एके शोकांतिकेची शोकांतिका !

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

ज्या सिनेमाक लागून कमी पिरायेचेर मरणाक वेंग मारची पडिल्ली, त्या सिनेमाक लाबिल्ले हे सगळे मान सन्मान पळोवंक आनी ….

शहेनशहा अकबराच्या दरबारांत विद्वान रत्नां आशिल्लीं खंय अशें आमी आयकलां आनी वाचलां. पूण राज कपूरच्या आरके फिल्म्सच्या कला दरबारांत कलारत्नांचो आसपाव आशिल्लो हाचे रसीक प्रेक्षक साक्षीदार आसात. कारण राज कपूर स्वताच अश्टतासांचो उच्च दर्जाचो कलाकार आशिल्ल्यान कलारत्नांची अचूक पारखण करून आपल्या निर्मिती संस्थेंत घेतालो.
म्हणुनच राज कपूराले सगळे चित्रपट निर्मितीमूल्यां, दिग्दर्शन, कथा, पटकथा, संवाद, गीतलेखन, संगीत, गायक गायिका, नृत्य, संकलन, छायालेखन, आवाज, अभिनय, प्रसिद्धी या सगळ्या आंगांनी उत्कृश्ट थारताले. इतलेंच न्हीं तर संगीतकार जयकिशन हांणीं तयार केल्लें पार्श्वसंगीत लेगीत प्रसंगांक पूरक, परिणामकारक, कर्णमधूर आनी गीतांच्या चालींच्या तोलामोलाचें आसतालें.
राज कपूरच्या निर्मिती संस्थेंतल्या या रत्नांत कथा पटकथा संवाद लेखक ख्वाजा अहमद अब्बास, गीतकार शैलेंद्र आनीं हसरत, संगीतकार शंकर आनीं जयकिशन, सिनेमॅटोग्राफर राधू कर्मकार, कला निर्देशक एम आर आचरेकर, जनसंपर्क आनी प्रसिद्धी – बनी रुबेन आनी व्ही पी साठे, सावंड रेकॉर्डिस्ट अल्लाउद्दीन, संगीत सहाय्यक दत्ताराम आनीं सेबेस्तियन (दोगूय गोंयकार), गायक – गायिका लता मंगेशकर, मुकेश, मन्ना डे सारके उच्च दर्जाच्या कलाकारांचो ते जिवे आससर आसपाव आशिल्लो.
वयले वळेरींतलें एक रत्न म्हणल्यार गीतकार शैलेंन्द्र रेल्वे खात्यांत नोकरी करताले. कविता करताले. मैफिलींत राज कपूरान ताची कविता आयकली. शैलेंद्राची भेट घेवन ताच्या कवितेचें कवतूक केलें. आपली वळख करून दिवन आपूण सिनेमा निर्मिती करतां. तूं म्हजे खातीर गीतां बरय अशें सांगलें. पूण म्हज्यो कविता सिनेमाक विकचे खातीर ना अशें सांगून शैलेन्द्रान ताका न्हयकार दिलो.
राज कपूरान आपलो पत्तो दिवन म्हणलें, हे घे म्हज्या सिनेमा खातीर गीतां बरोवपाचे अॅडव्हान्स म्हणून पांचशें रुपया. पूण शैलेंद्रान ते पयशेय घेतले नात. तरी आसतना राज कपूरान ताका म्हळें, हें पांचशें रुपयांचें पाकीट म्हज्या कार्यालयांत दवरतां. म्हजे खातीर गीतां बरोवचें अशें दिसलें जाल्यार तुजे खातीर म्हजें दार उक्तें आसा.
शैलेंद्राची आर्थिक स्थिती खास नाशिल्ली. लग्ना उपरांत तर खर्च वाडिल्लो. पयलो भुरगो जल्मा येवपाचो आशिल्लो. इस्पितळांतल्या खर्चाची अडचण उप्रासली तेन्ना ताका राज कपूराची याद जाली. कार्यालयांत वचून ताणें आपली आर्थिक अडचण सांगली. राज कपूरान कांयच उलयनासतना पयशांचें पाकीट ताच्या हातार दवरलें.
