे सुन्नी आसून कडवे आनी प्रभावी झुजारी अशी तांची वळख. तातूंतली सुन्नी आतंकवादी संघटना जैश अल- अदल (पयलीं जुंदुल्ला ह्या नांवान वळखताले) ही सक्रीय आसा, जिचो इराणी रेवोलूशनरी गार्ड हांचो सतत संघर्ष जाता. 2019 वर्सा गार्ड्स परेडाचेर बलोचानी केल्या हल्ल्यांत 27 गार्डांक मरण आयलें.
पाकिस्तानाच्या आदारान बलोच लोकांक ह्या झुजांत ओडून घेवपाची ट्रम्पाची येवजण आशिल्ली, पूण फाटल्या कांय वर्सांत बलूच क्रांतीकारी पाकिस्तानांत जे अपूर्व उलथापालथ करतात त्या संदर्भांत आपलो दुस्मान स्वताच्या हातान अमेरिके खातीर आनीक घटमूट करप पाकिस्तानाच्या हितांत नाशिल्लें, देखून ही येवजणय अपेशी थारली.
जानेवारी 2019 वर्सा मोसाद पुरस्कृत बंडाच्या वेळार बलुचिस्तानांतल्या डिझेल तस्करी रॅकेटांतल्यान स्टारलिंक इंटरनॅट साधनां इराणाक धाडिल्लीं. कारण पाकिस्तानाच्या वट्ट डिझेलाची गरज 30% इराणा थावन पाकिस्तानाक ह्या वाठारांतल्यान चोरी करून व्हरतात!
खर्ग जुंवो म्हत्वाचो
म्हणल्यार निमाणो पर्याय उरला तो म्हणल्यार इराणांत अमेरिकन सैन्य तैनात करप! तें कशें? इराणी राजवट उडोवपाक इराणी कच्च्या तेलाची निर्यात थांबवप सोडल्यार दुसरो पर्याय ना. पूण समजा अमेरिकेच्या आदारान एक राजवट फुडें येता, मागीर तेल उत्पादन आनी निर्यात पद्दत नश्ट करपाचो कसलोच फायदो ना, देखून अमेरिकेचें लश्करी आतां इराणाच्या खर्ग जुंव्याचेर सैन्य धाडपाचो विचार करता. खर्ग जुंव्या वयल्यान इराणाची 90% कच्च्या तेलाची निर्यात जाता. उत्तर फार्सी आखातांत इराणाचे दर्यादेगे सावन 25 किमी अंतराचेर आशिल्लो हो जुंवो फकत 28 चौखण किमी, पूण इराणी अर्थवेवस्थेक हो जुंवो सगळ्यांत चड म्हत्वाचो आसा.
फाटले 17 दीस झूज चालू आसून लेगीत ह्या जुंव्या वयल्यान चीनाक कच्च्या तेलाची निर्यात एक खीण लेगीत थांबूंक ना. इराणी सैन्यान अरब जगांतल्या हेर देशांखातीर होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद केल्या तरी खर्गांतल्यान चीनाक कच्चें तेल पावता. हाका तोंड दिवपा खातीर अमेरिकेच्या सैन्याचो 82 व्या हवाई विभागान ह्या जुंव्याचेर देंवपाची येवजण आसा. पयलीं चीनाक जावपी इराणी तेलाची पुरवण बंद करपाची येवजण आसा आनी उपरांत थंयच्यान इराणी मुखेल भुंयेचेर व्हड प्रमाणांत सैन्य धाडपाची येवजण आसा, अशो खबरो मेळटात. अमेरिकेचे सिनेटर रिचर्ड ब्लूमेन्थल आनी ख्रिस मर्फी हांच्या मतान अमेरिकेचो अध्यक्ष, चीफ ऑफ स्टाफ, झुजाचो सचीव आनी विदेश सचीवान दरेकल्यान सिनेटरांक वेगवेगळे झुजाचे उद्दिश्ट सांगले. पूण अमेरिकेचीं सैन्या इराणी मातयेचेर देंवोवन इराणी राजवटी उडोवपा खातीर ट्रम्प प्रशासना भितर एकमत आसा.
दोंगराळ वाठार
इराणात सैन्य धाडपाची येवजण आयकून आपूण खूब अस्वस्थ जाला अशें सिनेटरान सांगलें, कारण इराणांत प्रत्यक्षांत 43 हजार दोंगर रांको आसात. इराणी रेवोलुनशरी गार्ड्स 31 प्रादेशिक कमांड आसून नव्या सर्वोच्च फुडाऱ्याक मारलो जाल्यार तांकां स्वताची झुजाची येवजण थारावपाचो आदेश दितले. तशेंच इराणी लश्करी म्हणल्यार आर्टेश आनी बसीज मिलिशिया आनी गार्डां खाला आशिल्लीं कुदस खाशेले दळ वट्ट पांच ते सात लाख सैनिक आसात.