कांय दिसां उपरांत शैलेंद्र कार्यालयांत गेलो आनी आर्थिक अडचणी लागून इतले बेगीन पयशांची परतफेड करूंक शकचो ना म्हणपाचें सांगलें. राज कपूरान म्हणलें, तूं पयशे दिनाका, त्या पयशांच्या बदला आपल्या ” बरसात ” सिनेमा खातीर दोन गीतां बरोवन दी. हेर गीतां हसरत जयपुरी हांणीं बरयल्लीं.
शैलेंद्रान दोन गीतांपैकीं बरयल्लें एक गीत ” बरसात में हमसे मिले तुम सजन, तुमसे मिले हम बरसात में ” खुबूच गाजलें. हिंदी सिनेसृष्टींतलें हें पयलेंच शिर्शक गीत, म्हणल्यार गितांत सिनेमाच्या नांवाचो आसपाव आशिल्लें गीत.
बरसात तें मेरा नाम जोकर सिनेमा मेरेन शंकर जयकिशन हांचे बरोबर शैलेंद्र हाची जोडी जमली. शिवाय सलील चौधरी, सचीनदेव बर्मन, पं रवी शंकर हांचे खातीर बरयल्लीं गीतां पसून अज्रंवर जाली. भोवतेक सिनेमांत तांणी टायटल गीतां आनी एका परस एक दर्जेदार गीतां बरयलीं. राज कपूर ताका “कवीराज” म्हणून पाचारतालो.
शैलेंद्रांच्या गितांचें खाशेलेंपण म्हणल्यार, तो सोंपे भाशेंत सर्वसामान्य मनशाक समजतलें अशें तत्वगिज्ञान, भावना आपल्या गीतांत मांडटालो. राज कपूर सदांच म्हणटालो, मुकेश आपलो आवाज आनीं शैलेंद्र आपलीं उतरां. राज कपूराच्या ” मेरा नाम जोकर ” सिनेमा खातीर ” जीना यहां मरना यहां इसके सिवा जाना कहां ” हें निमणें बरयल्लें गीत आशिल्लें. एक अर्दें गीत पूत शैली शैलेन्द्र हाणें पुराय केलें.
सादारण 1962 वर्सा हिन्दी साहित्यीक फणीश्वरीनाथ रेणू हांची ” मारे गये गुलफाम ” ही कथा शैलेंद्रांच्या वाचपांत आयली. कथा वाचून शैलेंद्र खुबूच प्रभावीत जाल्लो. एक सादो भोळो गांवगिरो बैलगाडीकार हीरामन आनीं नौटंकीतली नर्तिका हीराबाई हांच्या मोगाचे शोकांतिकेचें हें कथानक. हे कथेचेर ” तिसरी कसम ” हो सिनेमा काडपाचें ताणें थारायलें.
नामनेचे दिग्दर्शक बिमल रॉय हांचे सहाय्यक बासू भट्टाचार्य दिग्दर्शक म्हणून थरले. कथानक घेवन शैलेंद्र राज कपूरा कडेन गेलो आनीं हीरामनची मुखेल भूमिका करपाची विनवणी केली. हीराबाईची भूमिका वहिदा रेहमान हांणीं करपाचें थरिल्लें. साहजिकच संगीतकार म्हणून इश्ट परिवारांतले शंकर जयकिशन आनी कांय गीतां इश्ट हसरत हांणीं बरोवपाचीं अशें थारलें.
अणभवी राज कपूरान शैलेंद्राक सांगलें, कथानक सुंदर आसा. भूमिकाय बरी आसा. पुण तूं हो सिनेमा करनाका. तूं त्रासांत आनीं लुकसाणांत पडटलो. कारण खेडेगांवांतलें वातावरण, बैलगाडी चलोवपी गांवांतलो हीरो आनीं नौटंकीवाली हीरोईन लोकांक मानवची ना. लोकांक आतां हाचे उपरांत शारांतल्या वातावरणांतलो आधुनिक हीरो हीरोइन जाय. पूण शैलेंद्राचे तकलेर तिसरी कसमचें भूत बशिल्लें. इश्टागती लागून राज कपूरान फकत एक रुपया सायनिंग रक्कम घेवन भूमिका करपाचें मान्य केलें.
शैलेंद्र, हसरत हांचीं गीतां आनीं संगीतकार शंकर जयकिशन हांचें सदाबहार संगितान तर एक परस एक म्हणटात तशीं 1) सजन रे झूठ मत बोलो खुदा के पास जाना है 2) चलत मुसाफिर ले गया रे 3) आ आ आ भी जा, रात ढलने लगी, चांद झुकने चला 4) पान खायो सैंया हमारो सांवली सूरतिया होंठ लाल लाल 5) दुनिया बनानेवाले क्या तेरे मनमें समायी, काहेको दुनिया बनायी 6) सजनवा बैरी हो गये हमार चिठिया हो तो हर कोई बांचे भाग न बांचे कोय 7) लाली लाली लाली लाली लाई रे दुल्हनिया, गीतां तर सिनेमा प्रदर्शित जावचे आदींच फामाद जाल्लीं.
राज कपूर आपल्या दोन मध्यंतराचो व्हडलो आनीं पयलोच रंगीत ” संगम ” सिनेमाच्या शूटिंगांत व्यस्त आशिल्लो. तिसरी कसम खातीर वेळ आनीं तारखो दिवप ताका शक्य नाशिल्लें. म्हणटकच तिसरी कसमचें शूटिंग सादारण पांच स वर्सां रखडलें. साहजिकच निर्मितीचो खर्च आनीं रीण वाडत गेलें.
निमाणें कशेबशेन एकदांचो तो थियेटरांत लागलो. इतले मजगतीं सिनेसृष्टीत ब्लॅक अँड व्हायटचे सुवातेर रंगीत सिनेमाचें युग सुरू जाल्लें. हिंदी सिनेमांतलें गांवगिरें वातावरण फाटीं पडिल्लें. शारांतल्या वातावरणांतच न्ही तर संगम सिनेमाचें शुटिंग तेन्ना परदेशांतय जाल्लें. म्हणटकच सिनेमा ब्लॅक अँड व्हायट आनीं तातूंतलें खेडेगांवांतलें कथानक प्रेक्षकांक प्रभावीत आकर्शित करूंक उणें पडलें. उच्च दर्जाचो असुनय राज कपूरान सांगिल्ले प्रमाण सिनेमा फ्लॉप जालो.
शैलेन्द्राचे लागींचे इश्ट सोडून हेर सगळेच पयशांक लागून दारांत येवन बसूंक लागले. शैलेंद्राचेर लिपून भोंवपाची पाळी आयली. निर्मात्यां कडच्यान पयशे घेवन लेगीत शैलेंद्रा कडच्यान गीतां बरोवन मेळना जालीं. म्हणटकच काम मेळना जालें.
14 डिसेंबर 1966 ह्या दिसा फकत 43 वर्सां पिरायेचेर कविराज शैलेंद्रान निमणो स्वास घेतलो. जो सिनेमा पुराय करूंक शैलेंद्र हांणी सुरवाती सावन निमाणे मेरेन हाल अपेश्टा भोगल्यो, 43 वर्सांचे पिरायेचेर संवसार सोडून गेलो, त्या सिनेमाक “राष्ट्रीय पुरस्कार” फावो जालो.