ह्या दोंगर माळांनी अमेरिकन सैनिक 31 स्वायत्त लश्करी कमांडाच्या हातांत मेळ्ळे जाल्यार दोनूय वटांनी जावपी कत्तल कल्पने भायली जातली. ते भायर अरब देशांच्या आदारा बगर इराणी आखाताच्या मदल्या खार्ग जुंव्याचेर सैन्य हाडूंक मेळना. तांणी मदत केल्यार इराणी लश्करी आपलीं उरिल्लीं इराणी क्षेपणास्त्रां आनी ड्रोन चड समृद्ध, विकसीत अरब देशांच्या नागरी वाठारांचो पुरायपणान नाश करपा खातीर खर्च करतलें. हाका लागून अरब देशांचें अब्जांनी डॉलर लुकसाण जातलें आनी मनीस हानी जातली. तेल उद्देग जळटले, ही दुसरी गजाल.
आयज यॅमॅनांतल्या शिया हुथी बंडखोरांच्या अंसारुल्ला गटाच्या सेनापतीन इराणा वांगडा येतले अशें जाहीर केलां. ते रोखडेंच वा फुडें तशें करतले, पूण अमेरिकन सैन्य इराणांत भितर सरल्यार यॅमॅन बंडखोर सुएझ कालव्यांतल्यान तांबड्या दर्यातलो शिपिंग लेन्स बंद करतले.सद्या होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद जाल्ल्यान संवसारांतलो फकत 20% तेल वेपार थांबयला. यॅमॅन बंडखोरांनी बाब अल मंडेब सामुद्रधुनींतल्यान तेलाची पुरवण कापली जाल्यार संवसारांतलो 37% तेल वेपार बंद पडटलो. हाचो अर्थ पुराय संवसारांतल्या उद्देगीक आनी अर्थीक नाश!
सुन्नी, शिया, ज्यू
पुराय संवसारांतली सुन्नी लोकसंख्या 15 ते 20% आसा, पूण येमेन, ओमान ते लेबानन ह्या उत्तरे कडल्या अरबी दर्या वाठारांत शिया लोकांची संख्या 40 ते 45% आसा. आनी ज्यू इज्रायलान संवसारांतली इतिहासीक आनी बळिश्ट इराणी शिया राजवट उडोवपाची येवजण केल्ल्या प्रमाण अरब सुन्नी मुसलमानांच्या सक्रिय आदारान क्रिस्तांव अमेरिकन सैन्य इराणाक पावलें जाल्यार ह्या व्हडल्या शिया मुसलमान समाजाची प्रतिक्रिया कशी आसली हाची कल्पना करूं येता! समजा, ट्रम्प प्रशासनांतल्या कांय लोकांच्या सपनांक पाळो दिवन, इराणी राजवटी उडोवपाक एक लाख पॅराट्रूपर थेट तेहरानांत धाडल्यार यॅमॅन, बहरीन, सिरिया, इराक, लेबनान, ओमान, सावदी अरेबिया आनी अमीरातांतले सगळे शिया पॉकेट्स प्रवेश करतले. साउदी अरेबियांतल्या 15% शिया लोकसंख्येंत एकवठल्या.
अमेरिकी नौदलाच्या 5 व्या फ्लीटाचं मुख्यालय आशिल्ल्या बहरीन शारांत सध्या व्हड अशांतताय निर्माण जाल्या. अशे परिस्थितींत अमेरिकन सैन्यान इराणी भूंयेर पांय दवरपाची येवजण करप हें आत्महत्या करपा सारकें. हाका लागून अरब जगांतलो तेल उद्देग आनी नागरी मुळावी बांदावळ उण्यांत उणी 50 वर्सां फाटीं पावतली. ते भायर होर्मुझ आनी बाब अल मांदेब सामुद्रधुनीक अनिश्चित काळा खातीर बंद जाल्ल्यान अमेरिके सयत संवसारीक अर्थवेवस्था कोसळटली.
हाचो अर्थ असो की सध्या इराणी राजवट सोंपवपाची खंयचीच येवजण, ती खर्ग जुंवो आसूं, कुर्द आसूं वा बलूच बंडखोर आसूं, शक्य दिसना.
सुदिन वि. कुर्डीकार
8275425404
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