तिसरी कसम हो सिनेमा हिन्दी सिनेसृष्टीच्या तोखणाय करपा सारक्या कांय सिनेमापैकीं एक म्हणून सिने समीक्षक आनीं चोखंदळ रसिकांनीं पावती दिली. इतलेंच न्हीं तर फिल्म ॲण्ड टॅलिविजन इन्स्टिट्युट ऑफ इंडिया आनी अभिनय दिग्दर्शन प्रशिक्षण महाविद्यालयांत लेगीत तीसरी कसम सिनेमाचो अभ्यासक्रमांत समावेश जालो. आदर्श सिनेमा म्हणून त्या सिनेमाची निर्मिती दिग्दर्शन संकलन अभिनय गीतलेखन संगीत ह्या सगळ्या आंगांचो प्रशिक्षणार्थींक अभ्यास करचो पडूं लागलो.
कांय वर्सां आदीं केंद्रीय आनी राज्य पांवड्यार एस एस सी यत्तेक ” तिसरी कसम के शिल्पकार – शैलेंद्र ” या शीर्शकाचो खास पाठ हिन्दी पाठ्यपुस्तकांत घाल्लो. हो पाठ पळयतनाच म्हाका खूब खूब खोस जाली. शिकयतना तर म्हाका एक तरेची उर्बा येताली. कारण म्हाका शैलेन्द्र राज कपूर आनी तांचें कार्य हाची वळख आशिल्ली. शिवाय हांवें तो सिनेमा म्हजे व्हिडिओ सीडीचेर चार पांच वेळा पळयल्ल्यान संवाद, गीतां, संगीत पार्श्वसंगीतूय सादारण पाठ जाल्लें.
नियमाप्रमाण नव्या पाठ्यपुस्तकाचेर भासाभास करपाच्या एस एस सी बोर्डाच्या सेमिनाराक म्हाका दिसून आयलें की किमान 95 टक्के शिक्षकांक शैलेन्द्र कोण हेंच खबर नाशिल्लें आनीं सिनेमाची म्हायतीच नाशिल्ली.
वर्गांत हो पाठ शिकवचे आदीं स्कूल सुट्टकच हांव तो सिनेमा टी व्ही संचाचेर दाखयतालो. सिनेमाची कॉमेन्ट्री सांगून भुरग्यांचें शंकासमादान करतालों. म्हणटकच भुरग्यांक तो समजतालो आनीं आवडटालो. भुरगीं दुसरे दीस तो परत पळोवपाक मागतालीं.
दुर्दैव म्हणल्यार, ज्या सिनेमाक लागून कमी पिरायेचेर मरणाक वेंग मारची पडिल्ली, त्या सिनेमाक लाबिल्ले हे सगळे मान सन्मान पळोवंक आनी रसिकांच्या काळजांत मेळिल्ली सुवात पळोवंक मात शैलेन्द्र आमच्यांत नाशिल्ले.
प्रख्यात शायर गीतकार साहीर लुधियानवी म्हणिल्लें खंय “आमीं फकत शायर, शैलेन्द्र हो खऱ्या अर्थान सिनेसृष्टीक लाबिल्लो गीतकार आशिल्लो.”
घडयेक तुमकां खरें दिसचें ना. धा वर्सां पिरायेचेर रेडिओ आनीं ग्रामोफोनाचेर शैलेन्द्र हांणी बरयल्लें ” याद न जाये बीते दिनों की ” हें दिल एक मंदिर सिनेमातलें गीत हांवें आयकल्लें, तेन्ना सावन शैलेन्द्र आनीं तांच्या गीतांचो हांव फॅन जाल्लों. ” Teesri Kasam is the beautiful story written on the celluloid ” ह्या उतरांनीं सिने समीक्षकांनीं तिसरी कसमची तोखणाय केल्ली. अर्थात ” तिसरी कसम हें सिनेमॅटोग्राफी म्हणल्यार चलचित्रणच्या फिल्माचेर बरयल्लें एक सुंदर काव्य ” असो जाचो उल्लेख जांवंक लागलो, तो सिनेमा हांवें आज मेरेन उण्यांत उणे पंचवीस फावटी तरी पळयला आसतलो. तरी अजूनय केन्ना केन्ना पळयतांच !

रंजन नायक
9823154336